Ερωτεύτηκε τον Μπόρχες μέσα από ένα διήγημά του. "Όταν στα 10 μου χρόνια διάβασα ‘Τα κυκλικά ερείπια’ ένιωσα την ίδια δύναμη και ένταση που ένιωσε εκείνος όταν το έγραφε. Έκτοτε τη φέρω μέσα μου. Αυτή με έκανε να τον ερωτευτώ". Συνδέθηκε μαζί του στα 16 της χρόνια. Ως γραμματέας του έγινε η σκιά του αλλά και τα "μάτια του". Μαζί του μελέτησε την αγγλοσαξονική λογοτεχνία, τα σκανδιναβικά και μεσαιωνικά έπη, εκείνη του περιέγραφε τα χρώματα και τις εικόνες που το γλαύκωμα δεν του επέτρεπε να δει. Παντρεύτηκαν λίγο πριν από τον θάνατό του.
Η Μαρία Κοδάμα έκτοτε, και ως πρόεδρος του Ιδρύματος Μπόρχες, ταξιδεύει σε όλον τον πλανήτη διαδίδοντας το έργο του. Έτσι ήρθε πριν λίγες ημέρες στην Αθήνα, όπου συμμετείχε στο διεθνές συνέδριο για την πρόσληψή του 30 χρόνια μετά το θάνατό του. "Το έργο του εμπεριέχει στοχασμό. Πολλά από τα κείμενά του αποτέλεσαν ένα είδος σπόρου για διάφορες επιστήμες" λέει χωρίς να κρύβει την έκπληξή της που στην Αθήνα συνάντησε "τόσο πολλούς και φανατικούς αναγνώστες του". Κι αν σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε την παγκόσμια λογοτεχνία χωρίς τον Μπόρχες, η Μαρία Κοδάμα φανερώνει μια άλλη πτυχή της προσωπικότητας του κορυφαίου λογοτέχνη, την οποία ούτε καν φανταζόμαστε. "Του άρεσε να διασκεδάζει, να περνάει καλά. Αν μπορούσε να δει, θα είχε εξερευνήσει όλο τον κόσμο, δεν θα ήταν λογοτέχνης" λέει, χωρίς ωστόσο να εξηγεί. Εξηγεί ωστόσο πόσο χάρηκε με τη βράβευση του Μπομπ Ντίλαν με Νόμπελ Λογοτεχνίας και εξηγείται: "Αν έδιναν το Νόμπελ στον Μπόρχες, θα ήταν ακόμα ένα όνομα στη λίστα. Τώρα είναι ένας μύθος".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Σήμερα δεν μπορούμε να φανταστούμε τη λογοτεχνία χωρίς τον Μπόρχες. Μπορούμε άραγε επιγραμματικά να ορίσουμε τι κόμισε στην παγκόσμια λογοτεχνία;
Αυτό που κυρίως έχει προσφέρει ο Μπόρχες στη λογοτεχνία είναι η αλλαγή στη δομή της ισπανικής λογοτεχνίας. Χρησιμοποίησε τη δομή της αγγλικής λογοτεχνίας για να γράψει στα ισπανικά.
* Γιατί έχει καταχωρηθεί ως κορυφαίος στην παγκόσμια λογοτεχνία;
Τα κείμενά του δεν απλά, είναι έργα πλούσια σε γνώσεις, σε Φιλοσοφία, έχουν ουσία, εμπεριέχουν στοχασμό.
* Πώς εξελίσσεται η πρόσληψη του έργου του τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του;
Ταξιδεύοντας σε όλο σχεδόν τον πλανήτη, όπου παρακολουθώ την πληθώρα των αφιερωμάτων που γίνονται στο έργο του, διαπιστώνω ότι εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως κορυφαίος σε όλο τον κόσμο.
* Τι σας έκανε εντύπωση από όλα όσα ακούσατε στο διεθνές συνέδριο της Αθήνας για την πρόσληψη του έργου του σήμερα;
Με συγκίνησε ιδιαίτερα το γεγονός ότι υπάρχουν τόσοι και τόσο φανατικοί αναγνώστες του Μπόρχες στην Ελλάδα. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση μάλιστα ότι πολλοί εξ αυτών μιλούν τα ισπανικά ως δεύτερη γλώσσα. Στο συνέδριο ακούσαμε πολλές απόψεις γύρω από το έργο του. Το έργο του Μπόρχες έχει προσφέρει πολύ στις επιστήμες και τις τέχνες. Οι νευροεπιστήμες έχουν αποδείξει ότι τα παραμύθια και τα διηγήματά του επιτρέπουν στον άνθρωπο να σκέφτεται πιο καθαρά. Πολλά από αυτά που έγραψε, ο τρόπος που ενέταξε το φανταστικό στη λογοτεχνία του αποτέλεσαν ένα είδος σπόρου για διάφορες επιστήμες. Το διήγημά του "Ο κήπος με τα διακλαδωτά μονοπάτια", για παράδειγμα, όπως αναφέρουν διάφορες έρευνες, επηρέασε την Πληροφορική.
* Ποιος θεωρείτε ότι είναι ο πυρήνας του στοχασμού, της λογοτεχνίας του Μπόρχες;
Ο Μπόρχες έμαθε γερμανικά για να διαβάσει τον Σοπενάουερ. Αυτός τον οδήγησε προς άλλες θρησκείες της Ανατολής, αλλά και οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι τον έχουν επηρεάσει πολύ. Ό,τι έχει διαβάσει και ότι έχει αποκομίσει ως γνώση το έχει εντάξει στο έργο του.
* Εξακολουθούμε να αγαπάμε, να διαβάζουμε τον Μπόρχες; Ποιες χώρες τον διαβάζουν περισσότερο και ποιο έργο του;
Το έργο του που έχει διαβαστεί περισσότερο και διαβάζεται παντού σε όλο τον κόσμο είναι το "Άλεφ". Ωστόσο η Αμερική, η Γαλλία και η Ισπανία κρατούν τα σκήπτρα στην ανάγνωσή του.
* Ποιο είναι το δικό σας αγαπημένο έργο του Μπόρχες;
Αν τελείωνε ο κόσμος και έπρεπε να σώσω ένα έργο του Μπόρχες, θα έσωζα "Τα κυκλικά ερείπια".
* Γιατί;
Όταν ήμουν 10 χρόνων, τυχαία, έφτασε στο σπίτι μου το περιοδικό “Sur”. Εκεί υπήρχε ένα διήγημα που, από την ώρα που το διάβασα έχει μείνει μέσα μου. "Κανένας δεν τον είδε να κατεβαίνει από το πλοίο μέσα στην κατασκότεινη νύχτα". Έτσι ξεκινάνε "Τα κυκλικά ερείπια". Από αυτό το διήγημα ξεκίνησε η αγάπη μου για τον Μπόρχες. Από τότε το φέρω μέσα μου. Χρόνια μετά, ένας εκδοτικός οίκος μου χάρισε ένα βιβλίο της Βικτόρια Οκάμπο με συνεντεύξεις και φωτογραφίες του Μπόρχες. Εκείνη του περιέγραφε κάθε φωτογραφία κι εκείνος της έλεγε την ιστορία της. Σε ένα σημείο η Οκάμπο περιγράφει μια φωτογραφία ενός σπιτιού που έχει κήπο και μια σκάλα αριστερά. Α, της λέει ο Μπόρχες, αν είναι έτσι όπως μου τα περιγράφεις, είναι το σπίτι της οδού Σαν Τζορένα, στο Μπουένος Άυρες, εκεί που έγραψα ‘Τα κυκλικά ερείπια’". Αυτό το διήγημα έκανε μία εβδομάδα να το γράψει. Σ' αυτό το διάστημα πήγαινε στη δουλειά του στην Εθνική Βιβλιοθήκη, έβγαινε με τους φίλους του, έκανε βόλτες, αλλά πάντα ήθελε να επιστρέψει στο σπίτι για να συνεχίσει να γράφει. Ποτέ του, ούτε πριν ούτε μετά, δεν μπόρεσε να γράψει με τόση δύναμη, με τέτοια ένταση όπως έγραψε αυτό το διήγημα. Αυτή είναι η δύναμη που ένιωσα κι εγώ και με συνοδεύει για πάντα. Αυτή με έκανε να τον ερωτευτώ. Αυτό που αισθάνθηκα στα 10 μου χρόνια διαβάζοντας το διήγημα είναι το ίδιο με αυτό που αισθανόταν ο Μπόρχες όταν το έγραφε. Είναι εξαιρετικό.
* Πώς είδατε αυτή τη φορά την Αθήνα;
Δεν την είδα, ήμουν στο συνέδριο όλες τις ημέρες που έμεινα. Είμαι θυμωμένη που δεν μπόρεσα να δω τίποτα. Μόνο την Ακρόπολη επισκέφθηκα και το νέο Μουσείο της Ακρόπολης, το οποίο είναι θαυμάσιο.
* Η επίσκεψη αυτή σας θύμισε το ταξίδι μαζί με τον Μπόρχες στη δεκαετία του '70;
Το ταξίδια που κάνω δεν μου φέρνουν αναμνήσεις από τον Μπόρχες γιατί ο Μπόρχες, είναι πάντα μαζί μου.
* Η Ελλάδα είναι μία από τις χώρες που ο Μπόρχες τοποθετεί στις αναφορές των βιβλίων του, αλλά και στην ίδια την περιπέτεια της ζωής του. "Όλοι είμαστε Έλληνες στην εξορία" έχει πει. Πώς συνομίλησε με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό;
Το έργο του βασίστηκε στην ελληνική μυθολογία και πολιτισμό. Ο Λαβύρινθος είναι χαρακτηριστικό σύμβολο της ελληνικής μυθολογίας. Εκεί δείχνει ποια είναι η επαφή του με την Ελλάδα. Υπάρχει πάντα στο έργο του.
* Πείτε μας για τα χειρόγραφά του που βρέθηκαν πρόσφατα και εκτίθενται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Αργεντινής. Έγραφε όντως μυθιστόρημα ο Μπόρχες;
Δεν ξέρω ακόμα. Βρέθηκαν στη διάρκεια του ταξιδιού μου και δεν τα έχω δει.
* Υπάρχουν κι άλλα αθησαύριστα έργα του;
Όχι, δεν υπάρχουν.
* Έχετε θέσει σκοπό ζωής τη διάδοση του έργου του Μπόρχες, προεδρεύετε του Ιδρύματος Χ.Λ. Μπόρχες. Ποια είναι η δραστηριότητά του. Εσείς πού δίνετε ιδιαίτερο βάρος;
Ιδρύθηκε στο Μπουένος Άυρες και δραστηριοποιείται γύρω από τη διάσωση και τη διάδοση του έργου του Μπόρχες. Πραγματοποιεί πολλές δράσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, λογοτεχνικές διαλέξεις και ανταλλαγές με άλλες χώρες. Αυτή την περίοδο, με αφορμή τα χαϊκού που έχει γράψει ο Μπόρχες, το ίδρυμα πραγματοποιεί ένα λογοτεχνικό διαγωνισμό χαϊκού για μαθητές στον οποίο συμμετέχουν 150 σχολεία της Αργεντινής.
* Το φετινό Νόμπελ Λογοτεχνίας απονεμήθηκε σε έναν σημαντικό καλλιτέχνη, τον τραγουδοποιό Μπομπ Ντίλαν; Πώς σας φάνηκε, πώς το σχολιάζετε, δεδομένου ότι ο Μπόρχες δεν τιμήθηκε με Νόμπελ;
Μου αρέσει πάρα πολύ ο Ντίλαν και χαίρομαι που πήρε το Νόμπελ. Μου άρεσε πολύ αυτή η ανανέωση φέτος του Νόμπελ. Χρειάζεται να γίνει πιο μοντέρνο το βραβείο και να απονεμηθεί και σε άλλους τρόπους λογοτεχνίας, γιατί δεν υπάρχει μόνο μία λογοτεχνία. Περιμένω να δώσουν και στον Μικ Τζάγκερ που είναι πολύ αγαπημένος μου. Όσο για τον Μπόρχες, αν του έδιναν το Νόμπελ, θα ήταν ακόμα ένα όνομα στη λίστα. Τώρα είναι ένας μύθος.
* Είστε πολύ μοντέρνα.
Ναι, βγαίνω κάθε βράδυ, χορεύω, πηγαίνω σινεμά, θέατρο, βλέπω φίλους. Κοιμάμαι στις 3 τα χαράματα και ξυπνάω στις 8 το πρωί. Διασκεδάζω τη ζωή, τη χαίρομαι, αλλιώς θα πεθάνω. Η ζωή μου είναι πολύ σκληρή, έτσι επιβιώνω.
* Ήταν δύσκολο να ζείτε με τον Μπόρχες;
Καθόλου, ήταν πολύ διασκεδαστικός. Του άρεσε να διασκεδάζει, να περνάει καλά. Αν ο Μπόρχες μπορούσε να δει, θα είχε εξερευνήσει όλο τον κόσμο, δεν θα ήταν λογοτέχνης.
* Είστε ευτυχισμένη που ζήσατε μαζί του;
Είμαι ευτυχισμένη που ακόμα ζω μ’ αυτόν.
