Ο Φραντς Κάφκα σε ηλικία 36 ετών, και ενώ ζει μόνος του, γράφει μια επιστολή 103 σελίδων προς τον πατέρα του έπειτα από μια έντονη λογομαχία τους, που αρχίζει με την προσφώνηση «Πολυαγαπημένε μου πατέρα» και τελειώνει με την υπογραφή «Φραντς». Η επιστολή αυτή δεν παραδόθηκε ποτέ στον πατέρα του. Η Πηνελόπη Φλουρή σκηνοθετεί ένα εμβληματικό έργο τιμώντας παράλληλα τα 100 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα. Επί σκηνής παρακολουθούμε τον κεντρικό ήρωα Φ. Κάφκα (Φοίβος Παπακώστας) μέσα σε ένα οπτικοακουστικό σύμπαν το οποίο συντίθεται από ημερολογιακές καταγραφές και όνειρα του ίδιου του συγγραφέα. Πρόκειται για μια λεπτομερή καταγραφή-εξομολόγηση-απολογία μέσα σε ένα σύμπαν με διαρκείς εναλλαγές ψυχικών καταστάσεων. Ο πατέρας (Δημήτρης Καταλειφός), το πρόσωπο για το οποίο γράφτηκε το γράμμα, μας αποκαλύπτεται μέσα από οθόνες, όπου εμφανίζεται ως άλλος «Δικαστής» στην «τρομερή τούτη δίκη» που εκκρεμεί ανάμεσά τους. Πάνω στο υπαρξιακό άγχος και αδιέξοδο του Κάφκα χτίζεται η μουσική παρτιτούρα η οποία ακολουθεί την πορεία των παιδικών εγγραφών που ανασύρονται κατά τη διάρκεια της παράστασης (Αλέξανδρος Βούλγαρης-The boy). Η παράσταση «Γράμμα στον πατέρα» του Φραντς Κάφκα από την ομάδα Αbnormal παίζεται κάθε Δευτέρα, Σάββατο και Κυριακή στο H.ug (Human Underground) κι εμείς μιλήσαμε με τους συντελεστές της παράστασης για όλο αυτό το θεατρικό εγχείρημα.
Δημήτρης Καταλειφός, ηθοποιός (πατέρας σε βιντεοπροβολή)
Ενα από τα σπουδαιότερα κείμενα του Κάφκα
Συμμετέχω σε ένα βίντεο και σε κάποια κείμενα off υποδυόμενος τον πατέρα του Κάφκα. Με την πρόσκληση της Πηνελόπης ξαναθυμήθηκα αυτό το συγκλονιστικό κείμενο που αφορά την αρχετυπική και τόσο περίπλοκη σχέση πατέρα και γιου. Είχα τη χαρά να ακούσω τις πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις του ψυχολόγου κυρίου Παπαθεοδώρου και να γνωρίσω όλους τους συντελεστές της παράστασης. Κάναμε την ηχογράφηση του κειμένου με την παρουσία και του Αλέξανδρου Βούλγαρη, που τον γνωρίζω από μικρό παιδί. Το βίντεο γυρίστηκε στον Χώρο, όπου συνεργαστήκαμε πολύ όμορφα με τη Μαρία Καραθάνου, τον οπερατέρ Γρηγόρη Πανόπουλο, τον ηθοποιό Φοίβο Παπακώστα και φυσικά την Πηνελόπη. Προσπαθήσαμε να αποτυπώσουμε στην κάμερα μικρά στιγμιότυπα και λεπτομέρειες από τον πατέρα, στα χέρια του οποίου δεν έφτασε ποτέ τελικά το περίφημο γράμμα του Κάφκα. Εύχομαι η παράσταση να ενδιαφέρει το κοινό γιατί αφορά ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα του Κάφκα και πιστεύω ότι έχει δημιουργηθεί από όλους τους συντελεστές με έγνοια και αγάπη για το αποτέλεσμα.
Δημήτρης Πολίτης, καλλιτεχνικός συνεργάτης
Οπτικό αποτέλεσμα συμπαγές και πλήρες
Ανακαλύπτοντας και αποκωδικοποιώντας το καφκικό σύμπαν μέσα από το συγκεκριμένο κείμενο αλλά και το συναισθηματικό φορτίο που υπάρχει πίσω από αυτό προσπαθήσαμε να οργανώσουμε ένα οπτικό αποτέλεσμα συμπαγές και πλήρες ως προς το εαυτό του. Μέσα από τη διαδικασία των προβών και την έρευνα με τα υλικά, το φως, τα ηχοτοπία και την κινησιολογία αναπτύχθηκαν συμβολισμοί που λειτουργούν ως αναπόσπαστα αφηγηματικά εργαλεία του έργου.
Πηνελόπη Φλουρή, σκηνοθέτης
Το αδιέξοδο του κόσμου και του είναι του
Λίγο πριν από την έναρξη των παραστάσεων επιστρέφω ξανά στις λέξεις, στη γραφή του Φραντς Κάφκα. Δεν θέλω να με προδώσει καμία ιδέα πως κάτι κατάλαβα. Επανέρχομαι στα όνειρά του, στα ημερολόγιά του προσπαθώντας να πλησιάσω λίγο το άπιαστο, το απρόβλεπτο που φέρει ένας τόσο ευαίσθητος και ιδιοφυής συγγραφέας. Ο Φραντς Κάφκα γράφει το «Γράμμα στον πατέρα» του κι είναι σαν να θέλει να χωρέσει μέσα του το αδιέξοδο του κόσμου και του είναι του, να το τακτοποιήσει λιγάκι μέσα σ’ αυτή την επιστολή που δεν δίνει ποτέ. Ο ίδιος μέσα από αυτή αυτοαναλύεται, συστήνεται και λυτρώνεται. Σκέφτομαι όλες τις κουβέντες που κάναμε με τη Στέλλα Ράπτη (δραματολόγος) δουλεύοντας με αποσπάσματα από τα έργα του και τα ημερολόγιά του για να καταλήξουμε ότι μας ενδιαφέρει μια παραστατική δομή όπου θα βρισκόμαστε «στο μυαλό του Φραντς Κάφκα». Ο Φοίβος Παπακώστας είναι ο ηθοποιός που φέρει τον ψυχισμό και το μυαλό του Φραντς Κάφκα επί σκηνής. Θυμάμαι στην πρώτη μας συνάντηση να διαβάζει το γράμμα. Παρατηρώ πώς συνυπάρχουν η ευαλωτότητα και η ευθραυστότητα με μια απρόβλεπτη σιγουριά - υλικά αναγκαία γι’ αυτό το ταξίδι. Ο πατέρας στην παράσταση μας αποκαλύπτεται μέσα από βιντεοσκοπημένο υλικό. Ο Δημήτρης Καταλειφός ήταν για μένα από την αρχή ο ιδανικός πατέρας. Με ενδιέφερε να σταθούμε στη δύναμη του βλέμματος, η οποία καθορίζει την εικόνα ενός μικρού παιδιού, και όχι στην κατά τα φαινόμενα σκληρή-τυραννική μορφή. Για τη μουσική της παράστασης απευθύνθηκα στον Αλέξανδρο Βούλγαρη συνειρμικά και ενστικτωδώς. Είναι ο The boy (το αγόρι), γνωρίζω ότι ο ήχος του με ξεκουράζει. Η μουσική που γράφει για το «Γράμμα» θυμίζει ένα εφιαλτικό και γλυκό νανούρισμα που με αποκοιμίζει τον τελευταίο καιρό ενώ εγώ η ίδια «αισθάνομαι πως ο ύπνος με αποκρούει» (Φ. Κάφκα).
Με αφορμή το «Γράμμα στον πατέρα» που γράφει ο Φ. Κάφκα το 1919 σε μια πανσιόν βόρεια της Πράγας, οι συνεργάτες μου κι εγώ σήμερα, εδώ, στην Αθήνα, βυθιζόμαστε σε έναν σκοτεινό κόσμο που πλημμυρίζει φως. Στον κόσμο του Φραντς!
Φοίβος Παπακώστας, ηθοποιός
Η επαφή με τη συγκρουσιακότητα μπορεί να εκτινάξει κάποιον πνευματικά
Μελετήσαμε το «Γράμμα» αυτούσιο κι ολόκληρο, σαν να ειπώνεται με μια ανάσα - αν και αργότερα μάθαμε πως του ίδιου του πήρε εννέα μέρες για να το ολοκληρώσει. Αργότερα μπήκαμε σε αναγνωριστική όρθια εμπλοκή και περάσαμε ένα μεγάλο στάδιο με ευρύτερη αναγνωστική μελέτη των κειμένων του από τα προσωπικά του ημερολόγια, τις καταγραφές των ονείρων του με μια ίσως ηδονοβλεπτική ματιά . Αισθανόμουν πάντα έναν μικρό τρόμο και συνάμα μια φλεγώδη ικανοποίηση που μπορούσα να σκύψω και να ακούσω τις σκέψεις κάποιου άλλου μέσα στη μοναξιά του. Όχι για να τον κρίνω ή να τον συγκρίνω, αλλά κυρίως για να μου υπενθυμίζω ότι δεν μιλούσα μόνο εγώ στον εαυτό μου και πως αυτή η διαλογική είναι το σώμα και ο πυρήνας κάθε έργου και πράξης.
Επειτα το κείμενο συνδιαμορφώθηκε με τη δραματουργό μας Στέλλα Ράπτη σαν ένα κέντημα, ένα πέπλο με ανοιχτές ραφές, ένα κείμενο ανοιχτό στην πρόσληψη και στην ποιητικότητα, στον λυρισμό και στη σιωπή. Αποκαλυπτικό στη σύλληψή του, όπου εδώ η Πηνελόπη Φλουρή έδωσε παρά πολλή έμφαση στην καρδιά της νόησης.
Μεταφερόμαστε μέσα στο μυαλό του συγγραφέα από το γράμμα στην προσωπική καταγραφή-συνειδητοποίηση και πίσω, σαν μια μετέωρη επαναληπτικότητα που οδηγεί στη λύτρωση, στη δικαίωση και στην κάθαρση.
Το γράμμα στον πατέρα που δεν παραδόθηκε ποτέ μου έδωσε να καταλάβω ότι μάλλον η επαφή με τη συγκρουσιακότητα μπορεί να εκτινάξει κάποιον πνευματικά. Αν δεν κηρύξω τις ανάγκες μου, αν δεν καταλάβω τις αδυναμίες βαθιά στο σώμα μου, αν δεν θυμηθώ τα παιδικά μου μάτια, αν δεν εξαφανίσω τους φόβους και τις αυταπάτες μου ενεργοποιώντας τα μέσα από την καλύτερη δυνατή εμπλοκή, αν δεν βουτήξω, αποτύχω, αφήνοντας την κατάσταση να συνθλίψει κάθε μηχανική ενέργεια του σύγχρονου ανθρώπου με την ευκολία στον λόγο, τότε μάλλον δεν μπορεί να σωθεί η ύπαρξη και ξυπνάει η αποανθρωποποίηση.
Εδώ μου γίνεται σαφές ότι ο λόγος που ορθώνει κανείς είναι και ο λόγος που αποκαλύπτει το σώμα μιας μορφής που φανταζόμαστε πως μπορεί να διαθέτουμε, αλλά αυτό το σώμα ίσως θα έπρεπε να το διευρύνουμε. Να το γυμνάσουμε και να το κινήσουμε. Με περισσότερο παιχνίδι, με λιγότερες μηχανές ενδεχομένως.
Ο σκηνικός χώρος, τα μέσα, το ηχητικό σύμπαν έδωσαν ιδιαίτερο έναυσμα ώστε να αναπτυχθεί η δράση και να καταγραφεί μια αφήγηση όχι με τον κυκλικό τρόπο, ίσως όχι με έναν λογικό τρόπο, ίσως με έναν επινοητικό, ίσως με τον παράδοξο, ίσως με ενδιαφέρον. Φυσικά και οι τρόποι είναι αμέτρητοι κι αυτό κάνει μοναδικό το κάθε εγχείρημα, όπως μια καλή μέρα που σου δείχνει τα σημάδια από το πρωί ή που σου αποκαλύπτει τις ευεργετικές της επιδράσεις πολύ αργά το βράδυ. Εδώ είχαμε να κάνουμε με μια προσωπικότητα πολυσχιδή, που έβγαινε πολύ αργά το βράδυ στην πόλη για περίπατο (σαν να προσπαθεί να μείνει όσο πιο μακριά γίνεται από τις χαρές της μέρας), ένα φλεγόμενο κύμα με πολύ βαθιά θετικότητα στον άξονά του/στον πυρήνα του.
Αυτό άρχισα να διαβάζω στον Κάφκα. Διάβασα και ένα πολιτικό σύμπαν υπό το πρίσμα του προφητικού του στοιχείου με τον περίφημο όρο «καφκικό». Είναι η εξουσία ένας νόμος που εγγράφεται στο σώμα μέχρι και τον θάνατό του; Έναν λογοτέχνη φιλοσοφικό, υπό το πρίσμα του ενδοσκοπικού του τοπίου, των στοχασμών του και της διορατικότητάς του, που φωτίζει και φωτίζεται από κάθε πιθανή γωνία, αντιμέτωπος με την αποδοχή και την απόρριψη ακόμη και των ίδιων του των δημιουργημάτων και στη ζωή, και στο ίδιο του το έργο.
Σ’ αυτό το σημείο σκέφτομαι ότι είναι παρά πολύ σημαντικό να αποχωρίζεσαι πράγματα και μορφές που έχεις ξεγεννήσει με αίμα και ιδρώτα. Ήταν κομμάτι της διαδικασίας να παλεύω να θυμηθώ και εντέλει να αποχωρίζομαι από τον αρχικό σκοπό. Με ενδιαφέρουν άλλωστε παρά πολύ η μνήμη και η λειτουργία της αυτή την περίοδο.
Χρειάζομαι να ευχαριστήσω όλους όσοι ενεργά όλη αυτή την περίοδο με πολλή τρυφερότητα και φροντίδα έφεραν τόσο υλικό, που θα ήταν αδύνατο να εξαντληθεί, αλλά έγινε αφορμή για δημιουργία.
Χαιρετώ.
