(...) Ποιος ήταν άραγε ο λόγος που στο παρισινό σεμινάριό του γινόταν «πήχτρα» κι έπρεπε να πας νωρίς για να κρατήσεις μια θέση; Ήταν απλώς η εποχή μετά τη Μεταπολίτευση και τα επακόλουθα επιστημονικά, αριστερόστροφα σκιρτήματα; Ήταν ότι αυτός ο φαινομενικά συμβατικός καθηγητής (που δεν ήθελε να τον αποκαλούν καθηγητή) μοίραζε τα ιμάτια της γνώσης του χωρίς καμιά επιφύλαξη, στους πάντες, μόνιμους ή περιστασιακούς ακροατές;
Ήταν η γοητεία του λόγου του, μιας λαλιάς αντεστραμμένης ρητορείας, εκφρασμένης σε μια πλούσια, ακατάτακτη, εν πολλοίς, γλώσσα, γεμάτη από νέες λέξεις, που απέδιδαν τους σύγχρονους ευρωπαϊκούς ιστοριογραφικούς ή ανθρωπολογικούς όρους, και από παλιές, τοπικές ή λόγιες λέξεις, κάποτε μη κατανοητής από τους πάντες, όπως εύστοχα επισήμανε ο Αντώνης Λιάκος;
Ή μήπως η συμμετοχή του στα νεοσύστατα τότε Αρχεία Ιστορίας των τραπεζών και σε άλλα ιδρύματα έσπρωχνε τα βήματα πολλών προς αυτόν με την προσδοκία μιας ερευνητικής σύμβασης; Ή ήταν το περιεχόμενο του σεμιναρίου, στην αρχή ερμητικά οικονομικό, αργότερα με έμφαση στη βίωση του οικονομικού, που ακουμπούσε στη δημογραφία, στον γάμο, στον θάνατο, στην προίκα, στις επιδημίες, στον κόσμο της εξέγερσης των πρωτόγονων, των αφανών και του ’21, στην τοπική Ιστορία και στον νησιωτισμό, στις οικονομικές νοοτροπίες, κάποιες φορές ιδιάζον λογοτεχνικότροπο -με έμφαση στη δημοτική ποίηση και την επτανησιακή λογιοσύνη, αλλά και στην ηθογραφία, το κοινωνικό μυθιστόρημα- κι άλλοτε περιπετειώδες κι ανοιχτό στη νέα (τότε) Ιστορία των νοοτροπιών, των ευαισθησιών, των εννοιών ή των αμφίδρομων πολιτισμικών μεταφορών;
Ή μήπως, τέλος, ήταν η πεποίθηση πολλών ότι ο Ασδραχάς αποτελεί την ασφαλέστερη δίοδο για την κατανόηση, κι ενδεχομένως την εφαρμογή στο μπροντελικό υπόδειγμα, την ώσμωση με τη γαλλική, την πολωνική και ιταλική ιστοριογραφία ή την ιστορική ανθρωπολογία (...).
Έχουν ήδη επισημανθεί οι αδιάκοπες αναφορές του στη λογοτεχνία, τη μουσική ή την όπερα, ο Δημήτρης Αρβανιτάκης θυμήθηκε τις πυκνές κινηματογραφικές υπομνήσεις του, δίπλα στα σχόλια για την υψηλή τέχνη και τη λαϊκή χειροτεχνία, τα αντικείμενα της ανάγκης αλλά και της επίδειξης του κόσμου των πόλεων και της υπαίθρου, για τους άρχοντες της Νάξου ή της Κέρκυρας και τα άφωνα υποκείμενα του παρελθόντος, αλλά δεν έχει αποτιμηθεί (κι αυτό μάλλον δεν μπορεί να γίνει) η τρανή προφορική του παρέμβαση.
Μια «ποσοτική αξιολόγηση» ή καταμέτρηση των πολυπληθών μεταπτυχιακών διπλωμάτων και των διδακτορικών διατριβών που εκπονήθηκαν υπό την επίβλεψή του ή τις συμβουλές του θα περιόριζε μίζερα το πνεύμα και τον οίστρο των συνομιλιών, τακτικών ή περιστασιακών... ακροάσεων και αφηγήσεων. Οι θεματικές των σεμιναρίων της Αθήνας στη δεκαετία του 1990 εμπλουτίστηκαν με τις παρεμβάσεις των παλαιότερων (πιο ώριμων πλέον) και των νεότερων (όχι πάντως πολύ νέων) ιστορικών, και κάποιες φορές κατέληγαν σε συζητήσεις γόνιμες και διεγερτικές. Όμως όχι πάντα, γιατί ο διάλογος δεν ήταν πάντα εύκολος και ρέων... κι ο αγαπημένος δάσκαλος έμενε κάποτε με την πείνα και την απορία του μονολόγου (...).
Η υπερεκτίμησή του αυτή απέναντι στα πολυπληθή τότε ακροατήρια ωθούσε τη φιλοτιμία και την περιέργεια κάποιων «να υπερβούμε τα εσκαμμένα», την αμάθεια και την αποστειρωμένη ακαδημαϊκή γνώση, αλλά και την τυραννία των κειμένων, «των δοκουμέντων» όπως τα αποκαλούσε, να διαβούμε τα εμπόδια της αλλοτινής γραφής, των αριθμών, των κενών, των σιωπών: ήταν επειδή ο ίδιος θεωρούσε ότι «από τα sine qua non των μεταπτυχιακών σπουδών είναι η αποκατάσταση ενός συστήματος ατομικής ευθύνης ανάμεσα στον (συγκεκριμένο) διδάσκοντα και το σπουδαστή: αυτό σημαίνει ότι το Πανεπιστήμιο προσφέρει πολλαπλές εξατομικευμένες διδασκαλίες που αρθρώνονται σε επάλληλους και εναλλασσόμενους διδακτικούς σχηματισμούς μέσα στους οποίους θα ευοδώνεται το κάθε ατομικό έργο, θα πραγματοποιείται η διδακτορική διατριβή» (...).
* Η Άννα Ματθαίου διδάσκει Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας
Αποσπάσματα από κείμενο δημοσιευμένο στο π. Τα Ιστορικά, τχ. 67, Απρίλιος 2018.
