Από το 1975 ώς το 1996, από τον Εουτζένιο Μοντάλε ώς τη Βισλάβα Συμπόρσκα, οι ποιητές που τιμήθηκαν με το Βραβείο Νομπέλ φτάνουν τους δέκα - σχεδόν ο ένας στους δύο που το έλαβαν. Από το 1997 έως το 2012 βραβεύθηκε ένας μόνο, κι αυτός Σουηδός, ο Τούμας Τράνστραιμερ. Το νούμερο δεν είναι τυχαίο. Μέσα σε λιγότερο από μια εικοσαετία, η ποίηση πράγματι ξέπεσε διεθνώς εντυπωσιακά. Από πρωτεύον λογοτεχνικό είδος έγινε ενασχόληση του περιθωρίου.
Για να καταλάβει κανείς το γιατί, μια ιδέα θα ήταν ν' ανατρέξει στους βραβευθέντες της παλιάς ακμής. Σε ονόματα λ.χ. όπως του Οκτάβιο Πας και του Οδυσσέα Ελύτη, του Ιωσήφ Μπρόντσκι και του Τσέσλαβ Μίλος, του Ντέρεκ Ουώλκοττ, του Γιάροσλαβ Σάιφερτ. Φυσιογνωμίες εμβληματικές για τη χώρα και για τη γλώσσα τους, υπήρξαν όλοι τους δημιουργοί που έδωσαν φωνή όχι μόνο στο εγώ αλλά και στις συλλογικές περιπέτειες του 20ού αιώνα.
Ο Σέημους Χήνυ, ο Ιρλανδός νομπελίστας που πέθανε στις 30 του εφετεινού Αυγούστου, είναι ένας απ' αυτούς. Στο έργο του συναντούμε τις αρετές που ώς χθες ακόμη έκαναν την ποίηση τέχνη περίοπτη και σημαντική. Το δέσιμο με την ιστορική στιγμή και τον τόπο, πρώτ' απ' όλα. Γέννημα του καθολικού Βορρά, ο Χήνυ δεν έπαψε ποτέ να βλέπει τους Βρετανούς ως επείσακτους. Για τα ποιήματά του γύρω από τον πόλεμο στην Βόρειο Ιρλανδία οι πολιτικώς καθώς πρέπει τον κατηγόρησαν ενίοτε ως εθνικιστή, κάποτε και ως "απολογητή της βίας". Όταν του πρότειναν τη θέση του "δαφνοστεφούς ποιητή" στο Ηνωμένο Βασίλειο, αρνήθηκε κοφτά. Δεν ήθελε καν να τον περιλαμβάνουν στα ανθολόγια της βρεταννικής ποίησης. Σ' έναν Λονδρέζο εκδότη που το έκανε απάντησε έμμετρα και σκωπτικά:
Που δεν το εγκρίνω, μην εκπλαγείς -
για να το ξέρεις, είμαι Ιρλανδός.
Και εις υγείαν του Στέμματος
ποτέ δεν πίνουμε εκεί πέρα εμείς.
Μυθολόγος της ιρλανδικής περιπέτειας, ο Χήνυ ήταν συγχρόνως σπουδαίος story-teller, πολλά ποιήματά του δεν είναι παρά μικρά αφηγήματα μοναδικής δύναμης. Ο ίδιος ζούσε μέσα στην ποιητική παράδοση - γαλλική και αγγλόφωνη, αρχαία, μεσαιωνική και σύγχρονη. Μετέφρασε το Beowulf, διασκεύασε τον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή, εμπνεύστηκε από τον Αισχύλο, έγραψε υπέροχα δοκίμια για επιφανείς συναδέλφους του. Θαύμαζε και αγαπούσε τους Έλληνες ποιητές, τον Σεφέρη, τον Καβάφη, τον Άγγελο Σικελιανό. Τεχνίτης απ' τους λίγους, έπαιζε στα δάχτυλα το ποιητικό νόου χάου - μέτρα, τρόπους, μορφές. "Ρίμες ταιριάζω / το πρόσωπό μου για δω, τον ζόφο για να κάνω ν' αποκτήσει ηχώ", λέει σ' ένα αυτοβιογραφικό ποίημά του.
Το πιο σπουδαίο: ο Χήνυ υπήρξε ποιητής για τους πολλούς. Δημοφιλής όσο κανείς απ' τον καιρό του Λάρκιν, δεν κλείστηκε ποτέ στα αυτάρεσκα τείχη της συντεχνίας. Κάποιοι του στίχοι, γραμμένοι με τη χάρη και την ελαφράδα του τραγουδιού, έγιναν έπεα πτερόεντα στον αγγλόφωνο κόσμο. Λένε ότι τα βιβλία του πουλούσαν τα διπλάσια αντίτυπα απ' όλους τους άλλους εν ζωή ποιητές της Βρετανίας και της Ιρλανδίας μαζί. Διόλου παράδοξο. Η ποίηση ξέρει να βρίσκει το κοινό της όποτε έχει πράγματι κάτι να πει.
Κώστας Κουτσουρέλης
Σέημους Χήνυ
ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΣ ΕΛΙΚΩΝΑΣ
Παιδί, ήταν αδύνατο να με κρατήσουνε μακριά από τα πηγάδια,
απ' τα μαγκάνια, απ' τους κουβάδες, τα παλιά στροφεία.
Με τράβαγε το μαύρο βάθος τους, ο δέσμιος ουρανός,
η οσμή απ' τα μούσκλα, τις λειχήνες, τα μουσκεμένα βρύα.
Κάποιο, σ' ένα τουβλάδικο, είχε στειλιάρι σαπισμένο.
Πόσο το απόλαυσα όταν σκίστηκε με πάταγο στη μέση
και πήρε να γκρεμίζεται ο κουβάς μ' όλο του το σκοινί.
Δεν έβλεπες καν ανταύγεια πια, τόσο βαθιά είχε πέσει.
Ένα άλλο που έχασκε ρηχό μες σ' ένα πέτρινο ξερό χαντάκι
γεννοβολούσε λες κι έκρυβε ένα ενυδρείο σωστό από κάτω.
Όταν ξετρύπωνες τις ρίζες τις μακριές απ' τα σαπρόφυλλα
έβλεπες να αιωρούνται άσπρες κεφαλές πάνω απ' τον πάτο.
Άλλα κάνανε αντίλαλο, σου αντιγυρίζαν τη φωνή σου
με νέα μέσα τους άπεφθη μουσική. Και σ' ένα τρίτο αλλού
μ' έπιανε πάντα τρόμος, εκεί αρουραίος μια φορά
μέσα απ' τις φτέρες και τα κορακόχορτα μου ράπισε τον νου.
Τώρα έχω πάψει πια να ψαχουλεύω ρίζες, ν' αναδεύω λάσπες,
την άνοιξη όπως Νάρκισσος γουρλωμένος να κοιτώ.
Η ηλικία, η θέση μου τέτοια δεν επιτρέπουν. Ρίμες ταιριάζω
το πρόσωπό μου για να δω, τον ζόφο για να κάνω ν' αποκτήσει ηχώ.
(μτφρ. Κώστας Κουτσουρέλης)
