Του Αντώνη Ρέλλα*
Όπως όλοι οι άνθρωποι, έτσι και τα ανάπηρα άτομα εκφράζονταν μέσα από την τέχνη από την αρχαιότητα. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα από διάσημους συγγραφείς, ποιητές και κάθε είδους καλλιτέχνες με βλάβες: ο Όμηρος, ο Μπετόβεν, ο Βίνσεντ Βαν Γκογκ, ο Τουλούζ Λοτρέκ, η Φρίντα Κάλο.
Η ανισότιμη σχέση μας με την κυρίαρχη κουλτούρα δεν απετράπη όμως με την αναγνώριση συγκεκριμένων καλλιτεχνών οι οποίοι είχαν κάποια βλάβη. Ιστορικά καταγράφεται η ανάπτυξη πολιτιστικών κανόνων και αξίων έξω από την κυρίαρχη ομάδα κι αυτό αποτελεί μια μορφή πολιτιστικής αντίστασης για τις καταπιεσμένες κοινωνικές ομάδες, μεταξύ αυτών και των αναπήρων.
O πολιτισμός μας είναι γεμάτος κυρίως με αρνητικές απεικονίσεις ηρώων με βλάβες, ενώ απουσιάζει η αλήθεια όπως εμείς τα ανάπηρα υποκείμενα τη βιώνουμε. Δυστυχισμένοι, πανούργοι, τρελοί, δολοφόνοι, άνθρωποι με ψυχολογικά προβλήματα είναι μερικές μόνο από τις στιγματιστικές απεικονίσεις των αναπήρων στην τέχνη, οι οποίες όχι μόνο διαστρεβλώνουν την αλήθεια, αλλά συντελούν στην κοινωνική περιθωριοποίησή μας και τη συρρίκνωση της ανθρώπινης ιδιότητάς μας.
Από την άλλη, οι ανάπηροι παρακολουθούμε συχνά να ενσαρκώνονται οι ρόλοι αναπήρων από μη ανάπηρους καλλιτέχνες. Η αναπαράστασή μας προσεγγίζεται, συνήθως, στερεοτυπικά και έξω από το πώς εμείς οι ίδιοι βιώνουμε και ζούμε μια κατάσταση. Πρόκειται για μια τακτική που θεωρείται μεμπτή και απαγορευτική σε κάθε άλλη περίπτωση.
Για παράδειγμα, το να βαφτεί ένας λευκός ηθοποιός μαύρος για να ενσαρκώσει έναν αντίστοιχο ρόλο (blackface) θα ξεσήκωνε τρομερές αντιδράσεις, όμως όταν συμβαίνει αυτό στην περίπτωση των αναπήρων, απλώς ανοίγει τον δρόμο για περισσότερα βραβεία.
Δεν πέσαμε από τα σύννεφα...
Διεθνώς οι ανάπηροι καλλιτέχνες επιλέγουν να ανεβάζουν έργα του Μπρεχτ διότι η κοινωνική αδικία και η καταπίεση συντροφεύουν τις ζωές μας με πρόσχημα τις βλάβες στα σώματά μας. Επιπρόσθετα, η τέχνη των αναπήρων λάμβανε υπόψη της, ως καθοριστική παράμετρο, την πρόσβαση τόσο στο δομημένο περιβάλλον όσο και στο περιεχόμενο. Οι ανάπηροι καλλιτέχνες, όπως όλοι οι ανάπηροι, έχουμε να αντιμετωπίσουμε απρόσιτα εκπαιδευτικά συστήματα, προκαταλήψεις από τη μη ανάπηρη κοινωνία και θεσμικό ρατσισμό πολύ πριν τον SARS-CoV-2 και γι’ αυτό «δεν πέσαμε από τα σύννεφα» όταν διαπιστώσαμε για άλλη μια φορά ότι ήταν ελάχιστα τα μέτρα που έλαβε η κυβέρνηση για τις δικές μας ζωές.
Πολλοί καλλιτέχνες, οργανισμοί ακόμα και φεστιβάλ ανέβασαν τις δουλειές τους (θεατρικές παραστάσεις, τραγούδια, κινηματογραφικές ταινίες) με σκοπό να συντροφεύσουν την κοινωνία στην εποχή τής καραντίνας. Δυστυχώς, η απουσία διευρυμένης κοινωνικής αντίληψης απέκλεισε τα κωφά και τυφλά άτομα από την παρακολούθησή τους. Έτσι, ο αποκλεισμός μας συνεχίστηκε με αμείωτη ένταση και κατά τη διάρκεια της καραντίνας.
Ο αναχρονιστικός όρος περί αρτιμέλειας
Στην περίοδο που διανύουμε, εμείς, οι ανάπηροι καλλιτέχνες, στεκόμαστε στο πλευρό όλων των καλλιτεχνών, στον αγώνα που δίνουμε για τη στήριξη των εργαζομένων στις τέχνες, συμπεριλαμβανομένων και των ανάπηρων καλλιτεχνών και όσων ανήκουν στις «ευπαθείς ομάδες».
Με κοινή δήλωση η Ένωση Ανάπηρων Καλλιτεχνών1 κάναμε γνωστή την αντίδρασή μας στην απαξίωση των εργαζομένων του πολιτισμού και στην απουσία οποιουδήποτε κυβερνητικού σχεδίου για τους χιλιάδες ανθρώπους που απασχολούνται στον χώρο. Υπενθυμίσαμε τον διαρκή αποκλεισμό των ανάπηρων καλλιτεχνών και προτάξαμε τη διαρκή παρεμπόδισή μας να εργαζόμαστε και να εκπαιδευόμαστε στις τέχνες του πολιτισμού. Η «καραντίνα» που μας επιβάλλουν με τη χρήση του αναχρονιστικού όρου περί αρτιμέλειας σε προεδρικά διατάγματα συνεχίζεται.
Η Κίνηση Ανάπηρων Καλλιτεχνών, από την αρχή της δημιουργίας της, το 2010, είχε θέσει ως πρωτεύοντα στόχο την κατάργηση του όρου της «αρτιμέλειας» από τα σχετικά προεδρικά διατάγματα που μέχρι πρόσφατα στη χώρα μας αποκλείουν τους ανάπηρους σπουδαστές από τα προγράμματα εκπαίδευσης των δραματικών σχολών.
Χρειάστηκαν πολλά χρόνια, με στοχευμένους και εντατικούς αγώνες, μέχρι ο όρος της αρτιμέλειας να απαλειφθεί από το Π.Δ. 370. Ωστόσο, χρειάζονται πολλά περισσότερα για να εφαρμοστεί στην πράξη. Αφενός, αυτή η κατάργηση του όρου της αρτιμέλειας αφορά μόνο τις ιδιωτικές σχολές, επομένως θα πρέπει να επεκταθεί η άρση και στις δημόσιες / κρατικές σχολές, αλλά και από την εκπαίδευση στην Ανώτερη Επαγγελματική Σχολή Χορού. Αφετέρου, η πρόσβαση στο δομημένο περιβάλλον των σχολών, η πρόσβαση στο περιεχόμενο των σπουδών και η προσαρμογή της εκπαίδευσης αποτελούν σημαντικές παραμέτρους και προϋποθέσεις ισότιμης συμμετοχής.
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της παρεμπόδισής μας (όχι μόνο ως θεατών αλλά και ως δημιουργών τέχνης), αρκεί να αναφέρουμε ότι, εκτός από τους απρόσιτους χώρους πολιτισμού, είναι επίσης αδύνατη η «συμμετοχή» μας στα καλλιτεχνικά σωματεία και συλλόγους που αφορούν την τέχνη (Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, Σκηνοθετών, Χορευτών - Χορογράφων, Σεναριογράφων, Πανελλήνιο Μουσικό σύλλογο, Πανελλήνια Ομοσπονδία Θεάματος Ακροάματος κ.ά.). Επομένως, είναι απαραίτητη η χρηματοδότησή τους από το κράτος για τη δημιουργία συνθηκών προσβασιμότητας για όλα τα ανάπηρα και εμποδιζόμενα μέλη τους προκειμένου να εξασφαλιστεί η απρόσκοπτη συμμετοχή μας σ’ αυτά.
Η επόμενη μέρα
Η τέχνη ως βασικό εργαλείο χειραφέτησης και έκφρασης των αναπήρων μπορεί να επιτευχθεί με την ισότιμη πρόσβασή μας σ’ αυτήν, καθώς και μέσω της ανάπτυξης των πολιτιστικών κανόνων και αξιών που μας συμπεριλαμβάνουν και δεν μας αποκλείουν, προσβάλλουν ή στιγματίζουν. Οι κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της πανδημίας θέτουν στο περιθώριο τα διαχρονικά αιτήματα των ανάπηρων καλλιτεχνών διευρύνοντας την αορατότητά μας. Στη χάραξη πολιτικών από τα κάτω διεκδικούμε την αναγνώριση των αιτημάτων μας από τους μη ανάπηρους καλλιτέχνες και τη συμπόρευσή μας με όρους συνυπευθυνότητας. Στον αγώνα αυτό δεν μας περισσεύει καμία, κανείς και κανένα.
Οι ζωές των ανάπηρων καλλιτεχνών μετράνε.
* Ο Αντώνης Ρέλλας είναι σκηνοθέτης - ανάπηρος ακτιβιστής
1. Το πλήρες κείμενο: https://www.facebook.com/DisArtMove/photos/a.273066739407745/3031308680250190/?type=3&theater
