Ήταν το 1996 όταν πήρε τον δρόμο για τη Θεσσαλονίκη για να παρουσιάσει το πρώτο "Μαγικό κουτί". Αφουγκράστηκε τα μύχια του ανθρώπου εκείνης της περιόδου κι έδωσε ένα ακόμα δώρο στη μουσική του τόπου. Σήμερα, που οι ημέρες μας είναι πολύ πιο ταραγμένες, παίρνει πάλι τον δρόμο για τη Θεσσαλονίκη. Με το "Μουσικό Κουτί - μέρος δεύτερο" επιχειρεί και πάλι να ακούσει τη φωνή της εποχής και τη φωνή των ανθρώπων. Από το "Our Darkness" της Αnn Clark μέχρι το "Εσάς σας έχω βαρεθεί" του Θάνου Μικρούτσικου σε στίχους Βολφ Μπίρμαν ή το "Ρίχνω την καρδιά μου στο πηγάδι" του Μάνου Χατζιδάκι, δημιουργεί τον μουσικό της περίπλου στην ελληνική και διεθνή μουσική, διανθίζοντας τα τραγούδια με κείμενά της και αποσπάσματα από τον «Σχοινοβάτη» του Ζενέ και το «Λεωφορείον ο Πόθος» του Τένεσσι Ουίλιαμς.
«Το τραγούδι είναι ο δικός μου τρόπος να επαναστατώ σε αυτό που με πληγώνει» λέει για τις συναυλίες στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, την επόμενη Τετάρτη και Πέμπτη, στην Πάτρα, στις 30 Μαρτίου, και στη συνέχεια στο «Ακροπόλ» της Αθήνας, από τις 4 Απριλίου κάθε Δευτέρα και Τρίτη, έχοντας στο πλάι της τον Σπύρο Μάνεση στο πιάνο, τον Κώστα Νικολόπουλο στις κιθάρες και τον Νίκο Παπαϊωάννου στο μπάσο και το τσέλο. Και μ’ αυτή την αφορμή πιάσαμε τη συζήτηση.
Όταν βγαίνει στη σκηνή, ο χώρος μετατρέπεται σε σύμπαν. Σε ένα κόσμο πλήρη, έτοιμο να δεχτεί την αντανάκλαση της ανθρώπινης ψυχής και να στείλει παρηγοριά και συμπόνια. Όταν την κοιτάς την ώρα που τραγουδάει, φανερώνονται, λες, τα πάντα γύρω σου και εντός σου. Από του έρωτα τα άχραντα μυστήρια μέχρι το άσμα ασμάτων της ζωής. Kι ακόμα πιο πέρα, μέχρι το αριστοτελικό πολιτικό ον, που προσφέρεται μέσα από τη φωνή της ως μνήμη αρχέγονη στον σύγχρονο άνθρωπο. Μπορεί να μη διαθέτει μαγικό ραβδί, φυλάει όμως στην ποδιά της κάθε φορά ένα μαγικό κουτί έτοιμο να στάξει νότες και ποίηση στις μικρές και μεγάλες πληγές, τις ανθρώπινες και τις οικουμενικές.
Η Τάνια Τσανακλίδου είναι γένους υπερθετικού και υπερεθνικού επίσης. Είναι ένα όνομα "ουσιαστικόν, πολύ ουσιαστικόν". Και για τον πολιτισμό μας και για την τέχνη του τραγουδιού και για την ερμηνευτική στη μουσική και στο θέατρο, κυρίως για τις ψυχές των ανθρώπων. Δεν είναι που έχει τραγουδήσει τραγούδια όσα η άμμος της θάλασσας, είναι που κάθε φορά μέσα από το τραγούδισμά της μετατρέπει έναν κόσμο περίκλειστο σε μια περιπέτεια αυτογνωσίας και αυτοσυνειδησίας, σε μια κιβωτό μνήμης και σ' αυτή τη γόνιμη περιέργεια μιας ανήσυχης ματιάς.
Όταν ακούει κανείς το τραγούδι της, όταν τη βλέπει στη σκηνή, αναρωτιέται από τι υλικά είναι φτιαγμένη αυτή η ερμηνεία. "Είναι από τα υλικά της ζωής μας, που όταν την αποδέχεσαι, επιτρέπει και στους άλλους να τα δουν. Είναι λύπες, χαρές, φόβοι, αποδοχή, ελπίδα, συγχώρεση, και επίσης αποστροφή για κάποια πράγματα" λέει.
Είναι αρκετά τα πράγματα που αποστρέφεται η Τάνια Τσανακλίδου. "Τον ρατσισμό, τον φασισμό, το 'ωχ αδερφέ', τον εαυτούλη πάνω απ' όλα. Και αποστρέφομαι κυρίως το ψέμα. Όλα τα ψέματα, αυτά που μας ταΐζουν από το πρωί μέχρι το βράδυ από παντού".
Ακούγεται θυμωμένη. "Πώς να μην είμαι;" λέει. "Όλοι οι άνθρωποi γύρω μου το ίδιο θυμωμένοι είναι κι αυτοί". Η κουβέντα στρέφεται αυτονόητα στη δεκάχρονη κρίση, την πανδημία, την ακρίβεια και εντέλει στον πόλεμο. Πώς διαχειρίζεται άραγε όλα αυτά τα δεινά ένας άνθρωπος, τη ρωτάω και δεν διστάζει να εκφράσει τους φόβους της. "Τρώμε τη μία σφαλιάρα μετά την άλλη, φοβάμαι αυτό στο οποίο μεταλλάσσεται ο σύγχρονος άνθρωπος. Σε σκλάβο του συστήματος, κατατρομαγμένο μην χάσει και τα βασικά. Και το πιο τρομακτικό είναι, δυστυχώς, η επίγνωση ότι γι' αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις είμαστε αμελητέες οντότητες, άχρηστες και αναλώσιμες".
Δειλά - δειλά τη ρωτάμε πόσο της ήρθε ο λογαριασμός της ΔΕΗ. "Εκκαθαριστικό δεν μου έχει έρθει ακόμη, αλλά και το έναντι ήταν φουσκωμένο. Το σοκ ήταν όταν πήρα τους λογαριασμούς του φυσικού αερίου". Δεν ρωτάμε παραπέρα.
Στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, η Τσανακλίδου ήταν εκεί. Είχε τραγουδήσει στο Βελιγράδι. Αναρωτιόμαστε πώς είναι να τραγουδάς ακούγοντας τις σειρήνες του πολέμου. "Ήταν η πρώτη μου φορά που άκουγα σειρήνα, περπατούσα στον δρόμο στο Βελιγράδι και έψαχνα να βρω καταφύγιο. Μετά είδα γύρω μου τους Σέρβους που συνέχιζαν κανονικά ό,τι έκαναν, με ησυχία, και ντράπηκα πολύ. Παρέμεινα σε ένα καφέ και είπα 'ό,τι είναι να συμβεί ας συμβεί'. Ο πόλεμος είναι μια ακραία κατάσταση και πιστεύω ότι οι άνθρωποι μέσα μας έχουμε έναν κρυφό εαυτό που ξεπερνάει τον φόβο και αποκτά δυνάμεις και ικανότητες που δεν τις είχαμε φανταστεί ποτέ πριν".
Όλα δείχνουν, στην εποχή μας, ότι η μνήμη περπατάει με παπούτσια χάρτινα. Το φανταζόταν, άραγε, ότι θα ξαναδούμε τον φασισμό να επανακάμπτει στην Ευρώπη και στον κόσμο, ότι θα φτάσουμε να ξαναζούμε ένα πόλεμο στην αυλή μας;
"Όταν ήμουν νέα, ήλπιζα ότι η γενιά μου θα άλλαζε τον κόσμο, φαίνεται ότι όχι μόνο δεν τον αλλάξαμε αλλά τον κάναμε χειρότερο. Κανείς μας τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι θα μπορούσε η κοινωνία να εκφασιστεί σε αυτό το κρίσιμο σημείο που παρατηρούμε σήμερα. Φαίνεται ότι δεν μπορέσαμε να διδαχτούμε από την Ιστορία και σαν τον Σίσυφο ματαιοπονούμε να πάμε τον εαυτό μας λίγο παραπέρα για να τον δούμε μετά να επιστρέφει στα σκοτάδια του και πάλι" λέει. Την ίδια ώρα, δεν κρύβει την ανησυχία της για τον τρόπο που ο κόσμος μας αλλάζει. "Ανησυχώ πολύ για την παθητικοποίησή μας μπροστά στα προβλήματα του άλλου, του διπλανού, του γείτονα. Με ανησυχεί η απόλυτή μας εξάρτηση από το Διαδίκτυο, λες και ο σύγχρονος άνθρωπος προτιμάει το μάτριξ από την αληθινή ζωή" υπογραμμίζει και σε βάζει σε σκέψεις, σου δίνει να ψάξεις την άλλη διαδρομή.
Στέκεται στις αντιπολεμικές διαδηλώσεις. "Γίνονται σε όλη την Ευρώπη" λέει. Ωστόσο, "η αλήθεια είναι ότι τα μέσα μαζικής δικτύωσης έχουν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό την ανάγκη μας να υπάρξουμε μαζί με τους άλλους, σε επικοινωνία με τους άλλους, και πιστεύω ότι κάνουνε δουλειά, αν σκεφτεί κανείς πόσα νομοσχέδια πήρε πίσω η κυβερνησάρα μας μετά από την κατακραυγή στο Διαδίκτυο".
Η κουβέντα αναπόφευκτα στρέφεται στην απόφαση της υπουργού Πολιτισμού, που έσπευσε, στο ξεκίνημα του πολέμου, να ματαιώσει παραστάσεις και εκδηλώσεις από ρωσικούς πολιτιστικούς οργανισμούς στη χώρα μας και αμέσως μετά, όπως καταγγέλθηκε, παραποίησε τη Διακήρυξη των Ευρωπαίων υπουργών για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. "Πώς σας ακούγονται όλα αυτά;" τη ρωτάμε. "Απόλυτα αναμενόμενα" απαντά και με δυο λέξεις βάζει τα πράγματα στη θέση τους.
"Ένα τραγούδι, η τέχνη γενικά, δεν ανατρέπει καθεστώτα, δεν σταματάει πολέμους, δεν κάνει επαναστάσεις. Υπάρχει όμως χώρος για κοινωνική και πολιτική συμμετοχή της τέχνης στις εξελίξεις στην εποχή μας;" τη ρωτάμε. "Η δουλειά της τέχνης δεν είναι ούτε να πολεμάει ούτε να κάνει επαναστάσεις" απαντάει. "Η δουλειά της τέχνης είναι να εμπνέει τους ανθρώπους, να τους παρηγορεί, να τους στηρίζει και να τους αφυπνίζει. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι και αυτό μια μικρή επανάσταση".
Κάτι τέτοιο άλλωστε δεν κάνει η ίδια τόσα χρόνια με τα τραγούδια της; Και τώρα, με το δεύτερο μέρος από το "Μουσικό Κουτί" της, ξεκινάει συναυλίες σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα. "Είναι ο δικός μου τρόπος να επαναστατώ σε αυτό που με πληγώνει" υπογραμμίζει. "Όπως και το πρώτο 'Μουσικό Κουτί', δεν στηρίζεται σε δικό μου ρεπερτόριο" λέει. Στηρίζεται στη μουσική της γεωγραφία, σκεφτόμαστε καθώς κρυφοκοιτάμε το πρόγραμμα με τα τραγούδια που επέλεξε αυτή τη φορά. Χατζιδάκις, Μικρούτσικος, Λοΐζος, Πιαφ, Κραουνάκης, Καραΐνδρου, Σπανός, Σαββόπουλος, Aγγελάκας, Ξύλινα Σπαθιά και Παυλίδης, Τερμίτες, Μέρτενς, Νικολακοπούλου, Ελευθερίου, Κριεζή, Αντύπας, Μ. Δέλτα και πόσοι ακόμα. Και ανάμεσα στα τραγούδια, κείμενα δικά της και αποσπάσματα από τον "Σχοινοβάτη" του Ζαν Ζενέ και από το "Λεωφορείον ο Πόθος" του Τένεσσι Ουίλιαμς. Ένα μπουκέτο ομορφιά και ποίηση. Ένας κόσμος ελευθερίας, με διαβατήριο το τραγούδι.
"Έχετε άγχος πριν ανέβετε στη σκηνή;" ρωτάμε. "Πάντα" απαντάει μονολεκτικά.
Όμορφη γυναίκα και όμορφα περπατάει στον χρόνο, σκέφτομαι. Γυναίκα ελεύθερη και δυναμική. "Είναι υπέροχο να είσαι γυναίκα" λέει, αλλά πηγαίνει και δυο βήματα παραπέρα. "Είναι υπέροχο να είσαι άνθρωπος, είναι υπέροχο να είσαι αυτό που θέλεις και να το υπερασπίζεσαι με τη στάση σου, τις πράξεις σου και την ίδια σου τη ζωή τελικά".
Στις μέρες μας, βέβαια, οι γυναίκες δεν καλοπερνάμε. Όχι ότι καλοπερνάγαμε και παλιά. Οι γυναικοκτονίες έρχονται στη συζήτηση. "Άν δεν προστατέψουμε ο ένας τον άλλον, αν δεν νοιαστούμε για τον γείτονα, αν δεν πάρουμε θέση απέναντι στο άδικο και στο έγκλημα, είναι σαν να αποδεχόμαστε ότι αυτή η φρικαλέα εκδοχή μας είναι η αληθινή μας φύση. Εγώ αυτό δεν πρόκειτο να το αποδεχτώ ποτέ" λέει.
"Όμως και οι καλλιτέχνες δεν καλοπερνούν. Έχουν ταλαιπωρηθεί πολύ τα τελευταία χρόνια. Η πανδημία αφήνει μεγάλη πληγή; Η αναμέτρηση με μια κυβέρνηση που εξακολουθεί να σας αγνοεί είναι εξίσου οδυνηρή;" "Δυστυχώς για εμάς, σε αυτές τις εφιαλτικές συνθήκες που ταλαιπωρούν την πατρίδα μας αλλά και ολόκληρο τον κόσμο, κάναμε το λάθος να επιλέξουμε τον πιο ακατάλληλο άνθρωπο για να μας κυβερνήσει" απαντά.
Θυμόμαστε όταν, σε μια από τις πρώτες διαδικτυακές συναντήσεις που έκανε με καλλιτέχνες ο Αλέξης Τσίπρας, χαριτολογώντας τής έταξε υπουργείο. Αν γινόταν άραγε υπουργός Πολιτισμού, τι θα έκανε; "Ευτυχώς για μέν, δεν θα γίνω ποτέ υπουργός. Δεν μου ταιριάζει η πολιτική, δεν έχω τόσο γερό στομάχι ούτε αυτοσυγκράτηση" λέει και κλείνει το θέμα.
Βάζουμε στο τραπέζι της κουβέντας δυο ονόματα. Κυριάκος Μητσοτάκης, Λίνα Μενδώνη. Σιωπή από πλευράς της. Και της ζητάμε να ιχνογραφήσει την εποχή με ένα τραγούδι. Θάνο Μικρούτσικο επιλέγει. "Αυτούς τους έχω βαρεθεί". Με τις νότες αυτές μας αποχαιρετά.
Τάνια Τσανακλίδου. "Όνομα ουσιαστικόν, πολύ ουσιαστικόν".
