Το ουσιώδες και ρηξικέλευθο ερώτημα του πώς θα ήταν η Ιστορία εάν την έγραφαν οι γυναίκες κατευθύνει τη σκέψη, την έμπνευση και την έρευνα της εικαστικού Ράνιας Μπέλλου, της μουσικού Νεβάρτ - Βερόν Γαλιλαίας και της ποιήτριας Άνιας Βουλούδη, που συνθέτουν από κοινού την «Πόλη των αθέατων γυναικών», επισκέψιμη για το κοινό την Τετάρτη και την Πέμπτη 25 και 26 Αυγούστου στο Επταπύργιο. Ένα έργο που μιλά με αδιόρατη μελαγχολία και βαθιά συγκίνηση για τη δύναμη της μνήμης.
Τα ίχνη της πόλης, η μνήμη και η Ιστορία είναι τα κυρίαρχα υλικά που αφορούν και βασανίζουν τη σκέψη και την ανασκαφική εργασία πάνω στην οποία επικεντρώνει τη δουλειά της η Ράνια Μπέλλου.
Συνθέτοντας κατακερματισμένες εικόνες, θραύσματα μνήμης και μικροϊστορίες, εκφράζει την ανάγκη της να δημιουργήσει μια νέα, μεγαλύτερη ιστορία, μια καινούργια αφήγηση, όπως λέει.
«Το χαρακτηριστικό της δουλειάς μου είναι η μνήμη και πώς επανερχόμαστε σ’ αυτή. Το έργο ‘Η πόλη των αθέατων γυναικών’ ξεκίνησε από κοινού με τη Νεβάρτ - Βερόν Γαλιλαία και αναπτύσσεται στο Επταπύργιο, αυτό το εμβληματικό κτήριο - ακρόπολη, που κουβαλά πάρα πολλές μνήμες και φωνές, παραμένοντας το ίδιο αθόρυβο και σιωπηλό μέσα στον χρόνο, έχοντας γραφτεί στη συλλογική μνήμη των κατοίκων της πόλης» λέει.
Από τη Ρωμαϊκή Αγορά στο Επταπύργιο
Η αρχική έρευνα περιελάμβανε τη μελέτη των ανασκαφικών ευρημάτων τής Θεσσαλονίκης, γενέθλιας πόλης των καλλιτεχνών. «Σκεφτήκαμε πως μέσα από την Ιστορία της Τέχνης, τη μουσική, τα εικαστικά, τον λόγο θα μπορέσει να δημιουργηθεί ένα έργο που θα έδινε μια νέα αφήγηση και μια φωνή στις γυναίκες της πόλης. Προσπαθήσαμε να δούμε πώς αυτή η παλίμψηστη αφήγηση μέσα από τον βιωμένο χώρο, όπως τον βιώσαμε μέσα από την εγκατάσταση, τον ήχο και την ποιητική, αλλά και μέσα από τον ιστορικό χώρο των τεκμηρίων, της έρευνάς μας, θα συναντήσει την αυθεντική φωνή των γυναικών ανά τους αιώνες. Γυναίκες επώνυμες ή ανώνυμες ή ακόμα και ηρωίδες οι οποίες θέλουν ή έχουν την ανάγκη να ακουστεί η φωνή τους» εξηγεί η εικαστικός.
Το έργο άλλαξε τόπο παρουσίασης, μεταφερόμενο από τη Ρωμαϊκή Αγορά στο Επταπύργιο, με την έρευνα να παραμένει η ίδια, αλλά με ανάγκη προσαρμογής στην ιστορία του νέου χώρου, «η οποία μέσα από τα ίδια τα κτηριακά κατάλοιπα, αλλά και τα ανασκαφικά ευρήματα, μας φέρνει σε επαφή με μια διαφορετική πολιτική και διοικητική εξέλιξη της πόλης» σχολιάζει η Ρ. Μπέλλου, υπογραμμίζοντας πως «το Επταπύργιο έχει έντονα βυζαντινά στοιχεία, με πρόσφατη ιστορία συνυφασμένη με τη χρήση του κτηρίου ως φυλακή, κάτι που μεταλλάσει το έργο, κυρίως στο εικαστικό κομμάτι και στο πώς μπορούμε να αποδώσουμε καλύτερα τη φωνή των γυναικών ακόμα και μέσα από έναν έντονα πολιτικό χώρο».
Ενα κουτί με φωτογραφίες
Η Ράνια Μπέλλου μεγάλωσε σε οικογένεια γυναικών ακούγοντας ιστορίες. «Η αγάπη μου στα αρχεία και στις παλιές φωτογραφίες ξεκινάει από το οικογενειακό μου περιβάλλον» αποκαλύπτει. «Μεγάλωσα με μητέρα και γιαγιά που μου αφηγούνταν ιστορίες τις οποίες αντλούσαν μέσα από φωτογραφίες που βρίσκονταν μέσα σε ένα όμορφο κουτί. Μέσα από τις αφηγήσεις της γιαγιάς έζησα μέρος τής ζωής της. Έτσι προέκυψε η ανάγκη να αφηγηθώ καινούργιες ιστορίες μέσα από φωτογραφικά άλμπουμ ή αρχεία που πολλές φορές βρίσκω σε διάφορες αγορές. Η γιαγιά, που την έχω εντάξει στο έργο του Επταπυργίου, έμεινε μόνη της σε πάρα πολύ μικρή ηλικία. Είναι η ηρωίδα μου. Κατάφερε, κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, να μεγαλώσει τον πατέρα μου, μπόρεσε να ανταπεξέλθει σε άπειρες δυσκολίες μέσα σε σκοτεινούς καιρούς και με πολλή αγάπη και φροντίδα να μεγαλώσει το παιδί της, αλλά να μείνει η ίδια χωρίς φωνή».
Η εικαστικός δεν παραλείπει να σχολιάσει ότι «ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι πατριαρχικός. Επομένως, η γυναικεία φωνή, πολλές φορές, διαφυλάσσεται με τη σιγή. Υπάρχουν πολλές αόρατες γυναίκες που μας προσπερνούν στον δρόμο και από το βλέμμα τους νιώθουμε την ανάγκη τους να μιλήσουν. Το βλέμμα τους μιλάει περισσότερο από την ίδια τους τη φωνή. Σε αυτές τις γυναίκες θέλω να σταθώ. Να τους δώσω χώρο να ακουστούν, να τους μιλήσω και να μου μιλήσουν. Μπορεί να είναι μέσα από μια εικόνα, ένα σχέδιο, μια φωτογραφία».
«Με θλίβει που καταστρέφουμε, αντί να εκθειάζουμε, τα αρχαία της Βενιζέλου»
Με ένα έργο επικεντρωμένο στη στρωματογραφία της Ιστορίας του τόπου, της πόλης και των ανθρώπων, η Ράνια Μπέλλου, με ανεπτυγμένη ευαισθησία πάνω στα θραύσματα των κειμηλίων, εκφράζει ανοιχτά τη διαφωνία της με τον διαμελισμό και τη μεταφορά των βυζαντινών αρχαιοτήτων του σταθμού μετρό Βενιζέλου. «Με θλίβει ιδιαίτερα που κατά κάποιον τρόπο κρύβουμε τα αρχαία αντί να τα αναδεικνύουμε. Τα καταστρέφουμε αντί να τα εκθειάζουμε. Πέρα από το να υψώσουμε τη φωνή μας όλοι οι πολίτες της Θεσσαλονίκης, που το έχουμε κάνει ήδη έχοντας υπογράψει διαμαρτυρίες επί διαμαρτυριών, δεν ξέρω πώς θα μπορούσαμε να αλλάξουμε τις ήδη παρμένες αποφάσεις. Βλέπω κι αυτό που γίνεται στην Ακρόπολη. Είναι μια μεγάλη συζήτηση για το πώς αναδεικνύουμε τα μνημεία μας, πώς βιώνουμε την Ιστορία μας. Όλα αυτά θα έχουν αντίκτυπο στις επόμενες γενιές» σχολιάζει.
Μια τριπλή χειρονομία ανάγνωσης
Στην «πόλη των αθέατων γυναικών», μια ενιαία σύνθεση έργων με γυναικείο αποτύπωμα, το παρελθόν συναντά το παρόν, η προηγούμενη γενιά την επόμενη και όλες μαζί συνυπάρχουν πλάι - πλάι σιωπηλές, κοιτώντας κατάματα τον φακό. Περιμένοντας να μιλήσουν, να αφηγηθούν την ιστορία όπως την έζησαν κι όπως τη θυμούνται.
Οι τρεις δημιουργοί, χρησιμοποιώντας η κάθε μία την τέχνη της, κατορθώνουν να γεφυρώσουν το παρελθόν με το παρόν. Και η συνθήκη επιχειρεί να κάνει τον επισκέπτη να βιώσει το έργο δημιουργώντας τη δική του αφήγηση.
Χρησιμοποιώντας τα μνημειακά λείψανα από το κτηριακό συγκρότημα του Επταπυργίου, η Ράνια Μπέλλου επιχειρεί να ξαναζωντανέψει την οπτική αναπαράσταση των φωνών των αθέατων γυναικών και τις πολλαπλές τους αφηγήσεις. Δημιουργεί ψηφιακές εκτυπώσεις γυναικείων φιγούρων πάνω σε διάτρητα, κατακερματισμένα, αλλά και αλληλοσυνδεόμενα στρωματοποιημένα επίπεδα ημιδιαπερατών υφασμάτων, τοποθετημένα ως γλυπτικά λάβαρα. Σχολιάζοντας κατά κάποιον τρόπο ένα «κρυφό» παρελθόν, το οποίο άφησε πίσω του λιγοστά ίχνη γυναικείας παρουσίας, φωνές που σηματοδοτούν ιστορίες, εμπειρίες και ζωές που κάποτε εμπλέκονταν με τη ζωή του μνημείου.
Ο Επιτάφιος του Σείκιλου
Την ίδια ώρα, η μουσική της Νεβάρτ - Βερόν Γαλιλαίας έχει ως βασική ιδέα τον Επιτάφιο του Σείκιλου, το πιο πλήρες και ευανάγνωστο δείγμα της αρχαίας γραφής με ξεκάθαρη ρυθμική δομή. Μια επιτάφια επιγραφή πάνω σε μια επιτύμβια κυλινδρική μαρμάρινη στήλη που περιέχει ένα επίγραμμα δώδεκα λέξεων και ένα τραγούδι μαζί με τη μουσική του.
Το έργο είναι αφιερωμένο από τον συνθέτη στην Ευτέρπη, μια γυναίκα της εποχής του, που είτε ως μούσα της μουσικής είτε ως κάποιο δικό του οικείο πρόσωπο καθιστά έντονη τη γυναικεία παρουσία.
Η Νεβάρτ - Βερόν Γαλιλαία με φλάουτο, η Θέη Νικολάου με άρπα και η Νταβίνα Φλωρεντίν με βιμπράφωνο θα προσπαθήσουν να δώσουν μια διαφορετική διάσταση στην πραγματικότητα του τόπου ταξιδεύοντας νοερά το κοινό σε μια άλλη εποχή.
Οι επιστολές και η σύγχρονη μνήμη
Παράλληλα, η ποιήτρια Άνια Βουλούδη παρουσιάζει επιστολές προς γυναίκες που ζουν στη Θεσσαλονίκη και αφηγούνται τη σύγχρονη Ιστορία της πόλης, την ιστορία των αθέατων γυναικών που γράφεται σήμερα και είναι άξια λόγου, μνήμης και καταγραφής. Στο ποίημα «Η πλατεία ως μια βέβαιη κατάληξη», η δημιουργός επαναλαμβάνει τον στίχο «Η πλατεία αυτή είναι το σπίτι μου» αναφερόμενη στην πόλη και στα μνημεία της, που, εκτός της πολιτισμικής τους αξίας, συγκροτούν επιπλέον και την έννοια των αθέατων γυναικών στις οποίες η ποιήτρια απευθύνεται.
Οι επιστολές θα υπάρχουν σε φυσική μορφή στον χώρο ως αληθινά χειρόγραφα που εσωκλείονται μέσα σε πραγματικούς ταχυδρομικούς φακέλους par avion, οι οποίοι θα είναι σφραγισμένοι και θα βρίσκουν αναρίθμητους παραλήπτες. Οι φάκελοι θα είναι συγκεντρωμένοι σε μια μεγάλη εγκατάσταση η οποία θα έχει τη μορφή ταχυδρομικού διαλογητηρίου ταξινόμησης επιστολών. Σε μικρές, ομοιόμορφες θήκες που θα εκτείνονται κατά μήκος και καθ’ ύψος όλης της κατασκευής θα βρίσκονται διάσπαρτα τα γράμματα τα οποία θα μπορούν οι επισκέπτες να αποσπούν και να παίρνουν μαζί τους για να τα διαβάσουν. Από τις θυρίδες θα ακούγεται η φωνή τής ποιήτριας να απαγγέλλει το περιεχόμενο των γραμμάτων που βρίσκονται μέσα σ’ αυτές.
