Εβδομήντα χρόνια συμπληρώθηκαν, τον προηγούμενο μήνα, αφότου η πρώτη αμαξοστοιχία ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη με προορισμό το στρατόπεδο εξόντωσης Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Αυτή υπήρξε η πρώτη πράξη της Shoa στην Ελλάδα, που είχε ως αποτέλεσμα τη γενοκτονία του 90% περίπου του εβραϊκού πληθυσμού της χώρας, ένα από τα υψηλότερα στην Ευρώπη.
Ένας από τους συνηθισμένους μύθους που συνοδεύει τη γενοκτονία αφορά την «ευκολία» με την οποία οι Εβραίοι παραδόθηκαν στη μοίρα τους ως «πρόβατα επί σφαγή», χωρίς αντίσταση. Κατά βάθος, πρόκειται για ένα βολικό μεταπολεμικό μύθο, που διαμορφώθηκε στην προσπάθεια της πλειονότητας να αποσείσει τις ευθύνες όσων παρέμειναν αδιάφοροι παρατηρητές της γενοκτονίας των συμπατριωτών τους (ή και όσων πρόθυμα συνέπραξαν ή την εκμεταλλεύτηκαν). Γιατί σήμερα πια η ιστορική έρευνα έχει δείξει ότι εκεί όπου οι τοπικές κοινωνίες αντέδρασαν, όπως στη Ζάκυνθο, ή κινητοποιήθηκαν, όπως στην Αθήνα, οι Εβραίοι συμπολίτες μας μπόρεσαν να διασωθούν σε μεγαλύτερο ποσοστό...
Σημαντικό ρόλο στη διάσωση αυτή έπαιξαν οι αντιστασιακές οργανώσεις, που μέσα από τα δίκτυά τους εξασφάλισαν τη διαφυγή πολλών Εβραίων προς τις περιοχές της Ελεύθερης Ελλάδας, όπου και εντάχθηκαν στις δυνάμεις των ένοπλων αντάρτικων σωμάτων, κυρίως στον ΕΛΑΣ (εκείνοι που κατέφυγαν στον ΕΔΕΣ ήταν ελάχιστοι). Η ιστορία αυτών των ανθρώπων, που οι μελετητές υπολογίζουν σε χίλιους ενόπλους περίπου, αλλά και δεκάδες άλλους που υπηρέτησαν ως ιατρικό ή βοηθητικό προσωπικό, δεν είναι καταγραμμένη παρά σε σκόρπιες μαρτυρίες, ενώ ο εντοπισμός τους είναι ιδιαίτερα δυσχερής, αφού τα μαχητικά τους ψευδώνυμα δύσκολα πρόδιδαν την εβραϊκή τους καταγωγή: Για παράδειγμα, ο Θεσσαλονικιός Ισαάκ Μωσσέ, που δραπέτευσε από την καταναγκαστική εργασία στα Τέμπη και έδρασε στον χώρο της Δυτικής Μακεδονίας, στις γραμμές του ΕΛΑΣ, ήταν γνωστός μονάχα ως «καπετάν Κίτσος».
Σε αυτούς τους ανθρώπους, τους ξεχασμένους πολεμιστές του βουνού, είναι αφιερωμένη η έκθεση «Συναγωνιστής: Έλληνες Εβραίοι στην Εθνική Αντίσταση» που εγκαινιάζεται την Τρίτη το απόγευμα (7.00 μ.μ.) στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος. Πρόκειται για το αποτέλεσμα πέντε χρόνων ενδελεχούς αναζήτησης των ερευνητών του Μουσείου σε αρχειακά τεκμήρια και γραπτές ή προφορικές μαρτυρίες, η οποία οδήγησε στη συγκέντρωση 24 προσωπικών ιστοριών αντρών και γυναικών από διάφορες εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδας, που πήραν τα όπλα στις μέρες της Κατοχής. Γύρω από αυτές τις μαρτυρίες συγκροτείται η έκθεση τεκμηρίων που παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό: πλήθος φωτογραφιών, έγγραφα, επιστολές, προκηρύξεις, αντιστασιακές εφημερίδες, αυθεντικά αντικείμενα, οπλισμός και άλλα υλικά.
Η αρχική ιδέα για την έκθεση αυτή ρίχτηκε μία δεκαετία νωρίτερα, όταν επισκέπτες της περιοδικής έκθεσης για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων εξέφρασαν το παράπονό τους νιώθοντας ότι η πατρίδα δεν τους τίμησε όπως έπρεπε, ότι δεν υπήρχε στην Ελλάδα ένα μουσείο αφιερωμένο στην Αντίσταση, όπως σε τόσες άλλες χώρες της Ευρώπης. Κύριος στόχος της έκθεσης είναι να ικανοποιήσει, όσο μπορεί, το παράπονο των ανθρώπων αυτών που τότε, συχνά μόνοι και ορφανεμένοι, πήραν το όπλο στο χέρι προσδοκώντας μια ελεύθερη Ελλάδα, πήραν τον τίτλο τιμής του «συναγωνιστή» ανάμεσα στους άλλους μαχητές και πολέμησαν ως ίσοι μεταξύ ίσων. Παράλληλα όμως, στο πρόσωπό τους, το ΕΜΕ τιμά όλους τους Έλληνες που πολέμησαν τον κατακτητή, με το όραμα της ελευθερίας και ενός καλύτερου κόσμου.
Την έκθεση του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος συνοδεύει δίγλωσσος κατάλογος, ενώ ο σκηνοθέτης Ντάβιντ Γαβριηλίδης δημιούργησε, με βάση το ιστορικό υλικό που συγκεντρώθηκε, ένα ντοκιμαντέρ που μέσα από τους ανθρώπους, τον τόπο και τον χρόνο αναζητεί τη μνήμη εκείνων των Ελλήνων Εβραίων που συμμετείχαν στην ένοπλη αντίσταση, το οποίο θα προβάλλεται στον χώρο του Μουσείου. Ακόμη, στο πλαίσιο της έκθεσης έχουν σχεδιαστεί ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για το μαθητικό κοινό.
info
«Συναγωνιστής: Έλληνες Εβραίοι στην Εθνική Αντίσταση». Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, Νίκης 39 (210-32.25.582), www.jewishmuseum.gr. Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα-Παρασκευή 9.00-14.30, Κυριακή 10.00-14.00. Διάρκεια έως 25 Απριλίου 2014.
