Της Αναστασίας Παπανικολάου
Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Μπορίς Βιάν, η Γαλλία τιμά τον αγαπημένο της δημιουργό με την έκδοση ενός υπερπολυτελούς τόμου 255 σελίδων με τίτλο «Boris Vian: 100 ans, le livre anniversaire» («Μπορίς Βιάν: 100 χρόνια, η επετειακή έκδοση», εκδ. Heredium). Το βιβλίο αυτό μας οδηγεί σε μια ενδιαφέρουσα διαδρομή μέσα από 100 ημερομηνίες της ζωής μιας τόσο εμβληματικής φιγούρας, 100 ονόματα παλιών και σύγχρονων του καλλιτεχνικού χώρου οι οποίοι αναγνωρίζουν και επιβεβαιώνουν τη διαχρονικότητά του, 100 αντικείμενα που τον περιέβαλλαν στο διαμέρισμά του και αυτά που έφτιαξε στο εργαστήριό του, 100 τίτλους που επιλέχθηκαν από τους χιλιάδες που έγραψε και φαντάστηκε, 100 αποφθέγματά του, 100 βιβλία, 100 δίσκους και 100 ταινίες για να κατανοήσουμε το ιστορικοκοινωνικό πλαίσιο της εποχής του, αλλά και τις δώδεκα συνεισφορές από τους «κληρονόμους» του Μπορίς Βιάν, οι οποίοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη δημιουργία της έκδοσης, αλλά και στην οργάνωση των εκδηλώσεων καθ’ όλη τη διάρκεια του 2020 στη Γαλλία, κάποιες από τις οποίες ακυρώθηκαν ή αναβλήθηκαν λόγω της πανδημίας.
Ακόμη και σήμερα είναι σαν να ακούμε την τρομπέτα του να οργιάζει στους τζαζ ρυθμούς που τόσο αγαπούσε ή σαν να διαβάζουμε κείμενά του δημοσιευμένα από κάποιον σύγχρονο εκδοτικό οίκο, τα οποία καταδικάζουν τον ρατσισμό, τον σεξισμό, την υποκρισία μιας φθαρμένης κοινωνίας και που ακόμη και σήμερα σοκάρουν και κάνουν κάθε μέλος αυτής να νιώθει άβολα μπροστά στην αιχμηρή πένα του. Ο συγγραφέας, ποιητής, μουσικός, τραγουδιστής, μεταφραστής, κριτικός, ηθοποιός, μηχανικός, εφευρέτης και γλωσσοπλάστης Μπορίς Βιάν είναι πιο επίκαιρος από ποτέ. Η εφηβική οργή και η νεανική ωμότητα του λόγου του εκπροσωπούν τον καθένα που αμφισβητεί και «βγάζει γλώσσα» σε κάθε μορφή εξουσίας, σε κάθε κουτί που έχουν χτίσει γύρω του. Ο ίδιος, από πολύ νωρίς, αποφάσισε να παρατήσει τη μικροαστική ζωή που καθόλου δεν τον εξέφραζε, να νοικιάσει ένα διαμέρισμα πάνω από το Μουλέν Ρουζ στο Παρίσι, να ζήσει πολλές ζωές μαζί, καταφέρνοντας έτσι να σπάσει τα δεσμά τού χρόνου και να ζει μέχρι και σήμερα.
Πάντα στον αφρό των ημερών
Παλεύοντας πάντα με το παράλογο της ανθρώπινης ύπαρξης από τα 12 του, οπότε άρχισε να τον βαραίνει ένα σοβαρό πρόβλημα στην καρδιά, αποφασίζει το 1946 να γράψει μέσα σε τρεις μήνες μια τρυφερή ιστορία αγάπης, τον «Αφρό των ημερών». Στο σουρεαλιστικό αυτό μυθιστόρημα, άνθρωποι, ζώα και αντικείμενα αλληλεπιδρούν και δημιουργούν το δικό τους σύμπαν, προσπαθώντας να κρατήσουν στη ζωή την άτυχη ηρωίδα του, στα πνευμόνια της οποίας μεγαλώνει ένα νούφαρο. Φαίνεται σαν ο Βιάν να προσπαθεί να περιγράψει την προσωπική του σχέση με τον θάνατο και το δικό του νούφαρο που μεγαλώνει και τον αρρωσταίνει μέρα με τη μέρα.
Εφευρέτης δύο κόσμων
Το μυαλό του δεν σταματούσε ποτέ να λειτουργεί. Η φαντασία του τον οδηγούσε πάντα σε μονοπάτια που κανείς άλλος δεν τολμούσε να πατήσει. Από τα φοιτητικά του χρόνια, για να ξεφύγει από τη βαρεμάρα της σχολής μηχανικών και για να διασκεδάσει και τους φίλους του, άρχισε να εφευρίσκει διάφορα αντικείμενα, μεταξύ άλλων το «χτενόφωνο», ένα μουσικό όργανο από μία χτένα και ένα τσιγαρόχαρτο που όταν το φυσούσε έπαιζε μουσική. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του δεν σταμάτησε να σκαρφίζεται καινούργια αντικείμενα που θα έκαναν τη ζωή λιγότερο πληκτική, ενώ είχε καταφέρει να πάρει διπλώματα ευρεσιτεχνίας για μερικά από αυτά.
Δεν έμεινε, όμως, μόνο εκεί. Μέρος αυτής της φαντασίας του το μετέφερε και στο χαρτί του. Το «πιανοκτέιλ» είναι το καλύτερο παράδειγμα. Στον «Αφρό των ημερών», αυτό το περίεργο πιάνο δημιουργεί ένα κοκτέιλ του οποίου η γεύση θυμίζει τις αισθήσεις που δημιουργεί η κάθε μελωδία.
Βέρνον Σάλιβαν: Το καταστροφικό alter ego του
Η πρώτη του γυναίκα Μισέλ Λεγκλίζ, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, τον μυεί στα αμερικανικά νουάρ μυθιστορήματα, τα οποία αρχίζει να μεταφράζει δίνοντας έτσι και στους Γάλλους μια γεύση από την αμερικανική λογοτεχνία. Τον Αύγουστο του 1946, ύστερα από παράκληση ενός φίλου του εκδότη, γράφει σε διάστημα δεκαπέντε ημερών το «Θα φτύσω στους τάφους σας» και ο ίδιος παρουσιάζεται απλώς ως μεταφραστής του. Ο τίτλος του, ακόμη και σήμερα, δεν περνάει απαρατήρητος, όπως και το περιεχόμενό του, στο οποίο καταγράφονται η βία, το σεξ και ο ρατσισμός. Έγινε μπεστ σέλερ, όλοι μιλούσαν για τον ήρωά του, τον μυστηριώδη και καυστικό κύριο Σάλιβαν, ο οποίος έγινε το σκοτεινό alter ego του Βιάν. Ένα έγκλημα πάθους συνδέεται στενά με το βιβλίο το οποίο βρέθηκε πάνω στο κομοδίνο του δωματίου ενός ξενοδοχείου όπου ένας άντρας στραγγάλισε την ερωμένη του. «Ιδού ο ηθικός αυτουργός»: ο Βιάν γίνεται δακτυλοδεικτούμενος από τις εφημερίδες. Παρ’ όλη την υποστήριξη από τους φίλους του και διανοούμενους της εποχής, όπως ο Ζαν Πολ Σαρτρ, η Σιμόν Ντε Μποβουάρ, ο Αλμπέρ Καμί και ο Ρεϊμόν Κενό, οι εκδοτικοί οίκοι τού κλείνουν τις πόρτες τους. Εκείνος εκδίδει, λίγο μετά, και το «Όλοι οι νεκροί έχουν το ίδιο χρώμα» με το όνομα του Σάλιβαν.
Το πάθος για τη μουσική
Μετά την περιφρόνηση τόσο των εκδοτικών οίκων όσο και της κοινωνίας προς το συγγραφικό του έργο, ο Βιάν γύρισε πίσω στον παιδικό του έρωτα, τη μουσική. Η μητέρα του, μουσικός στο επάγγελμα και λάτρης της όπερας, του έδωσε το όνομά του από το αγαπημένο της μελόδραμα, το «Μπόρις Γκοντούνοφ», του Ρώσου συνθέτη Μοντέστ Μουσόργκσκι. Έγραφε και έπαιζε τζαζ. Μία από τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής του ήταν όταν οργάνωσε τη συναυλία του «ήρωά» του Ντιουκ Έλινγκτον σε ένα τζαζ κλαμπ στο Παρίσι. Γινόταν συχνά καυστικός και σχεδόν ωμός με τους στίχους του, ενώ δεν δίστασε να «βγάλει γλώσσα» ακόμη και στον Πρόεδρο της Γαλλίας Σαρλ Ντε Γκολ με το χαρακτηριστικό του τραγούδι "Le Déserteur" ("Ο λιποτάκτης"), όπου ενθάρρυνε τον λαό να μην πάει να πολεμήσει. Ήταν, επίσης, μουσικοκριτικός και αρθρογράφος σε μουσικά περιοδικά. Χάρη στο πάθος του, οι Γάλλοι χόρευαν στους ρυθμούς της μουσικής της Νέας Ορλεάνης.
Η τελευταία παράσταση
Με τον θάνατο του πατέρα του και του πολύ καλού του φίλου Ζακ Λουσταλό, ο Βιάν βίωσε από πολύ μικρός την ευθραυστότητα της ανθρώπινης φύσης. Μετά τη διάγνωσή της πάθησής του, έπρεπε να ζει τη ζωή του με την αγωνία ενός μελλοθάνατου. Επέλεξε, όμως, να το αγνοήσει και να ζήσει μια ζωή γεμάτη, που κανείς άλλος δεν θα είχε καταφέρει ακόμη κι αν ζούσε 100 χρόνια. Η άμυνά του προς τον φόβο του θανάτου ήταν η τέχνη του. Στις 23 Ιουλίου 1959 ο Μπορίς Βιάν πηγαίνει σε ιδιωτική προβολή της κινηματογραφικής μεταφοράς του έργου του «Θα φτύσω στους τάφους σας», όπου μένει δυσαρεστημένος από το αποτέλεσμα. Κατά τη διάρκεια της προβολής παθαίνει καρδιακό επεισόδιο στο πλάι της δεύτερης γυναίκας του Ούρσουλα Κούμπλερ και πεθαίνει στον δρόμο προς το νοσοκομείο.
Η ζωή του συνεχίζεται
Το μίσος για τις φυλετικές διακρίσεις, η απέχθεια προς κάθε μορφή βίας, η σεξουαλική απελευθέρωση, ο ερωτισμός και η αποθέωση της γυναίκας βρήκαν τη θέση τους στην κοινωνία λίγα χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Μάης του ’68 χρειαζόταν κάποιον σαν τον Μπορίς Βιάν. Τα μυθιστορήματά του, τα τραγούδια του, τα άρθρα του έγιναν σύμβολα για μια γενιά που γύρισε την πλάτη της στη διεφθαρμένη εξουσία. Από τότε, στα χέρια χιλιάδων νέων έχουν πέσει τα βιβλία του, έχουν διαβαστεί και έχουν αγαπηθεί. Εκατό χρόνια μετά, πιο επίκαιρος από ποτέ, βρίσκουν θαλπωρή στην τέχνη του όσοι πιστεύουν πως η ασχήμια του κόσμου εξαλείφεται με καλή μουσική και έρωτα.
Οι εκδηλώσεις για τον Βιάν
- «L’écume des jours, une rêverie virtuelle» («Ο αφρός των ημερών, μια εικονική ονειροπόληση»): Το μυθιστόρημα του Μπορίς Βιάν «ζωντανεύει» μέσω μιας έκθεσης τρισδιάστατων ψηφιακών εικόνων και ήχων.
- «Boris Vian m’a ouvert les yeux et cassé le dos» («Ο Μπορίς Βιάν μου άνοιξε τα μάτια και μου βάρυνε τους ώμους»): Μια μικρού μήκους ταινία σε σκηνοθεσία του γνωστού Γάλλου σκηνοθέτη Μισέλ Γκοντρί.
- «Bison Ravi» («Μπισόν Ραβί»): Έκθεση για το έργο του με τον αγαπημένο αναγραμματισμό του ονόματός του που κι εκείνος χρησιμοποιούσε.
- Συλλεκτική έκδοση DVD με πέντε ταινίες μικρού μήκους για τη ζωή και το έργο του.
- «Les Bisons Ravis» («Οι Μπισόν Ραβί»): Ένα ραδιοφωνικό μυθιστόρημα για τη ζωή του.
- Patamusic-Hall: Η Κομεντί Φρανσέζ αποθεώνει τον Μπορίς Βιάν σε ατμόσφαιρα καμπαρέ.
- Paris Philex 2020: Ένα μουσικό φεστιβάλ στη μνήμη του τζαζίστα Μπορίς.
- «Vian à tous les vents» («Ο Βιάν παντός καιρού»): Μουσικό θέαμα με ανάγνωση κειμένων του.
- «Boris Vian & la Pataphysique» («Ο Μπορίς Βιάν και η Παταφυσική»): Βραδιά αφιερωμένη στη φιλοσοφική σχολή στην οποία ανήκε.
- Οι Debout sur le Zinc τραγουδούν Βιάν.
- Μια μεγάλη χορευτική βραδιά όπως τότε.
- «L’air du temps» («Ο άνεμος των καιρών»): Μια μεγάλη συναυλία με πολλούς σόουλ και τζαζ καλλιτέχνες.
Περισσότερες πληροφορίες στην ιστοσελίδα https://centenaireborisvian.com
Με τον Μάιλς Ντέιβις, Παρίσι, 1949
Με τη Ζιλιέτ Γκρεκό, 1950
Με τον Ντιουκ Έλινγκτον, Παρίσι, 1948
Με το πορτρέτο του από τον ζωγράφο Ρολάν Ντ’ Ουρσέλ, 1950
Με τον Ζαν Πολ Σαρτρ και την Σιμόν Ντε Μποβουάρ, Παρίσι, 1952
«Boris Vian: 100 ans, le livre anniversaire» («Μπορίς Βιάν: 100 χρόνια, η επετειακή έκδοση» (εκδ. Heredium)
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
