Είναι 21 Απριλίου του 1967, κάπου 4 το ξημέρωμα. Μια παρέα ανήσυχων εφήβων πίνει τις μπίρες της στην πλατεία Κοραή του Πειραιά, τελειώνοντας και αρχίζοντας ακόμη μια κουβέντα. Έξαφνα βλέπει μπροστά της να εκτυλίσσεται ζωντανά η μετάβαση στη σκοτεινότερη περίοδο της χώρας, η αρχή της οποίας θα ήταν αδύνατον να συμπίπτει με το πιο ελπιδοφόρο διάστημα της ημέρας, την αυγή της.
Μπουλούκια από άνδρες της αστυνομίας, με ανεξήγητη αποφασιστικότητα, έχουν περικυκλώσει τα γραφεία της ΕΔΑ, κάνοντας γρήγορες κινήσεις αφοπλισμού τους, όπως σ’ έναν διωκόμενο παραβάτη. Κατεβάζουν την επιγραφή του κόμματος από την πρόσοψη, τη γυρίζουν ανάποδα, κλειδώνουν τον χώρο περιορίζοντας την ελευθερία κινήσεων όπως η χειροπέδα σ’ ένα ζευγάρι χέρια.
Σινεμά, μπιρίτσα, πραξικόπημα
Στην παράξενη θέα της επιχείρησης, οι νεαροί φίλοι αναρωτιούνται ποια πρέπει να είναι η επόμενη κίνησή τους. Να μαζευτούν ησύχως στο σπίτι ή να μάθουν περισσότερα ως όφειλαν στη γεμάτη άγνοια δίψα που, σε αντίθεση με την πραγματική, δεν θα μπορούσε να την κατευνάσει το αλκοόλ. «Μην πάμε να μπλέξουμε», θα πει ο ένας, βλέποντας την παραίνεσή του να σκεπάζεται από τα βήματα των φίλων του προς την κατεύθυνση που ήθελε ν’ αποφύγει. «Φευγάτε, έχει γίνει κίνημα» ακούγεται να λέει ο αστυνομικός που τους αντικρίζει και γνώριζε κάποιον από την παρέα. Αυτή τη φορά αποχώρησαν χωρίς περαιτέρω διλήμματα.
Ανάμεσά τους βρισκόταν τότε ο πολύπειρος δημοσιογράφος Δημήτρης Καπράνος, που μας διηγείται την παραπάνω ιστορία. Όπως λέει, η ρουτίνα τους εκτός σχολείου περιελάμβανε κατά σειρά και υπό κανονικές συνθήκες επίσκεψη στο Χάι Λάιφ, μετά επίσκεψη στο διπλανό τοστάδικο με την επωνυμία Pork και πρώτο στο είδος του στον Πειραιά και, τέλος, ένα πολύωρο άραγμα με μπιρίτσες στην πλατεία. Εκείνη όμως τη μέρα το τρίπτυχο για τους εξατάξιους μαθητές μετετράπη σε «σινεμά, μπιρίτσα, πραξικόπημα».
Η πρώτη ταινία με φωνή
Σήμερα το Χάι Λάιφ συμπληρώνει 16 χρόνια από την τελευταία φορά που πρόβαλε στην οθόνη του μια ταινία και μια διετία από τότε που πέρασε το κατώφλι του κόσμος μ’ ένα απόκομμα από εισιτήριο στο χέρι για κάποιο άλλο θέαμα. Η αίθουσα είναι σκονισμένη, σκοτεινή, βουβή. Κάποτε αυτή η ησυχία αφορούσε μόνο την οθόνη κι ήταν αποτέλεσμα του σημείου που βρισκόταν τότε η παραγωγή των ταινιών και η υποδομή αναπαραγωγής τους στη χώρα.
Όπως γράφει το ιστορικό περιοδικό κινηματογραφικός Αστήρ, που κυκλοφόρησε την περίοδο 1924-1969, τέσσερα χρόνια μετά τα εγκαίνια της αίθουσας εγκαταστάθηκε σύστημα ομιλούντος κινηματογράφου. Κι η πρώτη ταινία που πρόβαλε ήταν το «The Jazz Singer» με πρωταγωνιστή τον Al Jolson και σκηνοθέτη τον Alan Crosland. Η ταινία ήταν στην πραγματικότητα βουβή κατά το 90%, με μεσότιτλους, και μόνο κατά το 10% με συγχρονισμένο τον ήχο. Είχε γυριστεί στο Χόλυγουντ το 1927 και έκανε πρεμιέρα στο Warner Theatre της Νέας Υόρκης στις 6 Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Εκτός του Χάι-Λάιφ το «The Jazz Singer» προβλήθηκε ταυτόχρονα στο Αττικόν της Αθήνας.
Αυτή τη φορά την παγερή ησυχία, που δεν προκύπτει απ’ τον σεβασμό του κοινού στο θέαμα αλλά στην απουσία του, διατάραξε ένα κομπρεσέρ. Η αρχή μιας επιχειρηματικής φιλοδοξίας από αλυσίδα ένδυσης που παίρνει στα χέρια της τον χώρο κι είναι έτοιμη να τον αποσυνδέσει απ΄ την υπεραιωνόβια ιστορία του. Ναι, τόσο κρατάει η σχέση του χώρου με το πανί και την κίνηση σ’ αυτό.
Υπαίθριες προβολές το 1900
Προτού υπάρξει το Μέγαρο των Αδερφών Παπακώστα που στέγαζε το Χάι Λάιφ, στην ίδια θέση επί της πλατείας προϋπήρχε ζαχαροπλαστείο, όπου διοργανώνονταν κινηματογραφικές προβολές. Το κτήριο, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, υπολογίζεται ότι παραδόθηκε έτοιμο κατά τη διετία 1924-1925 και κατά πάσα πιθανότητα ενσωμάτωσε προϋπάρχον μικρότερο κτίσμα, φυλάσσοντας έτσι στα σπλάχνα του και τη δική του ιστορία, με αποτέλεσμα να μιλάμε σήμερα για πάνω από ένα αιώνα κινηματογράφου στο σημείο, που απειλείται να γίνει όμως ένα σωρός από κρεμάστρες.
Δεν θα είναι άλλωστε η πρώτη φορά. Όπως υπενθυμίζει ο Δημήτρης Καπράνος, έχουν υπάρξει πολλοί εμβληματικοί χώροι που έριξαν αυλαία ως κινηματογράφοι και άνοιξαν ξανά θύρες ως σούπερ μάρκετ, εμπορικά κέντρα ή πάρκινγκ. Μεταξύ αυτών οι κινηματογράφοι Σπλέντιτ, Απόλλων, Καπιτόλ, Παλλάς, Ολύμπιον. Ανάμεσα τους και το σινεμά Τερψιθέα, στο οποίο βρέθηκε να παίζει κιθάρα τον Οκτώβριο του 1965 ο άσημος τότε στο ευρύ κοινό και πρωτοεμφανιζόμενος με το μικρό του όνομα στα μονόστηλα της εποχής Έρικ Κλάπτον. Έκανε μάλιστα την εμφάνισή του ως αντικαταστάτης στην μπάντα των Juniors, που αποδεκατίστηκαν μετά από τροχαίο που κόστισε τη ζωή στον μπασίστα τους Θάνο Σογιούλ και προκάλεσε τον τραυματισμό του κιθαρίστα Αλέκου Καρακαντά.
Το ξήλωμα του Χάι Λάιφ θα είναι, σημειώνει ο Δ. Καπράνος, ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ των εξελίξεων που μετατρέπουν τον Πειραιά σε απρόσωπη πόλη χωρίς σημεία αναφοράς. Τα κτήρια που παραμένουν ανθεκτικά στον χρόνο δεν είναι κουφάρια. Έχουν πίσω τους μια διαδρομή. Είναι το νήμα που συνδέει το παρελθόν με το παρόν κι οι αυτόχθονες, τουλάχιστον, Πειραιώτες φαίνεται να το γνωρίζουν πολύ καλά.
Όταν οι δρόμοι οδηγούσαν στη θάλασσα και τον Καβάφη
Πρώτα αντιλήφθηκαν τις ενέργειες για την καταστροφή του, μετά στάθηκαν μπροστά στα μηχανήματα και στη συνέχεια ανέδειξαν τον ιστορικό του -και όχι μόνο- πλούτο. Τα μέλη του «Πειραιά για Όλους» πρωτοστατούν στη διάσωση του χώρου και εντείνουν τις προσπάθειές του για διατήρησή του ως πολιτιστικού τοπόσημου
Στην αυγή του 20ού αιώνα, την πλατεία Κοραή, απ’ τη θέση του Χάι Λάιφ φαίνεται ότι αγνάντευε ένα από τα σημαντικότερα βλέμματα του πολιτισμού μας. Εκείνο του Κωνσταντίνου Καβάφη. Όπως αναφέρει σε σημείωμά του ο ιστοριοδίφης και ερευνητής των πειραϊκών πεπραγμένων Στέφανος Μίλεσης, ο Αλεξανδρινός ποιητής διέμενε στο Grand Hotel de Phalere, που είχε κτιστεί μερικά χρόνια νωρίτερα στην παραλία του Φαλήρου, και στο ημερολόγιο του σημείωνε: «Με το τραίνο είναι δέκα λεπτά ο Πειραιάς, αλλά και το τραμ είναι η στάση κοντά στο ξενοδοχείο και σταματά στην οδό Σωκράτους. Χθες είδαμε στο τραμ τον Γιαννόπουλο. Μας πήρε και μας πήγε στο ζαχαροπλαστείο Χάι Λάιφ. Είχε μέσα και μπιλιάρδο, ήπιαμε αναψυκτικά μαζί του. Τι ωραίες μονοκατοικίες! Οι δρόμοι όλοι οδηγούν στη θάλασσα!».
Τη σχετική πληροφορία αντλούμε από τη μελέτη που συνέταξε η δημοτική παράταξη «Πειραιάς για Όλους», στο πλαίσιο της καμπάνιας για τη διάσωση του Χάι Λάιφ. Μένοντας στη γειτονιά τα μέλη της αντιλήφθηκαν άμεσα τη ζημιά που πάει να γίνει βλέποντας να διαμορφώνεται μπροστά είσοδος εργοταξίου, προχώρησαν σε δημοσιοποίηση της εξέλιξης και κατάφεραν να κρατήσουν στη θέση του το κινηματοθέατρο.
Στη συνέχεια σχημάτισαν μια αλυσίδα γύρω από τον χώρο, στο πλαίσιο διαμαρτυρίας με σκοπό ν’ αποτρέψουν τη συνέχιση των εργασιών, και συνέταξαν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα ένα κείμενο που αναδεικνύει το ιστορικό του βάθος κι όλα όσα αντιπροσωπεύει για τον λαϊκό και αστικό πολιτισμό του Πειραιά. Πέρα από τους εξώστες που γλίτωσαν την κατάρριψη, το αποτέλεσμα της γρήγορης και ολοκληρωμένης αντίδρασης αποτυπώθηκε στα έδρανα του δημοτικού συμβουλίου, όπου πάρθηκε ομόφωνη απόφαση ενάντια στην αλλαγή χρήσης και φυσιογνωμίας του χώρου.
Απ’ τον Φλωράκη στην πολυεθνική
Η μελέτη αντιστοιχεί σ’ ένα αναγκαίο βήμα ώστε να γίνει ευρύτερα αντιληπτό το μέγεθος της απώλειας του Χάι Λάιφ και να πάρει ο κόσμος θέση σε σχέση με την απόφαση του υφυπουργού Χωροταξίας και Αστικού Περιβάλλοντος Δημήτρη Οικονόμου ν’ αποχαρακτηρίσει κατ’ ουσία τον χώρο και να επιτρέψει την πλήρη αποξήλωσή του.
Η εξέλιξη συνδέεται, σαφέστατα, με την πρόθεση για επιχειρηματική εκμετάλλευση του κτηρίου, το οποίο ανήκε στο ΚΚΕ μέχρι το 2014 και μεταβιβάστηκε εκείνη τη χρονιά σε τράπεζα, με το κόμμα να αποσύρεται οριστικά από τον χώρο το 2019. Το ΚΚΕ είχε αποκτήσει το κτήριο το 1985 από την τελευταία κληρονόμο της οικογένειας Παπακώστα συνάπτοντας συμβόλαιο στο όνομα του Χαρίλαου Φλωράκη. Τότε είχε θεωρηθεί σημαντικό βήμα για το κόμμα, δεδομένης της θέασης που αποκτούσε στον δημόσιο χώρο, κερδίζοντας στο νήμα τον τότε δήμαρχο Πειραιά και στέλεχος του ΠΑΣΟΚ Γιάννη Παπασπύρου που ήθελε να μεταφέρει εκεί την έδρα του Δήμου. Σήμερα φέρεται να έρχεται στα χέρια γνωστής αλυσίδας ένδυσης, προσθέτοντας μια ακόμη απρόσωπη μαρκίζα πολυεθνικής στην πόλη.
Από τα 127 σινεμά έμειναν δύο
«Μια προσωπική μνήμη που έχω έντονη και με συγκινεί είναι από την προβολή της ταινίας 'Πινόκιο' σε σκηνοθεσία του Ρομπέρτο Μπενίνι. Η μητέρα μο, τη διηγούνταν όταν ήμουν μικρή και μετά την είδαμε μαζί, σε μεγάλη ηλικία πια, στον κινηματογράφο το 2002», μας λέει η συνταξιούχος δημοσιογράφος Ντόρις Αργαλιά κι ένα από τα μέλη της ομάδας που συνέταξαν τη μελέτη.
Θυμάται επίσης το τελευταίο φιλμ που είδε πριν κλείσει το σινεμά, το 2005, για να παραχωρήσει αργότερα τη σκυτάλη στις μουσικές σκηνές Passport και Kremlino. «Ήταν 'Τα τσακισμένα λουλούδια'». Τελικά, ο τίτλος αποδείχτηκε προφητικός, όπως σημείωσε με φόντο την πτωτική πορεία των σινεμά στην πόλη. Από τους 127 χειμερινούς και θερινούς κινηματογράφους των δήμων του Πειραιά της δεκαετίας του 1970, το 1990 δεν απέμεναν παρά 9 θερινοί και 15 χειμερινοί, το δε 2010 είχαν κλείσει όλοι στον κεντρικό Πειραιά, με εξαίρεση το Δημοτικό Σινεάκ και το Ζέα.
«Να γράψεις και για το Corfu. Τότε που δεν υπήρχαν Everest και φεύγοντας απ’ το σινεμά πηγαίναμε εκεί για το μεγάλο του χορταστικό σάντουιτς. Ήταν μέρος μιας ιεροτελεστίας». Και βεβαίως το Corfu (με δεκαετίες λειτουργίας εκείνες των '70 και' 80) ήταν μέρος ενός συμπλέγματος μαγαζιών στο ισόγειο του κτηρίου, που συμπλήρωναν άρτια τον κινηματογράφο. Πότε ως καφέ, πότε ως ουζερί που συγκέντρωναν τις μεγάλες πολιτικές φυσιογνωμίες, πότε ως ζαχαροπλαστεία.
Ταξίδι πίσω στους αιώνες
Από τη μεριά του ο Αγαπητός Αγαπητάκης, που κρατά ζωντανή την προβολή στο πανί εδώ και 22 χρόνια με το σινεμά Σελήνη στη Σαλαμίνα και συνέβαλε στη σύνταξη της μελέτης, θυμάται την αίσθηση που προκαλούσε η εικόνα ενός ανέγγιχτου χώρου μέχρι τις αρχές του '80. «Βλέποντας από το ισόγειο και πάνω αισθανόσουν ότι ταξίδευες πίσω σε άλλον αιώνα. Ή σε κάποια άλλη ευρωπαϊκή πόλη. Θυμάμαι επίσης ότι δεν υπήρχε κυλικείο, αλλά ένα ψυγείο με κωκ και σάμαλι».
Την προσπάθεια αναβίωσης των κινηματογράφων θυμάται, από τη δική του πλευρά, ο Νίκος Μπελαβίλας, μέσα από τη επανίδρυση της κινηματογραφικής λέσχης Πειραιά το 1982, την οποία είχε διαλύσει η Χούντα, συλλαμβάνοντας και μέλη της. Η λέσχη επανήλθε δριμύτερη φτάνοντας τους 700 συμμετέχοντες και ανεβάζοντας επιλεγμένες προβολές εκτός του δημοτικού κινηματογράφου και στο Χάι Λάιφ.
Σχολιάζοντας την εξέλιξη ο επικεφαλής του "Πειραιά για Όλους" και καθηγητής ΕΜΠ έκανε λόγο για «μια πόλη που πηγαίνει στον αυτόματο», με τη σημερινή δημοτική αρχή να μη προβαίνει σε καμία ενέργεια για την προστασία των μνημείων της, είτε προληπτικά είτε κατασταλτικά. «Χώροι με ιστορία ενός αιώνα αποτελούν δημόσια αγαθά» υπογράμμισε με έμφαση, διαμηνύοντας ότι οι ενέργειες για τη διάσωση του κινηματοθεάτρου θα συνεχιστούν κι εκτός των ορίων του δημοτικού συμβουλίου.
