Της Marta Silvia Dios Sanz*
Δεν υπάρχει καμία δύναμη που να μπορεί να συντρίψει τα όνειρά σου, διότι τρέφονται με το δικό τους φως.
Atahualpa Yupanqui
Και έκλεισα το τηλέφωνο. Η τύχη θέλησε να μάθω την είδηση από έναν φίλο με τον οποίον μοιραζόμαστε κοινά ιδανικά, και όχι από την οθόνη ενός υπολογιστή. Θυμάμαι που του είπα μόνο ότι η ιερή φλόγα της Επανάστασης θα παραμείνει ζωντανή εάν όλοι όσοι πιστεύουμε σ’ αυτήν ζούμε σε κατάσταση διαρκούς επανάστασης. Αμέσως θυμήθηκα τα λόγια του Ερνέστο Τσε Γκεβάρα στο τελευταίο γράμμα που έστειλε στα παιδιά του: «Να θυμάστε ότι η επανάσταση είναι το σημαντικό - και ο καθένας από εμάς μόνος του δεν αξίζει τίποτα. Πάνω απ’ όλα να είστε πάντα σε θέση να νιώσετε βαθιά οποιαδήποτε αδικία συμβαίνει εναντίον οποιουδήποτε, οπουδήποτε στον κόσμο. Αυτό είναι το πιο σπουδαίο γνώρισμα ενός επαναστάτη». Σκέφτηκα αμέσως την ημέρα που ο Χουάν Ντομίνγκο Περόν έκλεινε τα 73 του χρόνια, διότι εκείνη την ημέρα ο Τσε αιχμαλωτίζεται και την επομένη δολοφονείται. Στις 24 Οκτώβρη του 1967 ο Περόν γράφει μια καταπληκτική επιστολή με αφορμή τον θάνατο του Τσε, από την οποία παραθέτουμε το εξής απόσπασμα: «Σήμερα έπεσε σε αυτόν τον αγώνα, σαν ένας ήρωας, η πιο υπέροχη νεανική μορφή που έδωσε η επανάσταση στη Λατινική Αμερική. Σήμερα έπεσε ο κομαντάντε Ερνέστο Τσε Γκεβάρα. Ο θάνατός του κάνει κομμάτια τη ψυχή μου, γιατί ήταν ίσως ο καλύτερος ανάμεσά μας. Υπήρξε ένα παράδειγμα ήθους, ανιδιοτέλειας, αυτοθυσίας και παραίτησης. Η βαθιά του πεποίθηση στο δίκιο του σκοπού που είχε αγκαλιάσει του έδωσε τη δύναμη, την αξία και το θάρρος που σήμερα τον ανύψωσαν στην κατηγορία ενός ήρωα και μάρτυρα».
Αναπόφευκτα το όνομα του Τσε είχε συνδεθεί με την είδηση του θανάτου του Φιντέλ. Τσε - Φιντέλ, Φιντέλ - Τσε, δεν ξέρει κανείς που τελειώνει ο ένας και που αρχίζει ο άλλος. Πιθανόν το ίδιο το ιστορικό γίγνεσθαι να έχει υφάνει σχεδόν ανεπαίσθητα τις φωνές αυτών των φωτεινών ανθρώπων που άφησαν πίσω τους την ιερή φλόγα της ελευθερίας των λαών επάνω στην επιφάνεια της γης. Η είδηση αντήχησε ξανά μέσα στην ψυχή μου καθώς ένιωσα να πλημμυρίζει από ηρωικούς ρυθμούς και αντιστίξεις αιωνιότητας. Θυμήθηκα την πρώτη στροφή του ποιήματος «Οι μαύροι αγγελιοφόροι» (1918) του Σέσαρ Βαγιέχο:
Έχει χτυπήματα η ζωή τόσο σκληρά... Δεν ξέρω!
Χτυπήματα σαν απ’ την οργή Θεού, λες και μπροστά τους
η ταραχή όλων των πόνων
ήταν μια λίμνη στην ψυχή... Δεν ξέρω!
Θυμήθηκα τον ιστορικό λόγο του Φιντέλ όταν ανακοίνωσε στην κρατική τηλεόραση της Κούβας την είδηση του θανάτου του Τσε. Τότε ο Φιντέλ ξεπερνά τον ίδιο τον Φιντέλ. Τότε γεννιέται ένας καινούργιος Φιντέλ, διότι ο λόγος του κάνει να ξαναγεννιέται στα μάτια μας η φιγούρα του Τσε την οποία απαθανατίζει στη μνήμη του κάθε ανθρώπου που νιώθει να κυλάνε στις φλέβες του τα βαθιά και ταραχώδη νερά της Επανάστασης. Εκείνη την ιστορική μέρα του Οκτώβρη του 1967 ο Φιντέλ Κάστρο κάθεται μπροστά στις κάμερες και μιλάει μια ώρα και δέκα λεπτά. Λίγα χαρτιά εμφανίζονται πάνω στο γραφείο του και.... οι φωτογραφίες του Τσε μετά τη δολοφονία του. Οι πρώτες λέξεις που βγαίνουν από το στόμα του είναι: «Μας φαίνεται εντελώς απίθανο, μας φαίνεται τεχνικά απίθανο, και μας φαίνεται πραγματικά απίθανο να οργανωθούν όλα αυτά πάνω σε ψεύτικη βάση».
Ας σκεφτούμε ότι ο Φιντέλ απευθύνεται στον κουβανικό λαό, η ψυχή του οποίου αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στον πόνο και την ελπίδα. Να θυμηθούμε ότι ο Φιντέλ τίμησε τη μνήμη του Τσε Γκεβάρα χωρίς να έχει τη δυνατότητα να τον κηδέψει στο κουβανέζικο έδαφος. Ο Τσε είχε γίνει ένα όνομα πλεούμενο στον αέρα που αναζητούσε μάταια το σώμα του, το σώμα που είχαν κρύψει δειλά οι βολιβιανές αρχές. Ο Φιντέλ Κάστρο χάρισε παραδόξως τη ζωή στο μυθικό ήρωα που ο ιμπεριαλισμός ήθελε να μετατρέψει σε φάντασμα. Και ο Φιντέλ τα κατάφερε θαυμάσια. Αν ακούσουμε προσεκτικά τον λόγο του, θα δούμε ότι μετά από τα πρώτα δέκα λεπτά προφέρει τη λέξη θάνατος και το όνομα του Ερνέστο Γκεβάρα. Και προφέρει αυτές τις λέξεις καθώς κοιτάει τη φωτογραφία που έκανε τον γύρο του κόσμου, τη φωτογραφία με εκείνο το βλέμμα που νίκησε τα ανέπαφα όρια του θανάτου, το βλέμμα που έχει γίνει μέχρι στις ημέρες μας ένα ερώτημα πάνω στην ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη.
Και είναι ακριβώς εκείνη την στιγμή που ο κομαντάντε Φιντέλ Κάστρο, με τη φωνή πνιγμένη από συγκίνηση και θαυμασμό συνάμα προς τον πεσμένο ήρωα, λέει το εξής: «Οι άνθρωποι που γνωρίζουμε πολύ καλά τον Ερνέστο Γκεβάρα. Και λέμε γνωρίζουμε, επειδή πράγματι δεν θα μπορέσουμε ποτέ να μιλήσουμε για τον Ερνέστο στο παρελθόν». Ο Φιντέλ προχωρεί επισημαίνοντας τα πιο σημαντικά γεγονότα των τελευταίων ημερών του Τσε στη ζούγκλα της Βολιβίας αναλύοντας τα επίσημα τηλεγραφήματα και τις σελίδες του τελευταίου ημερολογίου που θα έγραφε ο Τσε. Και οι φωτογραφίες του Τσε επάνω στο τραπέζι παρακολουθούν μέσα από άλλο χρόνο τον λόγο του Κουβανού ηγέτη.
Φθάνοντας λοιπόν στο τέλος του λόγου του, ο Φιντέλ Κάστρο λέει το εξής: «Οι ιμπεριαλιστές γνωρίζουν επίσης τη δύναμη του παραδείγματος και τη φοβερή δύναμη της ορμής, και οι ιμπεριαλιστές ξέρουν πολύ καλά ότι, ενώ μπορούν να εξαφανίσουν τη σωματική υπόσταση, δεν θα υπάρχει τίποτα και κανένας που θα μπορούσε να εξαφανίσει τέτοιο παράδειγμα.»
Συνεπώς, ακολουθώντας προσεκτικά τα λόγια που είπατε το 1967, κομαντάντε Φιντέλ Κάστρο, θα φροντίσουμε να μιλάμε για σας πάντα στο παρόν, σε ένα απόλυτο και καθαρό παρόν που επιβάλλουν προσωπικότητες όπως η δική σας.
Ο Χοσέ Μαρτί, ο Κουβανός επαναστάστης ποιητής, το πορτρέτο του οποίου συνόδευε τον Τσε Γκεβάρα, τον Φιντέλ Κάστρο, καθώς και τον Ραούλ Κάστρο όταν ανακοίνωσε το τελευταίο ταξίδι του κομαντάντε Φιντέλ Κάστρο, καλείται να ολοκληρώσει αυτό το κείμενο με την ιδιάζουσα φωνή του. Παραθέτουμε ένα απόσπασμα από το άρθρο «Ξένος» που δημοσίευσε το 1876 ο Χοσέ Μαρτί στην εφημερίδα "Ελ Φεντεραλίστα" στο Μεξικό: «Πόσο μεγάλη είναι η βούληση! Πόσο επιβλητικό, παρηγορητικό, μεγαλειώδες και όμορφο είναι το μυστήριο της προσωπικότητας! Πόσο απεριόριστος γίνεται ο άνθρωπος όταν ξέρει να υπάρχει! Στην ανθρώπινη φύση συνυπάρχουν πολλή φωτιά και βουνίσιο χώμα. Υπάρχουν ηλιοκαμωμένοι και ηφαιστειοκαμωμένοι άνθρωποι: κοιτάνε με τη ματιά του αετού, φωσφορίζουν σαν τα άστρα, αισθάνονται όπως θα αισθανόντουσαν τα έγκατα της γης, τα βάθη της θάλασσας και η ηπειρωτική απεραντοσύνη».
* Η Marta Silvia Dios Sanz είναι ελληνίστρια, μεταφράστρια ελληνικής λογοτεχνίας στα ισπανικά και της αργεντίνικης λογοτεχνίας στα ελληνικά
