Η τέχνη όπως και η ζωή δεν περιορίζονται από το φύλο. Στην τέχνη, όμως, όπως και στη ζωή οι ταυτότητες που κατασκευάστηκαν τη μακρά περίοδο της πατριαρχίας από την αρχαιότητα μέχρι και τις μέρες μας περιορίζουν λόγω φύλου τη δράση της γυναίκας στον δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο. Με τις εξαιρέσεις να επιβεβαιώνουν τον κανόνα και να δείχνουν ακόμα και σήμερα ότι τίποτα δεν μπορεί να θεωρείται a priori κεκτημένο.
Σκέφτομαι, καθώς γράφω τον πρόλογο αυτό για την έκθεση μιας σημαίνουσας Ολλανδής γλύπτριας, αναπόφευκτα τη Μυρσίνη Ζορμπά, που έφυγε από τη ζωή σε μια τόσο κρίσιμη για τη χώρα και τον λαβωμένο Πολιτισμό της στιγμή. Που κατάφερε -όχι μόνο ως εκδότρια, δημιουργός και πρώτη διευθύντρια του ΕΚΕΒΙ- να καταρρίψει τα οποιαδήποτε στερεότυπα με τον δυναμισμό της και τις βαθιές, εμπεριστατωμένες γνώσεις της, την ευγένεια του ήθους της και προπάντων την τρυφερότητα με την οποία αγκάλιασε με έναν τρόπο οικουμενικό τα μικρά παιδιά και τους νέους, «ανεξαρτήτως φύλου, θρησκείας, εθνοτικής ή εθνικής καταγωγής».
Ιδρυσε το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού, το πρώτο σχολειό για προσφυγόπουλα, την Κασσαβέτεια Βιβλιοθήκη στις φυλακές ανηλίκων, δρομολόγησε, μεταξύ άλλων πολλών που δεν πρόλαβε να υλοποιήσει στη σύντομη θητεία της στο υπουργείο Πολιτισμού, την ενίσχυση ομάδων νέων καλλιτεχνών. Άνοιξε στα μικρά παιδιά και στους νέους διεξόδους από τον κοινωνικό αποκλεισμό. Καθιερώθηκε ως ένας μαχόμενος και μεθοδικός, αισθαντικός και σεμνός άνθρωπος των γραμμάτων.
Η άγνωστη στο ευρύ κοινό Λότι βαν ντερ Γκαγκ
Η γλύπτρια και ζωγράφος Λότι βαν ντερ Γκαγκ (1923-1999) είναι μία από τις πολλές εικαστικές καλλιτέχνιδες που αντιπροσωπεύουν τον κανόνα. Παρά τη δυναμική εμφάνιση και αναγνώριση του ιδιότυπου πρωτογονισμού της τέχνης της στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες στο Παρίσι, σε ομαδικές εκθέσεις δίπλα στον Πικάσο και στον Τζιακομέτι, αλλά και στην ατομική της έκθεση το 1962 στο διάσημο μουσείο Stedelijk του Άμστερνταμ, ξεχάστηκε γρήγορα. Για να τιμηθεί μετά θάνατον με μεγάλες αναδρομικές εκθέσεις, όπως αυτή του περασμένου χρόνου στο Stedelijk Museum της ολλανδικής πόλης Schiedam.
Η παρουσίαση τόσο του ζωγραφικού όσο και του γλυπτικού της έργου στην P gallery-sculpture, στο Κολωνάκι, αποκαλύπτει στον θεατή μια δημιουργό που προσπάθησε να φέρει στο φως μέσα από τις πλαστικές αναζητήσεις της τον βαθύ πυρήνα της ύπαρξης. Η πορεία της Βαν ντερ Γκαγκ στην τέχνη έμοιαζε στην αρχή πολλά υποσχόμενη. Μετά τις σπουδές της στην Ελεύθερη Ακαδημία της Χάγης, μετοίκησε στο Παρίσι, το 1950. Όπου μαθήτευσε δίπλα στον γνωστό για τα διάτρητα γλυπτά του Οσίπ Ζατκίν και απελευθερώθηκε από την προσκόλλησή της στους συμπαγείς όγκους της γλυπτικής.
Συγκατοίκησε στο περίφημο ατελιέ της Rue Santeuil μαζί με τους Ολλανδούς εκπροσώπους του πρωτοποριακού κινήματος COBrA, τον Κάρελ Άπελ και τον Κορνέιγ. Με τους οποίους συνεργάστηκε, χωρίς όμως ποτέ αυτοί να τη συμπεριλάβουν στις εκθέσεις τους ή σε άλλες δημόσιες εκδηλώσεις τους. Μολονότι ο τρόπος που δούλευε, η απόρριψη του οποιουδήποτε σχεδίου, η αυθόρμητη χρήση των εργαλείων της, έτσι ώστε το ασυνείδητο να έρθει στην επιφάνεια, εντασσόταν στη λογική του «αυτοματισμού» του κινήματος.
Οι πριμιτιβιστικές, ακατέργαστες εν μέρει, μπρούντζινες μορφές από την πρώτη, «διάσημη» περίοδό της (1947-1957), οι πνεόμενες από τον ζωικό και τον φυτικό κόσμο, προβάλλουν ολοένα και πιο έντονα την πάλη της δημιουργού τους ανάμεσα στη μορφή και στο άμορφο. Τα γουρλωμένα τους μάτια και τα πλεγμένα τους μέλη τα μεταμορφώνουν σε πλάσματα βασανισμένα και εσαεί δεμένα στο ίδιο τους το παράταιρο σώμα, που μοιάζουν να κραυγάζουν με τις ανοίκειες, παρακλητικές ή απεγνωσμένες στάσεις τους.
Την ίδια αίσθηση αποπνέουν και οι πίνακες που ζωγραφίζει αργότερα, όταν τα έξοδα για το χυτήριο είναι για την παραγνωρισμένη καλλιτέχνιδα απαγορευτικά, οι φτιαγμένοι με τα έντονα χρώματα και τις χειρονομιακές γραμμές των μικρών παιδιών. Τα ανθρώπινα, επίπεδα πλασμένα πρόσωπα, απορημένα ή τρομαγμένα, με τα διοπτροφόρα πουλιά να αναλαμβάνουν τον ρόλο του κριτή. Εκφράζουν με το δικό της προσωπικό ύφος το επίκαιρο όσο πότε ζήτημα της αφόρητης μοναξιάς και της αδυναμίας του σύγχρονου ανθρώπου να συμβιώσει με τα υπόλοιπα πλάσματα της φύσης που ο ίδιος καταστρέφει.
Info
100 χρόνια Λότι βαν ντερ Γκαγκ, P galllery-sculpture, Κουμπάρη 6, Κολωνάκι
Διάρκεια έκθεσης: 30 Μαρτίου-20 Μαΐου 2023
Ωρες λειτουργίας: Πέμ., Παρ. 11 π.μ.-7 μ.μ. Σάβ. 11 π.μ.-3 μ.μ.
