Εδώ και χρόνια ο Στέφανος Ροζάνης γράφει και μιλάει για το «Ομοίωμα δημοκρατίας» που διέπει τη σημερινή συνθήκη. «Αυτή η τραγωδία δεν είναι μόνο αποτέλεσμα ανθρώπινων λαθών, τεχνικών αστοχιών ή πολιτικής αβουλίας και ανικανότητας, αλλά πρωτίστως είναι η προδιαγεγραμμένη τροχιά της εργαλειοποίησης της ζωής μας, της αναλωσιμότητας του ανθρώπου μπροστά στο απόλυτο πρόταγμα της προόδου και του κέρδους» επιμένει καθώς μιλάμε στον απόηχο της τραγωδίας των Τεμπών.
Με τη διεισδυτική ματιά τού φιλοσόφου και την ευαισθησία του ποιητή και του δάσκαλου, αλλά κυρίως με την ευθυκρισία του διανοητή που έχει πάντα τις κεραίες ανοιχτές στα σημεία των καιρών, ο γνωστός καθηγητής Φιλοσοφίας δέχεται να μοιραστεί μαζί μας τις σκέψεις και τις εκτιμήσεις του με αφορμή το τραγικό σιδηροδρομικό δυστύχημα. «Οι διαδηλώσεις αυτές, κυρίως των νέων ανθρώπων, μπορεί να είναι μια αρχή ελπίδας» λέει, ωστόσο διατηρεί επιφυλάξεις σχετικά με το αν μπορούν να «θέσουν φραγμό στην ανεξέλεγκτη πορεία μιας αλόγιστης και εντέλει καταστροφικής προόδου». Βέβαια, ο Στ. Ροζάνης δεν παραδίδει την ελπίδα άνευ όρων και υπογραμμίζει ότι «μόνο η εξεγερμένη συνείδηση είναι σε θέση να μην αφήσει τον κυριαρχικό λόγο να εξαπλώνεται σε παγκόσμια κλίμακα και έτσι να καθυποτάσσει τον άνθρωπο σε ό,τι είναι η ουσία του», κυρίως όμως εφιστά την προσοχή σημειώνοντας ότι το επιχείρημα «όλοι ίδιοι είναι» αποτελεί την αρχή και την ολοκλήρωση του φασιστικού μοντέλου.
«Ο θάνατος το στρώνει» έγραφε ο Γιάννης Βαρβέρης, και μας το θυμίζει από τη σημερινή του στήλη ο Κώστας Καναβούρης. Πώς ένιωσες όταν έμαθες γι’ αυτό το τρομερό συμβάν; Τι σκέφτεσαι στον απόηχό του και καθώς παρακολουθούμε τις αντιδράσεις που προκαλεί;
Σκέφτομαι ότι θα πρέπει για ακόμη μια φορά να επαναλάβω τη φράση ενός σπουδαίου φιλοσόφου: «Το ζήτημα δεν είναι να κλάψουμε ή να γελάσουμε. Το ζήτημα είναι να καταλάβουμε». Τι δεν καταλαβαίνουμε λοιπόν στην τραγωδία την οποία βιώνουμε; Δεν καταλαβαίνουμε ότι αυτή η τραγωδία δεν είναι μόνο αποτέλεσμα ανθρώπινων λαθών, τεχνικών αστοχιών ή πολιτικής αβουλίας και ανικανότητας. Είναι βέβαια όλα αυτά, αλλά πρωτίστως είναι η προδιαγεγραμμένη τροχιά της εργαλειοποίησης της ζωής μας, της αναλωσιμότητας του ανθρώπου μπροστά στο απόλυτο πρόταγμα της προόδου και του κέρδους, που καθιστά τη ζωή ανταλλακτική αξία εκεί ακριβώς που η ανθρώπινη ζωή είναι αξία χρήσης και ως αξία χρήσης είναι μοναδική και αναντικατάστατη. Αντιθέτως, το διαρκές και άνευ ορίων πρόταγμα της προόδου και του αχαλίνωτου κέρδους, μέσω της τεχνοεπιστήμης, που βρίσκεται στην υπηρεσία της προόδου και του κέρδους, δημιουργούν τον παθητικό και εργαλειοποιημένο άνθρωπο των σύγχρονων κοινωνιών. Αυτός ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι πολύ πριν καταστεί θύμα αυτής της κατάστασης πραγμάτων έχει συναινέσει να είναι η ανταλλακτική αξία στην οποία ο ίδιος έχει μεταλλαχθεί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται ένας «πολιτισμένος βαρβαρισμός», θύματα του οποίου είναι οι ίδιοι «πολιτισμένοι» άνθρωποι της εποχής μας.
«Τα κέρδη τους, οι νεκροί μας» γράφουν τα πανό των φοιτητών στις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις των τελευταίων ημερών. Εσύ εδώ και χρόνια γράφεις και μιλάς για το «Ομοίωμα δημοκρατίας» που βιώνουν οι κοινωνίες μας. Τι συμβαίνει λοιπόν και όλη η χώρα είναι ανάστατη; Βιώνουμε το συλλογικό μας πένθος ή την αρχή μιας ανατροπής;
Εχω και παλιότερα τονίσει ότι οι τραγωδίες τις οποίες βιώνουμε μέσα στο πλαίσιο του ύστερου καπιταλισμού, του τζόγου και της αισχροκέρδιας είναι απόρροια μιας τυφλής αναπτυξιακής ηθικής και ενός υπολογιστικού μοντέλου σκέψης, δηλαδή κατ’ ουσίαν η υιοθέτηση μια συστημικής διαχειριστικής ισχύος, η οποία με κοινωνικούς αλλά και πολιτιστικούς όρους προβάλλεται ως λύση μέσα στα όρια του ελέγχου που προαπαιτούν τα διακυβερνητικά πρότυπα πάσης μορφής. Η αξιακή κλίμακα της ζωής ως αξίας χρήσης έχει παντελώς εξαφανιστεί μέσα από τα πλέγματα και τις δομές των επικοινωνιακών μηχανισμών, οι οποίοι δεν είναι τίποτε άλλο παρά εξουσιαστικοί μηχανισμοί. Πράγματι, ο σύγχρονος κόσμος μας είναι ένας κόσμος κορεσμένος από πληροφορίες, οι οποίες πολλαπλασιάζονται με ασύλληπτη ταχύτητα. Είναι λοιπόν επόμενο ο σύγχρονος κατακερματισμένος και εργαλειοποιημένος άνθρωπος να μην μπορεί να αντιδράσει στην τυφλή αναπτυξιακή ηθική και στα υπολογιστικά μοντέλα σκέψης που του επιβάλλονται ως η μοναδική λύση των προβλημάτων του, της ανεργίας, της φτώχειας, του εξανδραποδισμού, της εξαγοράς συνειδήσεων, της παραπληροφόρησης και του εξαθλιωτικού ατομικισμού. Είναι γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο της έλλειψης ουσιώδους αντίδρασης στα διακυβερνητικά στερεότυπα που οι τραγωδίες όπως αυτή την οποία σήμερα βιώνουμε θα επαναλαμβάνονται πολλαπλασιαστικά. Για να επικαλεστώ το επιχείρημα του Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου, ο σύγχρονος άνθρωπος αποποιείται τα όπλα της κριτικής, σε καιρούς όμως που δεν έχει το περιθώριο μιας διαφορετικής κριτικής.
Οντως δεν φτάσαμε ως εδώ τυχαία. Όμως τι ήταν αυτό που τελικά μας εμπόδιζε και ενδεχομένως εξακολουθεί να μας εμποδίζει να δούμε ότι ο βασιλιάς είναι γυμνός;
Πιστεύω ότι αυτό που μας εμποδίζει είναι ακριβώς ότι έχουμε συναινέσει στην ανταλλακτική αξία της ζωής μας και έχουμε μεταλλαχθεί κατά τα πρότυπα του υπολογιστικού μοντέλου των σύγχρονων διακυβερνητικών στερεοτύπων. Κατά συνέπεια, το εμπόδιο είμαστε εμείς οι ίδιοι ως εργαλειοποίηση του εαυτού μας. Δηλαδή έχουμε υιοθετήσει αυτό το οποίο μας έχει επιβάλει η τυφλή αναπτυξιακή ηθική.
Κάποιοι χαρακτηρίζουν το τραγικό δυστύχημα «μετασχηματιστικό συμβάν». Αυτό το δυστύχημα θεωρείς πως είναι η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι ή μπορούμε να πούμε ότι αποτελεί τομή;
Ισως θα πρέπει κανείς να σταθεί επιφυλακτικός απέναντι στην πορεία η οποία ακολουθείται προκειμένου να περιπέσουμε σε μια κατάσταση νάρκωσης και να θεωρήσουμε αυτό που συνέβη ως ένα απλό επεισόδιο μέσα στη ζωή μας, ως μια απλή «περιπέτεια» μέσα στο πλέγμα των πολλαπλών συμβάντων τα οποία ο σύγχρονος κόσμος έχει βιώσει, βιώνει και θα εξακολουθεί να βιώνει. Η επιφυλακτικότητά μου οφείλεται ακριβώς σε αυτή την κατάσταση των σύγχρονων κοινωνιών. Το πρόβλημα δεν είναι τα διακυβερνητικά μοντέλα, αλλά η ίδια μας η συναίνεση σ’ αυτά με το πρόσχημα «έτσι είναι και δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς».
Πώς σχολιάζεις το γεγονός ότι κυρίως οι νέοι όλες αυτές τις ημέρες διαδηλώνουν; Πώς είδες τις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις της Τετάρτης όχι μόνο στα αστικά κέντρα, αλλά σε όλη τη χώρα;
Οι διαδηλώσεις αυτές, κυρίως των νέων ανθρώπων, μπορεί να είναι μια αρχή ελπίδας. Φοβάμαι ωστόσο πως δεν επαρκούν ώστε να δημιουργήσουν μια κοινωνική συνείδηση στην οποία η αντίσταση και η ρήξη με τις καθεστηκυίες αντιλήψεις θα αποτελούν το μόνιμο πρόταγμα προκειμένου να δημιουργηθούν συλλογικότητες οι οποίες πράγματι μπορούν να θέσουν φραγμό στην ανεξέλεγκτη πορεία μιας αλόγιστης και εντέλει καταστροφικής προόδου.
Αυτή δηλαδή η οργή των νέων θεωρείς πως έχει ακόμα δρόμο μπροστά της ώστε να οδηγήσει σε δημοκρατία και όχι στο ομοίωμά της; Είναι δηλαδή απλώς ένα ξέσπασμα;
Το πρόβλημα είναι πολύ παλιό. Από δεκαετίες γνωρίζουμε ότι πλέον η δημοκρατία έχει μεταλλαχθεί σε ολοκληρωτική δημοκρατία, δηλαδή σε ένα «ομοίωμα δημοκρατίας». Υπό την έννοια αυτή, χωρίς να υπάρξει μια ριζοσπαστική μεταβολή των όρων κοινωνικής αλλά και ατομικής εξέγερσης, η σύγχρονη ολοκληρωτική δημοκρατία δεν θα πάψει να είναι ένας διαβολικός μηχανισμός, ο οποίος διαρκώς αναπαράγει τον εαυτό του και ο οποίος χρησιμοποιεί τους θεσμούς του ως οδόφραγμα προς έναν αναστοχασμό για τον τρόπο της ζωής μας και για τη μοίρα του ανθρώπινου πολιτισμού μέσα σε έναν κόσμο αλλοιωμένο, μέσα σε έναν κόσμο ο οποίος προσπαθεί να επιβιώσει ακυρώνοντας οποιαδήποτε αξιακή κλίμακα πάνω στην οποία στηρίζεται η ανθρώπινη ζωή.
Τι πρέπει επομένως να ξανασκεφτούν και το πολιτικό και το μιντιακό σύστημα, αλλά και όλοι μας ως κοινωνία;
Κατά τη γνώμη μου, θα πρέπει να αναστοχαστούμε τόσο τον εαυτό μας όσο και τους κοινωνικούς όρους οι οποίοι διαμορφώνουν και καθορίζουν τη σκέψη, τη δράση και την αναγκαιότητα της εξεγερτικής επιθυμίας μας.
Ο Εντγκάρ Μορέν έλεγε ότι «όσες δυνατότητες έχει ο άνθρωπος να καταστραφεί, άλλες τόσες έχει και να διασωθεί. Το πρόβλημα είναι να μην βυθιστούμε μέσα στην αρνητικότητα της καταστροφής, αλλά, αντιθέτως, στη διάσωση του σύγχρονου ανθρώπου». Τι σκέφτεσαι για την επόμενη μέρα αλλά και για το μεσοδιάστημα μέχρι να φτάσουμε σ’ αυτή;
Σκέφτομαι ότι δεν θα μπορούσε κανείς να προδιαγράψει το μέλλον. Το μόνο που μπορεί να ελπίσει είναι η ίδια η ελπίδα. Όσο η ελπίδα παραμένει ζωντανή, όσο η «ουτοπία» μιας καλύτερης ζωής δεν δυσφημίζεται ως «ουτοπία», όσο οι άνθρωποι δεν παραδίδονται στη μηχανική εργασία και στην κατακερματισμένη δουλειά, είναι πιθανόν η πορεία προς το μέλλον να είναι μια πορεία σε ανοιχτούς ορίζοντες. Κατά συνέπεια, η πορεία προς το μέλλον δεν μπορεί παρά να είναι απόλυτη άρνηση των δικτύων μιας εικονικής ζωής και των πλεγμάτων μιας ψηφιοποιημένης νεκρότητας την οποία ο σύγχρονος κόσμος νοεί ως «κανονικότητα». Όπως έλεγε ο μεγάλος φιλόσοφος Μάρτιν Μπούμπερ, «ολόκληρη η ζωή είναι ένας διάλογος πρόσωπο με πρόσωπο». Από τη στιγμή που αυτός ο διάλογος έχει αφανιστεί, καθώς το πρόσωπο έχει δώσει τη θέση του στην οθόνη, οι δυνατότητες του σύγχρονου ανθρώπου για εξέγερση και ελπίδα διαρκώς συρρικνώνονται.
Τα τελευταία χρόνια η συνθήκη του απολιτίκ και η ρήση «όλοι ίδιοι είναι» φαίνεται να εδραιώνονται. Σε τι κινδύνους μας βάζουν;
Ο κίνδυνος παραμονεύει πάντα στην ομοιογενοποίηση, την οποία υποθάλπει το επιχείρημα «όλοι ίδιοι είναι». Αυτή η ομοιογενοποίηση είναι η αρχή και η ολοκλήρωση του φασιστικού μοντέλου, το οποίο ακόμα και σήμερα εν σπέρματι καραδοκεί ως σάρκα από τη σάρκα και αίμα από το αίμα της ολοκληρωτικής δημοκρατίας. Αυτή η ολοκληρωτική δημοκρατία είναι που εκτρέφει και την απολίτικη στάση, τη νέκρωση του ανθρώπου ως πολιτικού και κοινωνικού όντος.
«Η εξεγερμένη συνείδηση είναι η μόνη αληθινή αντίσταση σήμερα» μου έλεγες πριν από αρκετά χρόνια σε μια αντίστοιχη κουβέντα μας. Σήμερα ποια χαρακτηριστικά δίνεις στην εξεγερμένη συνείδηση; Επιτρέπει η συνθήκη που βιώνει ο πλανήτης να μιλάμε για εξεγερμένες συνειδήσεις;
Θα πρέπει να καταλάβουμε ότι η εξεγερμένη συνείδηση είναι ένα θεμελιώδες ατομικό συμβάν, το οποίο όχι μόνο δεν καθορίζεται από κοινωνικές ή άλλες συνθήκες και όρους, αλλά, αντιθέτως, ενδυναμώνει τον άνθρωπο προκειμένου να βρίσκεται πάντοτε σε εγρήγορση ενάντια σε κάθε επιβολή, σε κάθε κυριαρχία και σε κάθε εξουσιαστική, κοινωνική επιταγή. Μόνο η εξεγερμένη συνείδηση είναι σε θέση να μην αφήσει τον κυριαρχικό λόγο να εξαπλώνεται σε παγκόσμια κλίμακα και έτσι να καθυποτάσσει τον άνθρωπο σε ό,τι είναι η ουσία του. Γιατί, όπως έλεγε ο Σαίξπηρ, «είμαστε πλασμένοι από το ίδιο υλικό που και τα όνειρα είναι».
