Της Ελένης Τσερεζόλε
Ο ιός Έμπολα, που σημαίνει «λευκό νερό» από το όνομα ποταμού κοντά στο χωριό στο βόρειο Κονγκό, όπου τον Σεπτέμβριο του 1976 πέθαιναν από αιμορραγικό πυρετό ένας διευθυντής σχολείου και μία καλόγρια, βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της διεθνούς (δηλαδή της δυτικής) επικαιρότητας. Ειδικά μάλιστα μετά και την πρόσφατη τηλεδιάσκεψη Ομπάμα, Μέρκελ, Ολάντ, Κάμερον, Ρέντζι για το θέμα.
Οι χιλιάδες νεκροί σε χώρες της Αφρικής όπως η Σιέρα Λεόνε, η Λιβερία, το Κονγκό κ.ά. δεν ήσαν αρκετοί για την ευαισθητοποίηση της δυτικής κοινής γνώμης. Χρειάστηκε να μολυνθούν από τον ιό δύο νοσηλεύτριες στο Ντάλας του Τέξας (που περιέθαλπαν Λιβεριανό ασθενή που πέθανε), προκειμένου τα μεγάλα ΜΜΕ να σημάνουν συναγερμό - κάτι που είχε πράξει πολύ νωρίτερα, χωρίς ιδιαίτερη ανταπόκριση, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας.
Οι αντιδράσεις μπροστά στον συγκεκριμένο ιό, ο οποίος δεν είναι σήμερα ο πιο θανατηφόρος συγκρινόμενος, π.χ., με τη φυματίωση (1,3 εκατομμύριο νεκροί το 2012), την ελονοσία (627.000 νεκροί), τη γρίπη ή ακόμη και το AIDS (36 εκατομμύρια νεκροί από το 1983), είναι πάντως αποκαλυπτικές των νοοτροπιών, όχι τόσο στην Αφρική όσο στις δυτικές κοινωνίες.
Για παράδειγμα δεν είναι τυχαία η σύγκριση του Έμπολα με την επιδημία χολέρας, που την περίοδο 1347 - 1352 σκότωσε το 30% με 50% των Ευρωπαίων. Τα κοινά τους σημεία είναι η μετάδοση με την επαφή με τους ασθενείς και με τους νεκρούς, η γρήγορη και ανεμπόδιστη (φαινομενικά) επέκτασή τους. «Πρόκειται για ένα πάγιο χαρακτηριστικό στην Ιστορία. Με τις ασθένειες που μεταδίδονται με ιούς επανέρχεται στο προσκήνιο το φαντασιακό της ανεξέλεγκτης, καταστροφικής πανδημίας» λέει, μιλώντας στη γαλλική "Μοντ", ο Ρονί Μπρομάν, συνιδρυτής των Γιατρών Χωρίς Σύνορα και σήμερα διευθυντής ερευνών στο Ίδρυμα Γιατρών Χωρίς Σύνορα.
Ωστόσο σε αυτή την επιδερμική σύγκριση έρχεται να προστεθεί και η εμφάνιση αρνητικών και ξενοφοβικών στερεοτύπων εις βάρος των Αφρικανών - ούτως ή άλλως ο φορέας ενός ιού θεωρείται «απόβλητος». Έτσι σε πολλά ΜΜΕ παρατηρούνται αναφορές σε «προληπτικούς πληθυσμούς στην Αφρική», που ζουν υπακούοντας σε κάποια «μαγεία» ή ακόμη και «σκοταδιστικές αντιδράσεις».
Συνήθως οι χαρακτηρισμοί αφορούν τις τάσεις των πληθυσμών να θάψουν γρήγορα τους νεκρούς και να απομακρυνθούν από τον ιό. Πρόκειται όμως για αντιδράσεις που συναντώνται στην Ιστορία των επιδημιών σε όλο τον κόσμο... Συχνά δηλαδή ξεχνιούνται οι αντιδράσεις δυτικών πληθυσμών απέναντι σε επιδημίες, όπως παρατηρεί ο Πατρίκ Ζιμπερμάν, ιστορικός θεμάτων υγείας, που θυμίζει ότι η επιδημία ευλογιάς στη Γαλλία την περίοδο 1954 - 55 είχε προκαλέσει πανικό. Στην πόλη Βαν, που είχε τα περισσότερα θύματα (16 νεκρούς και 73 κρούσματα), οι κάτοικοι εγκατέλειπαν τα σπίτια τους...
Σήμερα πάντως ο ιός Έμπολα δεν αποτελεί «αφρικανική υπόθεση». Και οι αντιδράσεις στις δυτικές κοινωνίες προκαλούνται γιατί, πέραν της αναμφισβήτητης επικινδυνότητάς του, ο ιός υπενθυμίζει ότι, παρά την πρόοδο που έχει συντελεστεί, η Δύση συνεχίζει να είναι ευάλωτη... Γι' αυτό αναζητούνται πάντα αποδιοπομπαίοι τράγοι...
