"Ο Σπύρος Ασδραχάς υπήρξε αλφαβητάρι ερωτήσεων και σπανίως απαντήσεων" λέει ο Δημήτρης Αρβανιτάκης, συμπυκνώνοντας σ' αυτή τη φράση τον τρόπο με τον οποίο στοχάστηκε, έπραξε και έζησε ο κορυφαίος ιστορικός. Τη σπουδή του δηλαδή για τη "γονιμοποίηση της απορίας" τόσο στα πεδία της ιστορικής επιστήμης όσο και στην ίδια τη ζωή. Δε χρειάζεται ιδιαίτερη αφορμή για να μιλήσει κανείς για τις παρακαταθήκες του Σπύρου Ασδραχά. Ωστόσο σήμερα που η εργαλειοποίηση της Ιστορίας αλλά και η παραχάραξή της επανέρχονται με δριμύτητα στο προσκήνιο και καθώς ακόμα διάγουμε το επετειακό έτος για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821, προκύπτει και ως ανάγκη να ανατρέξουμε στο έργο ενός ιστορικού και ενός καθολικού διανοούμενου που σφράγισε την εποχή του. Πολύ περισσότερο όταν η συμπλήρωση, χθες, τεσσάρων χρόνων από τον θάνατό του συμπίπτει με την κυκλοφορία του βιβλίου του ιστορικού, υπεύθυνου του τμήματος εκδόσεων του Μουσείου Μπενάκη, Δημήτρη Αρβανιτάκη "Σπύρος Ι. Ασδραχάς 1933-2017. Εργογραφία και δοκιμή βιογραφίας" από τις εκδόσεις Θεμέλιο.
Συνομιλώντας για τον Σπύρο Ασδραχά, ο συγγραφέας του βιβλίου θυμίζει και φωτίζει σταθμούς και διαδρομές μιας "πολύδρομης" σκέψης αλλά και έναν διανοούμενο που "ο τρόπος της σκέψης του, το θεμέλιο του λόγου του, η επιστημονική του σκευή, η διανοητική και ιδεολογική του στόχευση ήταν ενιαία και αποτελούσαν στοιχεία αλληλοφωτιζόμενα".
Τι καινούργιο έρχεται να προσθέσει στην επιστημονική έρευνα η Εργογραφία του Σπύρου Ασδραχά;
Όπως είναι φυσικό, μια Εργογραφία έχει μετρημένους στόχους: φιλοδοξεί να συγκεντρώσει όλα τα δημοσιευμένα κείμενα ενός ανθρώπου, μετά το κλείσιμο της πόρτας του χρόνου. Ο βαθμός ικανοποίησής της πάντα ποικίλλει, αν και θέλω να ελπίζω πως η δική μας δεν παρουσιάζει ασυγχώρητα κενά. Υπ’ αυτή την έννοια, λοιπόν, άγνωστα στοιχεία δεν έχει να προσθέσει. Δίνει όμως τη δυνατότητα στον αναγνώστη (ίσως και σε αυτόν που θα θελήσει να κάμει, όπως έλεγε ο Σπύρος Ασδραχάς, «μη ωφελιμιστικές αναγνώσεις») να έχει μια πλήρη, εποπτική εικόνα της προσφοράς του, να κάμει πολλαπλές αναγνώσεις και διασταυρώσεις, να παρακολουθήσει την πορεία συγκεκριμένων θεμάτων και προβληματικών μέσα στη μακρά πορεία του έργου του, να ιχνηλατήσει τις διαδρομές της «πολύδρομης» σκέψης του.
Υπάρχει κάποια ιδιαιτερότητα σ’ αυτή την Εργογραφία σε σχέση με αντίστοιχες, άλλων επιστημόνων, που έχουν κυκλοφορήσει στο παρελθόν;
Θα έλεγα πως ναι, μια διπλή ιδιαιτερότητα. Και εννοώ, πρώτον, ότι εδώ δεν έχουμε μια απλή καταγραφή. Εξαρχής με ενδιέφερε το να προσφερθεί στον αναγνώστη η δυνατότητα να αντιληφθεί αμέσως το περιεχόμενο του κάθε κειμένου, το κλίμα μέσα στο οποίο τοποθετείται αυτό, κάποτε τα ανθρώπινα περιβάλλοντα εντός των οποίων γεννιέται, τις συνδέσεις με άλλα ομόθεμα κείμενα ή με άλλες εκδοχές του ίδιου θέματος. Δεύτερον, είναι η σύμπλεξη, η οργανική σχέση της Εργογραφίας με μια δοκιμή βιογραφίας, η οποία αποτελεί το δεύτερο μισό του βιβλίου. Θέλησα δηλαδή να πω ότι η Εργογραφία είναι -μπορεί να διαβαστεί και ως- μια Βιογραφία. Αν πέτυχε το πείραμα, θα το δούμε.
Τι επιπλέον μας αποκαλύπτει η δουλειά αυτή για τον Σπύρο Ασδραχά ως επιστήμονα, αλλά και ως κοινωνική και πολιτική οντότητα;
Πολλά μπορεί να πει κανείς, θα σημειώσω μόνο τούτο: Κατά τη συγκρότηση της Εργογραφίας προβληματίστηκα αν θα ήταν σωστό να περιλάβω (και αν ναι, πώς) τις πάσης φύσεως παρεμβάσεις του. Είναι όλες ισότιμες, όλες εξίσου ενδιαφέρουσες, όλες «χρήσιμες»; Η απάντηση ήρθε γρήγορα και ήταν υπερθετική. Ναι, ο Σπύρος Ασδραχάς υπήρξε ένας άνθρωπος, τίποτα δεν περισσεύει από το έργο του: ο τρόπος της σκέψης του, το θεμέλιο του λόγου του, η επιστημονική του σκευή, η διανοητική και ιδεολογική του στόχευση ήταν ενιαία: αλληλοφωτιζόμενα.
Πώς εμφανίζονται μέσα από την Εργογραφία οι σταθμοί της επιστημονικής διαδρομής και της ζωής του;
Πολύ σχηματικά θα έλεγα ότι έχουμε τρεις διακριτές περιόδους. Η πρώτη είναι η περίοδος των νεανικών χρόνων, των πρώτων υπόρρητων «πατρίδων» (ο ίδιος έλεγε ότι οι πιο σημαντικές επιρροές που έχουμε δεχτεί δεν χωράνε στις υποσημειώσεις και στις βιβλιογραφίες των βιβλίων μας), τα χρόνια της επιστημονικής - διανοητικής προετοιμασίας, της πρώτης συνεργασίας του με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, των πρώτων πολιτικών προσανατολισμών, των πρώτων προβληματισμών για τους τρόπους έκφρασης του ιστορικού, των πρώτων δοκιμών οικονομικής Ιστορίας και μιας νηφάλιας εικονοκλαστικής ιστοριογραφικής μεθόδου: είναι τα χρόνια του ’50 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’60. Κατόπιν, τα κοσμογονικά χρόνια του Παρισιού, η ένταξη σε άλλα διανοητικά και ερευνητικά περιβάλλοντα, η ένταση των θεωρητικών προβληματισμών, το μυθικό «σεμινάριο», η εποχή των πρώτων σημαντικών βιβλίων, κυρίως (αλλά ποτέ αποκλειστικά) οικονομικής Ιστορίας: είναι το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’60 μέχρι περίπου τα τέλη της δεκαετίας του ’70.
Είναι, τέλος, ο μεγάλος χρόνος που ακολουθεί, κυρίως πλέον στην Ελλάδα (αν και ο δεσμός με το Παρίσι δεν διεκόπη για αρκετά ακόμα χρόνια), ξανά στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, αλλά και στην Επιτροπή Ιστορίας της Εθνικής Τράπεζας, στην Επιτροπή Ερευνών της Εμπορικής, στο ΙΑΕΝ, στα ΑΣΚΙ κ.ά., είναι η εποχή των μεγάλων παρεμβάσεων, των μεγάλων διεθνών Συνεδρίων του ΕΙΕ, των σοβαρών ιστοριογραφικών προβληματισμών, των συμβολών στην ιστοριογραφική ανανέωση, των μεγάλων συνθέσεων: αρχής γενομένης από δύο σπουδαία όσο και απροσδόκητα για τον ελληνικό επιστημονικό κόσμο βιβλία (εννοώ τους "Μηχανισμούς της αγροτικής οικονομίας", του 1978 και την "Οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών", του 1979), μέχρι τη δικής του εμπνεύσεως μεγάλη συλλογική σύνθεση της "Ελληνικής οικονομικής Ιστορίας" του 2003.
Η σχέση του με τον μαρξισμό καθόρισε το έργο του. Πώς ξεκινάει και πώς εξελίσσεται αυτός ο διάλογος;
Στον μαρξισμό ο Ασδραχάς, αλλά και άλλοι ιστορικοί της γενιάς του, βρήκε τις έννοιες, την προβληματική της απελευθέρωσης, θα έλεγα, από τις συμβατικότητες της ακαδημαϊκής ιστοριογραφίας, από την ηρωικο-ρομαντική και ως εκ τούτου ιδεολογική ανάγνωση, ιδίως της νεότερης ελληνικής Ιστορίας· τις δυνατότητες άρα για τον αναπροσανατολισμό της έρευνας και της ερμηνευτικής. Αλλά εξίσου γρήγορα κατανόησε ότι εκείνος ο πρώτος ελληνικός μαρξισμός ήταν σε μεγάλο βαθμό εννοιολογικά ακατέργαστος και μεθοδολογικά εκκρεμής.
Εκτός από τα πολλά ιστοριογραφικά του κείμενα (κομβικής σημασίας είναι εκείνα, ακριβώς, στην "Επιθεώρηση Τέχνης"), καλός μάρτυρας είναι το κείμενό του για τον Γιάννη Κορδάτο (1961), κείμενο θαρραλέο, απαντητικό σε μια δήθεν κριτική αποτίμηση του έργου του τελευταίου από τον Ευάγγελο Φωτιάδη, διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης: σημαντικό για την ενάργεια με την οποία αναδεικνύονται οι προβληματικές που άνοιξε ο μαρξισμός στην ελληνική ιστοριογραφία, τα νέα ερωτήματα / ερευνητικοί άξονες, η ανάγκη υπέρβασης των συμβατικοτήτων και των ιδεολογικοποιημένων ερμηνειών. Αλλά το ίδιο κείμενο είναι επίσης σημαντικό για τους «τρόπους της απόστασης» από στοιχεία της ιστοριογραφικής πρακτικής του Κορδάτου. Συναφώς, ο Ασδραχάς μίλησε από νωρίς για την ανάγκη «επιστημονικοποίησης του μαρξισμού».
Και ο ίδιος και πολλοί άλλοι, ας θυμηθούμε τον Φίλιππο Ηλιού και τον Βασίλη Παναγιωτόπουλο, μίλησαν αρκετά για τον ετεροφωτισμό της μαρξιστικής ερμηνείας στα πρώτα της βήματα, για τη μηχανιστική υιοθέτηση ερμηνευτικών αρχών, για την επιφανειακότητα κάποτε των προτάσεών της: απέναντι σε αυτά, το εγχείρημα της επιστημονικοποίησης του μαρξισμού υπήρξε προφανώς κρίσιμο. Αλλά και άλλες εκδοχές της ζωογονητικής κριτικής του απέναντι στη «μαρξιστική βουλγκάτα» δεν πρέπει να μας διαφύγουν. Όπως, αίφνης, η ευθεία κριτική σε μια «μαρτυρολογικού τύπου» ιστοριογραφία που καλλιεργούσε ο αριστερός λόγος, σε μια ιστοριογραφία που επιζητούσε μιαν αντίστροφη πολιτική δικαίωση, την οποία ο Ασδραχάς αποκάλεσε «ψυχοκινητική ερμηνεία». Τα τεκμήρια είναι πολλά. Ας υπενθυμίσουμε εδώ μια μεγάλη συνέντευξή του στην εφημερίδα που και σήμερα μας φιλοξενεί (1979), με τον τίτλο «Η αυτόματη σχέση 'βάση - εποικοδόμημα' ούτε μαρξισμός είναι ούτε πραγματικότητα».
Το πεδίο στο οποίο του έχει αναγνωριστεί η μεγαλύτερη συνεισφορά είναι η οικονομική Ιστορία. Ωστόσο από τα γραπτά του προκύπτει μια συνολική αντίληψη περί Ιστορίας. Πώς συνοψίζεται αυτή στην Εργογραφία του;
Έχεις δίκιο να λες πως το πεδίο στο οποίο του έχει αναγνωριστεί η μεγαλύτερη συνεισφορά είναι η οικονομική Ιστορία, ωστόσο ο ίδιος σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις έλεγε: «Δεν μου αρέσει να με αποκαλούν οικονομικό ιστορικό»! Το κατανοούμε αυτό. Γιατί, κατά την άποψή του, η οικονομική Ιστορία δεν έχει κανένα πρωτείο.
Συνεπής σε αυτό τον προσανατολισμό, καλλιέργησε εξίσου σοβαρά και την τοπική Ιστορία και την Ιστορία της λογιοσύνης και την Ιστορία των ιδεών και την Ιστορία των νοοτροπιών... Όλοι είναι δρόμοι που οδηγούν, θέλουν να οδηγήσουν σε μια συνολική πρόσληψη των μηχανισμών της Ιστορίας, της ιστορικής διαδικασίας. Νομίζω πως, εν πολλοίς, το καταστάλαγμα αυτής της λογικής (ακόμα, αν θέλεις, ως ερμηνευτική δυνατότητα, αν όχι πάντα ρητά διατυπωμένο) είναι οι θεωρητικές προϋποθέσεις, η δόμηση, το επιστημονικό υπόβαθρο και η λογική των συμπερασματικών εξαγομένων της "Ελληνικής οικονομικής ιστορίας".
Ο Σπύρος Ασδραχάς δεν έκρυβε την πολιτική του ταυτότητα. Το γεγονός ότι υπήρξε αριστερός θεωρείς ότι επηρέασε την επιστημονική του θεώρηση;
Θα πρέπει να θυμηθούμε τι έλεγε ο ίδιος για τον Νίκο Σβορώνο («ήξερε ότι η πολιτική περνάει μέσα από την Ιστορία») ή να φέρουμε προς βοήθειά μας μια σχετική σκέψη του: «Ποια είναι για τον ιστορικό η μεγάλη προϋπόθεση; Να ασχολείται με την επιστήμη του και διά της επιστήμης του να κάνει πολιτική». Μακριά, λοιπόν, και από τις αντιπαραθέσεις για τη δήθεν «αντικειμενικότητα» του ιστορικού όσο και από την «ιδεολογική στράτευση», εργάστηκε για μια ιστορική επιστήμη, μια ιστορική παιδεία η οποία, δίχως να γίνεται θεραπαινίδα καμιάς ιδεολογίας (πολλώ μάλλον, εξουσίας), θα μπορούσε να καταστήσει την Ιστορία «ανατρεπτική» και κατά τούτο απελευθερωτική.
Έχω την πεποίθηση, ότι μια ανάγλυφη αποτύπωση αυτών των προβληματισμών υπήρξε ο τύπος του διανοούμενου που ενσάρκωσε: μια συστηματική διαδικασία παρεμβάσεων, ποτέ διδακτικών, ποτέ καθοδηγητικών, ποτέ απαντητικών, ποτέ εύπεπτων: κατά συνέπεια, αντισυμβατικών. Αναμφίβολα, είναι από τους ελάχιστους εκφραστές αυτού του τύπου διανόησης -διά της Ιστορίας να κάνεις πολιτική-, καλώντας σε καλλιέργεια ιστοριογραφικού προβληματισμού και δι’ αυτού σε διαρκή ιδεολογική ανησυχία.
Εσύ γιατί ασχολήθηκες με τον Σπύρο Ασδραχά;
Για μένα, όπως και για πολλούς ιστορικούς (και όχι μόνο) της γενιάς μου, ο Σπύρος Ασδραχάς υπήρξε μια παρουσία ερεθιστική, γοητευτικά πολύτροπη, συχνά διανοητικά και γλωσσικά δύσβατη. Δεν ξέρω αν είναι μόνο δική μου εντύπωση, αλλά έχω να πω ότι πάντοτε αισθάνθηκα ως μεγάλο κέρδος ακόμα και τις στιγμές (στα σεμινάρια, στις συζητήσεις) ή τα κείμενα των οποίων μπορεί να μην συνελάμβανα την πλήρη έκταση, αλλά άφηναν μέσα μου μια ισχυρή αίσθηση που θα την έλεγα «πληρότητα του ερωτήματος», γονιμοποίηση της απορίας, ανατροπή του αυτονόητου. Θα φανεί παραδοξολογία, όμως εγώ τουλάχιστον του οφείλω κυρίως αυτό! Αλλά, πάνω απ’ όλα, υπήρξε γενναιόδωρος άνθρωπος, υπόδειγμα διανοητικής και επιστημονικής εγρήγορσης, πηγή απροσδόκητου προβληματισμού: αλφαβητάρι ερωτήσεων και σπανίως απαντήσεων.
Πώς προσλαμβάνεται το έργο του Σπύρου Ασδραχά σήμερα, στο πλαίσιο της φετινής επετείου των 200 έργων από την Επανάσταση του 1821; Ποιες πτυχές φωτίζει, ποια ζητήματα διασαφηνίζει;
Θέτεις πολλά και σπουδαία θέματα... Ας πούμε, έστω, ότι ο προεπαναστατικός κόσμος, καθώς και εκείνος της Επανάστασης, υπήρξαν εξαρχής κεντρικά ζητούμενα στον στοχασμό του. Ο κόσμος των αρματολών, των κλεφτών και της πρωτόγονης επανάστασης, η οικονομία των κατακτημένων και οι τρόποι επικοινωνίας της με το πλαίσιο της κυριαρχίας, οι νοοτροπίες και οι συνδέσεις τους με την κοινωνική / οικονομική πρόσληψη της χριστιανικής ηθικής, η διαμόρφωση ενός ελληνικού «χώρου» παρά τα διαφορετικά πλαίσια κυριαρχίας (βενετικό, οθωμανικό), οι τρόποι και οι βαθμοί ενσωμάτωσης των κατακτημένων στο σχήμα της κυριαρχίας, οι δυνατότητες άρσης του πλαισίου της κυριαρχίας σε συνδυασμό με τη (βαθμιδωτή, ασύμμετρη και πολυκεντρική) διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης, η διαμόρφωση του πολιτικού έθνους, η μεγάλη διάρκεια της αγροτικής οικονομίας και οι βαθμοί υπονόμευσής της από τον εκχρηματισμό και το εμπόριο, η αδυναμία αυτών των τελευταίων να μεταμορφώσουν ολόκληρο το σύστημα, αλλά και η σημασία του εμπορίου για τη δημιουργία «διακριτών οικονομικών και κοινωνικών τύπων, διακριτών πολιτισμικών φυσιογνωμιών, που όλες μαζί συγκροτούν όχι το ενιαίο, αλλά το συλλογικό πρόσωπο του εμπόρου», αυτό που θα σφραγίζει τη μορφή και τα όρια της Επανάστασης.
Αυτά και πολλά, πολλά άλλα υπήρξαν κομβικά ερωτήματα στη σκέψη και στην έρευνά του, επιτρέποντάς του να προτείνει νηφάλιες κρίσεις ως προς την ιστορικότητα και τον χαρακτήρα της ίδιας της Επανάστασης -«μια εθνική επανάσταση που ενείχε την ταξική διάσταση, αλλά δεν ήταν ταξική»- και να ειδοποιήσει για τις «αντιεθνικιστικές και εθνικιστικές διαχειρίσεις της Ιστορίας του 1821».
Ποιες ήταν οι παρακαταθήκες του Σπύρου Ασδραχά; Γιατί να τον θυμόμαστε στον 21ο αιώνα;
Νομίζω πως από όσα ήδη συζητήσαμε σκιαγραφείται το πλαίσιο της απάντησης. Θέλω μονάχα να πω ότι σε εποχές που επανέρχονται κατακλυσμιαία και επιθετικά τα ιδεολογήματα περί της Ιστορίας ως (εκπαιδευτικού ή άλλου τύπου) εργαλείου εθνικού φρονηματισμού, ως εργαλείου εθνικής διαπαιδαγώγησης, το έργο ανθρώπων όπως ο Σπύρος Ασδραχάς (ευτυχώς και πολλών δραστήριων σήμερα ιστορικών) ορθώνει μια δομημένη, εύγλωττη απάντηση. Όχι απλώς αντιρρητική απέναντι στην εθνικιστική ρητορεία, την ιδεολογική χρήση της Ιστορίας από τις ποικίλες εκδοχές της εξουσίας, αλλά ένα αυτόνομο πρόταγμα λόγου, έναν διανοητικό και επιστημονικό προσανατολισμό, που θεμελιώνει μια τεκμηριωμένη διάνοιξη νέων διανοητικών και κοινωνικών οριζόντων.
* Το βιβλίο του Δημήτρη Αρβανιτάκη "Σπύρος Ι. Ασδραχάς 1933-2017. Εργογραφία και δοκιμή βιογραφίας" παρουσιάζεται διαδικτυακά αύριο στις 7 μ.μ. μαζί με το νέο τεύχος του Αρχειοτάξιου, για "Το '21 της Αριστεράς". Θα μιλήσουν οι Δημήτρης Αρβανιτάκης, Νίκος Θεοτοκάς, Άννα Ματθαίου και Χρήστος Χρυσανθόπουλος.
Η εκδήλωση θα μεταδοθεί στο zoom μέσω του συνδέσμου: shorturl.at/vIK39 και στο Facebook από τις σελίδες των ΑΣΚΙ (https://www.facebook.com/askigr) και του ΘΕΜΕΛΙΟΥ (https://el-gr.facebook.com/EkdoseisThemelio).
