Το βιβλίο «Ο μελοποιημένος Μανόλης Αναγνωστάκης: Όμως εγώ δεν παραδέχτηκα την ήττα», σε επιμέλεια Σπύρου Αραβανή, Ηρακλή Οικονόμου και Θανάση Συλιβού (Μετρονόμος 2025), πραγματεύεται ένα κεφάλαιο αυτής της συναρπαστικής ιστορίας που λέγεται νεότερο ελληνικό τραγούδι και που στην καρδιά του έχει τη μελοποίηση της ποίησης. Ο τίτλος («Ο μελοποιημένος Μανόλης Αναγνωστάκης») οριοθετεί τη θεματολογία: άρθρα που τεκμηριώνουν τη σχέση του Αναγνωστάκη με το τραγούδι, καταθέσεις καλλιτεχνών για την επαφή τους με τον ποιητή και το έργο του, και ντοκουμέντα όπως, π.χ., απρόσμενες συνεντεύξεις του ποιητή ή σενάρια από ντοκιμαντέρ για το πρόσωπό του. Μια πλούσια συλλογή κειμένων που φωτίζει με επάρκεια το πολύπλευρο έργο του συγκεκριμένου δημιουργού. Αλλά είναι ο υπότιτλος της έκδοσης («Όμως εγώ δεν παραδέχτηκα την ήττα») αυτός που υπογραμμίζει τις πραγματικές προθέσεις των επιμελητών του βιβλίου.
Σε καμία περίπτωση δεν ταυτίζω την ήττα που δεν παραδέχτηκε ο Αναγνωστάκης με την ήττα που καλούνται να μην παραδεχτούν οι φίλες και οι φίλοι του ελληνικού τραγουδιού σήμερα. Όταν αναφερόμαστε στο έργο ενός ποιητή όπως ο Αναγνωστάκης, η ήττα είναι καταρχήν στρατιωτική -η ήττα, σε έναν εμφύλιο πόλεμο, του κινήματος στο οποίο εντάχθηκε ο ίδιος. Επίσης, είναι και πολιτική - η αδυναμία ανάληψης της εξουσίας με πολιτικά μέσα. Και είναι και ιδεολογική - η απόρριψη του οράματος μιας καλύτερης κοινωνίας ως ουτοπία. Το να μην παραδεχτείς την ήττα σε ένα τέτοιο ιστορικό πλαίσιο είναι ένα ζήτημα ζωής και θανάτου, είναι η αντίσταση στη βαρβαρότητα των νικητών αλλά και στη φυσιολογική υποχώρηση, κούραση, συμβιβασμό των νικημένων.
Δεν πάω λοιπόν να συσχετίσω την ηρωική πράξη της μη παραδοχής της ήττας από τον Αναγνωστάκη με τη μη παραδοχή της ήττας από τους επιμελητές της έκδοσης. Αλλά πιστεύω ότι η περιπέτεια της Αριστεράς στη χώρα μας συνδέεται με την περιπέτεια του ελληνικού τραγουδιού. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Θεοδωράκης και ο Χατζιδάκις βγήκαν μέσα από την ΕΠΟΝ, ούτε ότι οι δύο ιδρυτικές πράξεις του νεότερου ελληνικού τραγουδιού είναι η «νομιμοποίηση» του ρεμπέτικου στα τρομαγμένα μάτια των αστών από τον Χατζιδάκι και η μελοποίηση του κομμουνιστή Ρίτσου στον «Επιτάφιο» από τον Θεοδωράκη. Ούτε είναι τυχαίο ότι η συντριπτική πλειονότητα των συνθετών και των στιχουργών που συνδέθηκαν με το νεότερο ελληνικό τραγούδι υπήρξαν φορείς αριστερών ιδεών, από τον Χρήστο Λεοντή και τον Μάνο Λοΐζο μέχρι τον Μάνο Ελευθερίου και τον Κώστα Τριπολίτη. Ούτε είναι τυχαίο που οι κομβικότεροι δίσκοι του τραγουδιού μας, από το «Canto General» μέχρι το «Φράγμα» κι από τα «Λαϊκά Προάστια» μέχρι τα «Τροπάρια για φονιάδες», συμπυκνώνουν αριστερά αιτήματα. Το ελληνικό τραγούδι αποτέλεσε τη νίκη των ηττημένων όχι στο πεδίο της μάχης αλλά στο πεδίο της αισθητικής και της κουλτούρας.
Συμπέρασμα: Όσοι ενδιαφέρονται για την Αριστερά δεν γίνεται να μην ενδιαφέρονται και για την επαπειλούμενη ήττα του τραγουδιού. Σε τι συνίσταται αυτή; Το βιολογικό τέλος της πρώτης γενιάς των μεγάλων δημιουργών συναντά το δημιουργικό τέλος της γενιάς των τραγουδοποιών και άλλων που πήραν τη σκυτάλη από τους πρωτεργάτες και την αδυναμία άρθρωσης ενός συνεκτικού καλλιτεχνικού οράματος από την πλειονότητα των νεότερων (με εξαίρεση το πολιτικό χιπ-χοπ ως είδος). Μην τη θεωρήσετε λιγότερο σφοδρή αυτή την ήττα - ξέρετε τι είναι να κοιμάσαι με «Εκδίκηση της Γυφτιάς» και με «Σταυρό του Νότου» και με «Τραπεζάκια έξω» και με «Ζεστά ποτά» και με «Αγία Νοσταλγία» και με «Λαύριο», και να ξυπνάς με τη σύγχρονη λαϊκο-ποπ ή με χιλιοπαιγμένα νησιώτικα και ηπειρώτικα που ξάφνου απέκτησαν αλτέρνατιβ και ριζοσπαστική χροιά;
Η ενασχόληση με τον μελοποιημένο Αναγνωστάκη του Θεοδωράκη και του Μικρούτσικου, του Παπαδημητρίου και του Γρηγορίου, του Ανδρεάδη και των νεότερων τραγουδοποιών συνιστά μια πράξη μη παραδοχής αυτής της ήττας.
* Ο Ηρακλής Οικονόμου είναι πολιτικός επιστήμονας
Δεκαπέντε συν μία κινούμενες εικόνες*
Του Λάκη Παπαστάθη
Στην οθόνη προβάλλονται ερασιτεχνικές κινηματογραφικές λήψεις από τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Ο ποιητής παίζει με τον γιο του Ανέστη μέσα στο σπίτι τους στη Θεσσαλονίκη.
(Απαγγελία Αναγνωστάκη) «Στο παιδί μου δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια. Και του μιλούσανε για δράκους και για το πιστό σκυλί, για τα ταξίδια της πεντάμορφης και για τον άγριο λύκο. Μα στο παιδί δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια. Τώρα, τα βράδια, κάθομαι και του μιλώ, λέω τον σκύλο σκύλο, τον λύκο λύκο, το σκοτάδι σκοτάδι. Του δείχνω με το χέρι τους κακούς, του μαθαίνω ονόματα σαν προσευχές, του τραγουδώ τους νεκρούς μας. Α, φτάνει πια. Πρέπει να λέμε την αλήθεια στα παιδιά».
(Αφηγητής) Χαρούμενες σκηνές οικογενειακής ζωής, μετά από 15 χρόνια αγώνων, διώξεων και φυλακίσεων. Το 1952, ο Αναγνωστάκης παίρνει το πτυχίο της Ιατρικής. Το 1956, παντρεύεται στην Αθήνα τη Νόρα Βαρβέρη και φεύγουν μαζί στην Αυστρία, όπου ειδικεύεται στην ακτινολογία. Τον Οκτώβριο του ’57, γεννιέται ο γιος τους Ανέστης. Από το ’59 ως το ’61, μαζί με τη Νόρα, προγραμματίζει, οργανώνει και πραγματοποιεί στη Θεσσαλονίκη την έκδοση του περιοδικού Κριτική, που ήταν η άλλη φωνή των αριστερών διανοουμένων, δίπλα και πολλές φορές κόντρα στην Επιθεώρηση Τέχνης που, κατά κάποιο τρόπο, ελεγχόταν απ’ το Κόμμα. Εκείνη την εποχή, είχε κυκλοφορήσει η ποιητική του συλλογή Η συνέχεια 3, που είναι αφιερωμένη στη Νόρα Αναγνωστάκη.
Ερασιτεχνικές λήψεις με τη Νόρα να παρακολουθεί σε κοντινό πλάνο τον Μανόλη και τον Ανέστη.
(Απαγγελία) «Πρώτα να πιάσω τα χέρια σου, να ψηλαφίσω τον σφυγμό σου. Ύστερα να πάμε μαζί στο δάσος. Να αγκαλιάσουμε τα μεγάλα δέντρα, που στον κάθε κορμό έχουμε χαράξει εδώ και χρόνια τα ιερά ονόματα. Να τα συλλαβίσουμε μαζί, να τα μετρήσουμε ένα-ένα. Με τα μάτια ψηλά στον ουρανό, σαν προσευχή».
* Απόσπασμα από το βιβλίο «Ο μελοποιημένος Μανόλης Αναγνωστάκης. Όμως εγώ δεν παραδέχτηκα την ήττα». Επιμέλεια: Σπύρος Αραβανής, Ηρακλής Οικονόμου, Θανάσης Συλιβός. Εκδόσεις Μετρονόμος
