Είναι αρκετοί οι συνθέτες που έχουν αξιοποιήσει ή και ενσωματώσει την ορθόδοξη φωνητική υμνολογία, πιο απλά ψαλτική, η οποία είναι, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, βασισμένη στην εκκλησιαστική βυζαντινή μουσική, στη μουσική «γλώσσα» τους. Τρία παραδείγματα ανάλογων έργων που η θεματολογία τους σχετίζεται με τη Μεγάλη Εβδομάδα από ισάριθμους και πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους συνθέτες παρουσιάζουμε λίγο πριν το Πάσχα. Καλή Ανάσταση ή, αν προτιμάτε, Καλή Ανάταση.
Δημήτρης Παπαδημητρίου/Νίκος Γκάτσος
«Μέρες Επιταφίου»
Eνα από τα πιο ιδιαίτερα ποιητικά κείμενα του Νίκου Γκάτσου ήταν το «Μέρες Επιταφίου», μια πολύ προσωπική αφήγηση των γεγονότων της Μεγάλης Εβδομάδας, η οποία όμως σταματά στη σημερινή Μεγάλη Παρασκευή, τον επί σταυρού θάνατο του Χριστού δηλαδή. Δεν το δημοσιοποίησε, αλλά το εμπιστεύθηκε στον Μανώλη Μητσιά, με τον οποίο είχε από πολύ νωρίς στενή φιλική σχέση, όχι μόνο επειδή τον εκτιμούσε πολύ ως ερμηνευτή, αλλά και γιατί ήξερε πολύ καλά ότι τόσο η δομή όσο και το περιεχόμενο του κειμένου εμπεριείχαν πολλά στοιχεία της βυζαντινής υμνολογίας και μουσικής τις οποίες ο Μ. Μητσιάς γνώριζε πολύ καλά καθώς έψαλλε από πολύ νεαρή ηλικία. Ο συνθέτης Δημήτρης Παπαδημητρίου όχι μόνο γνώριζε την ύπαρξη αυτού του κειμένου, αλλά και το είχε διαβάσει, και έτσι κάποια στιγμή πρότεινε στον Μανώλη Μητσιά να το μελοποιήσει με βασικό ερμηνευτή φυσικά εκείνον.
Το αποτέλεσμα ήταν το «Μέρες Επιταφίου», που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τη Μεγάλη Τετάρτη του 2014 στη Στέγη Ωνάση, μια παράσταση η οποία ηχογραφήθηκε και κυκλοφόρησε στο ομότιτλο CD δύο χρόνια αργότερα. Πρόκειται για ένα θρησκευτικό/λαϊκό ορατόριο για λαϊκό τραγουδιστή/ψάλτη, που φυσικά είναι ο Μανώλης Μητσιάς, λυρική σοπράνο (Μυρσίνη Μαργαρίτη) και αφηγητή (ο καταξιωμένος ηθοποιός Γιάννης Φέρτης) με τη συνοδεία της Καμεράτα-Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Λουκά Καρυτινού και χορωδίας. Στο έργο αυτό ο Δημήτρης Παπαδημητρίου ισορροπεί όσο λίγες άλλες φορές σχεδόν ακριβώς στη μέση της απόστασης ανάμεσα στην ανατολική και τη δυτική μουσική παράδοση. Στο επίκεντρο βρίσκονται μελωδικά θέματα βασισμένα στη μονοφωνική βυζαντινή μουσική και την τροπικότητά της, τα οποία όμως ο συνθέτης αναπτύσσει με τον δυτικό πολυφωνικό τρόπο, τόσο στα σολιστικά όσο και στα χορωδιακά μέρη, πλαισιωμένα από τον ηχοχρωματικό πλούτο της ορχήστρας εγχόρδων. Το αποτέλεσμα συνδυάζει τη δυτική κομψότητα με την ανατολική λιτότητα και χαρακτηρίζεται από μια κατανυκτική και μυσταγωγική ατμόσφαιρα, μια μουσική τελετουργία που λειτουργεί κα συγκινεί ανεξάρτητα από τις όποιες θρησκευτικές πεποιθήσεις του/της ακροατή/ιας.
Arvo Part
«Stabat Mater»
Ο ηλικίας 88 ετών πλέον αλλά ακμαιότατος και παραγωγικότατος Εσθονός συνθέτης Arvo Part είναι μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της κλασικής μουσικής του 20ού αλλά και του 21ου πια αιώνα. Από τους θεμελιωτές του κινήματος της «νέας απλότητας» (έστω και αν πολλοί επιμένουν να το αποκαλούν ειρωνικά «νέο πρωτογονισμό»...), που είναι μια συνειδητή αισθητική θέση η οποία στην περίπτωσή του απορρέει και από την ορθόδοξη θρησκευτική πίστη του που έχει επηρεάσει βαθύτατα, συνολικά και πολυεπίπεδα, το έργο του.
Το «Stabat Mater» είναι απόλυτα χαρακτηριστικό της γραφής του, η οποία καθορίζεται από χαμηλούς τόνους αλλά υψηλές «υπόγειες» εντάσεις και επίσης, από μια εποχή και μετά, από εσκεμμένα μη συγκεκριμένη ενορχήστρωση, αφήνοντάς την να διαμορφώνεται ανάλογα με την περίσταση. Για το «Stabat Mater» αυτή, εκτός από τη χορωδία, είναι ένα σύνολο εγχόρδων που μπορεί να είναι ολιγάριθμο ή πολυάριθμο. Σε αυτήν την εξαίρετη ηχογράφηση η Χορωδία και Ορχήστρα της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας υπό την εμπνευσμένη διεύθυνση του Ivan Repusic αποδίδει άριστα τη σύνθεση και καταφέρνει να μεταδώσει το πνεύμα της, μια ελεγεία για τον άφατο θρήνο της Μητέρας του Ιησού, που εντέλει διαθέτει μια όχι απλά μεταφυσική, αλλά συμπαντική ιερότητα. Η τραγωδία της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης που βρίσκεται στο επίκεντρο της ύπαρξης και ταυτόχρονα συνιστά το μεγαλείο της.
John Tavener
«The Liturgy Of St John Chrysostom»
Ο Βρετανός συνθέτης Sir John Tavener (1944-2013) ήταν μια πολύ ιδιαίτερη περίπτωση δημιουργού. Εχοντας πολλά προβλήματα υγείας από πολύ νέος, αναζήτησε ανακούφιση στη θρησκεία, αρχικά στον Καθολικισμό που είναι το δόγμα το οποίο επικρατεί στην Αγγλία, αλλά στα 33 του ασπάστηκε την Ορθοδοξία. Αυτό επηρέασε πάρα πολύ τόσο τη ζωή όσο και το έργο του και επίσης οδήγησε στην πολύχρονη στενή φιλία του με τον βασιλιά, πλέον, Κάρολο, ο οποίος ως γνωστόν επίσης ενδιαφέρεται πολύ για την Ορθοδοξία. Ακόμα και όταν αργότερα για τις ανάγκες του έργου του εξερεύνησε και άλλες θρησκευτικές μουσικές παραδόσεις, όπως τον ινδουισμό ή και τον μουσουλμανισμό, δεν έπαψε να δηλώνει κατηγορηματικά ότι ήταν χριστιανός ορθόδοξος.
Eνα από τα πρώτα έργα του με βάση την ορθόδοξη βυζαντινή μουσική, λίγο μετά τον εκούσιο προσηλυτισμό του, ήταν το «The Liturgy Of St John Chrysostom» το 1978. Η Λειτουργία του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου θεωρείται από τους θεολόγους η πιο πνευματική, αλλά είναι από αυτές που τελούνται λιγότερο στους ναούς στη διάρκεια του έτους. Ο John Tavener ασχολήθηκε πολύ με τα χορωδιακά έργα και τα κατείχε πολύ καλά, δεν είναι συμπτωματικό ότι και ένας μεγάλος αριθμός από τα πρωτότυπά του ήταν τέτοια. Σε αυτή την περίπτωση έκανε την τολμηρή υπέρβαση να μετεγγράψει τη μονοφωνική βυζαντινή λειτουργία στο πολυφωνικό γρηγοριανό μέλος. Η χορωδία The Europa Singers υπό τη διεύθυνση του εξειδικευμένου στην προκλασική μουσική Clive Wearing απέδωσε αριστοτεχνικά την παρτιτούρα, προσδίδοντας στη δωρικότητα των βυζαντινών μελωδιών έναν επιπλέον υμνητικό χαρακτήρα του Θεού αλλά και της εσωτερικής δύναμης του ανθρώπου, αυτού δηλαδή που στη Θεολογία αποκαλείται θέωση.
