Η "Ιστορία της Τέχνης" του γνωστού γαλλικού εκδοτικού οίκου Larousse υπήρξε το αποτέλεσμα της πολυετούς εργασίας, ενός πλήθους ειδικευμένων επιστημόνων από διαφορετικά πεδία, υπό την καθοδήγηση του ιστορικού τέχνης Albert Chatelet, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, τότε Strasbourg II, και του αρχαιολόγου Bernard-Philippe Groslier, άλλοτε διευθυντή του Κέντρου Αρχαιολογικών Ερευνών του CNRS, του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας.
Αντίστοιχη αξιοπιστία προσφέρει και η υπογραφή του Χρύσανθου Χρήστου, επιστημονικού επιμελητή της πεντάτομής πανόδετης ελληνικής έκδοσής της, που πραγματοποιήθηκε λίγα μόλις χρόνια έπειτα από τις εκδόσεις Βιβλιόραμα, η οποία εκτείνεται σε περισσότερες από 1.200 σελίδες και περιλαμβάνει πλούσια έγχρωμη εικονογράφηση.
Ανατρέχοντας στα περιεχόμενα των πέντε τόμων, γρήγορα παρατηρεί κανείς πως το αντικείμενό της δεν περιορίζεται στη δυτική Ευρώπη. Ο πρώτος τόμος ξεκινά από την «προϊστορία» της και την κέλτικη τέχνη, ταξιδεύει στις ανατολικές αυτοκρατορίες, στην Αίγυπτο και την Περσία των Αχαιμενιδών, περνά από τη μινωική Κρήτη, τις Κυκλάδες, τη μυκηναϊκή και την κλασική Ελλάδα, για να καταλήξει στην εποχή των Ετρούσκων. Ο δεύτερος τόμος καταπιάνεται με τη ρωμαϊκή, την παλαιοχριστιανική, τη βυζαντινή, τη μουσουλμανική, τη ρωμανική και τη γοτθική τέχνη και ο τρίτος τόμος με την προαναγεννησιακή ζωγραφική, το μπαρόκ και το ροκοκό, φτάνοντας στον νεοκλασικισμό και στις άλλες πυκνές πολιτιστικά εξελίξεις του 19ου αιώνα. Ο τέταρτος τόμος μοιράζεται ανάμεσα στις πρώτες εκδοχές του μοντερνισμού και στις προεκτάσεις του στον 20ό πια αιώνα από τη μια πλευρά και, από την άλλη, στη λαϊκή τέχνη και σε εκείνη της Αφρικής, της Ινδίας και της νοτιοανατολικής Ασίας.
Μια συνέχεια της περιπλάνησης αυτής, συγκεκριμένα στην τέχνη της Κίνας, του Βιετνάμ, της Κορέας, της Ιαπωνίας, της Ωκεανίας και της προκολομβιανής Αμερικής θα συναντήσουμε στον πέμπτο και τελευταίο τόμο, που συμπληρώνεται από μια ειδική για την ελληνική έκδοση προσθήκη του Χρύσανθου Χρήστου για την τέχνη στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα και τις αρχές του 20ού.
Πώς, άραγε, μπορεί μια τόσο μεγάλη χρονική περίοδος και ένα τέτοιο γεωγραφικό εύρος να χωρέσει ακόμα και σε μια πολύτομη έκδοση, που αφορά αποκλειστικά τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και τις διακοσμητικές τέχνες; Οι συγγραφείς της στέκονται στα ουσιωδέστερα και περιεκτικότερα γνωρίσματα της κάθε εποχής, στα πλέον ενδεικτικά εκείνα έργα και τις μορφές, όχι απαραίτητα «καλλιτεχνικές», που αποκαλύπτουν τους μηχανισμούς της ιστορικής εξέλιξης μέσα στους αιώνες και σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου. Δεν απευθύνονται αποκλειστικά στον εξειδικευμένο ερευνητή, αλλά, με έγκυρες και καθ' όλα επιστημονικές μεθόδους, στρέφονται στο ευρύτερο κοινό, το οποίο, όπως πολύ σωστά σημειώνει ο Χρήστου στον πρόλογό του στην ελληνική έκδοση, μπορεί «να πλησιάσει, εκτός από τη γενική πολιτισμική ανάπτυξη, προβλήματα γενικής Ιστορίας, ιστορίας των θεσμών, ιστορίας των κοινωνικών ανακατατάξεων, των οικονομικών συνθηκών, των θρησκευτικών πεποιθήσεων ή ακόμα και των μεγάλων φιλοσοφικών κοσμοθεωριών».
Η παρούσα "Ιστορία της Τέχνης" γράφτηκε, ολοκληρώθηκε και εκδόθηκε στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου, στο πλαίσιο των ραγδαίων εξελίξεων που επέφεραν τα γεγονότα του 1989 σε διεθνές επίπεδο, της ριζικής αλλαγής ισορροπίας των δυνάμεων και των αξιών ή της επέκτασης του φαινομένου που πήρε το όνομα «παγκοσμιοποίηση» και του φημολογούμενου «τέλους της Ιστορίας». Ωστόσο, όσα ακολούθησαν ελάχιστα επαλήθευσαν τις σχετικές με αυτό το «τέλος» προβλέψεις. Σήμερα, παρακολουθώντας τα πολεμικά γεγονότα στην ανατολική Ευρώπη, είμαστε κάτι παραπάνω από βέβαιοι γι’ αυτό.
Μεσολάβησαν κι άλλες «μεγάλες θεωρίες», ενδεχομένως ως αποκυήματα ακόμη ενός «τέλους», αυτού των «μεγάλων αφηγήσεων» ή «αφηγημάτων», όπως αυτή για τη «σύγκρουση των πολιτισμών». Και άλλες, διαφορετικού τύπου, διαιρέσεις ή κάθε τύπου δυισμοί, δεν έπαψαν να προτείνονται κατά τη διάρκεια των τριάντα αυτών ετών που μεσολάβησαν. Πόσο, όμως, όλα τα παραπάνω μετέβαλλαν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον πολιτισμό, την τέχνη και την ιστορία τους; Πολύ και καθόλου. Μια «συνθετική» "Ιστορία της Τέχνης", όπως αυτή στην οποία αναφερόμαστε σήμερα, ανατρέχει στη μακρά διάρκεια, εκεί όπου το κάθε «τέλος» ή όποια σύγκρουση αποκτούν άλλες διαστάσεις.
* Ο Κώστας Χριστόπουλος είναι εικαστικός, επίκουρος καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών
