Κατά την είσοδό του στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, ο επισκέπτης της έκθεσης Ερμιτάζ: Πύλη στην Ιστορία θα πρέπει να επιλέξει: Θα κατευθυνθεί πρώτα στο ανατολικό κτήριο, στη βίλα της δούκισσας της Πλακεντίας, προκειμένου να παρακολουθήσει την ιστορία της συγκρότησης του φημισμένου μουσείου της Αγίας Πετρούπολης μέσα από την αλληλοδιαδοχή των απογόνων της δυναστείας των Ρομανόφ στον τσαρικό θρόνο; Ή θα επιλέξει να θαυμάσει πρώτα τα αριστουργήματα της ευρωπαϊκής ζωγραφικής που εκτίθενται στην υπόγεια αίθουσα του σύγχρονου κτηρίου;
Αν και το δίλημμα του υποθετικού αυτού θεατή μοιάζει να παραπέμπει στις δύο "ψυχές" της Ρωσίας, είναι στην πραγματικότητα ψευδές. Ένα παγκόσμιου βεληνεκούς μουσείο, όπως είναι το Ερμιτάζ, μπορεί και αποτελεί έναν τόπο "διαλόγου ανάμεσα στους διάφορους πολιτισμούς της Ρωσίας", όπως υπογράμμισε ο διευθυντής του Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, αποτελώντας όμως παράλληλα, όπως είπε, "το ευρωπαϊκό πολιτιστικό πρόσωπο της Ρωσίας".
Άλλωστε, το Ερμιτάζ ανήκει σε μια πόλη που ιδρύεται για να αποτελέσει "παράθυρο προς την Ευρώπη", κατά την προσφιλή έκφραση του Μεγάλου Πέτρου, όπως μας θυμίζει η καθηγήτρια της ΑΣΚΤ Άντα Διάλλα, ειδική σε θέματα Ρωσικής Ιστορίας. "Ο Πέτρος Α' εγκαινιάζει στη Ρωσία την πρακτική του 'συλλέγειν' με τη νεωτερική έννοια" παρατηρεί, "πρακτική κοινή σε όλο τον 18ο αιώνα".
Καθώς ένα μουσείο δεν είναι μονάχα τα αντικείμενά του, αλλά πριν από αυτά η λογική του συλλέκτη και η ερμηνεία τού μουσειολόγου, όπως τόνισε ο Μ. Πιοτρόφσκι, ο υποθετικός θεατής θα κατευθυνθεί πρώτα στις αίθουσες που παρουσιάζουν τον τρόπο που συγκροτήθηκαν οι συλλογές του, μέσα από τις επιλογές των εστεμμένων συλλεκτών.
Το ανακτορικό συγκρότημα του Ερμιτάζ κατασκευάστηκε στις όχθες του Νέβα σταδιακά, κατά τον 18ο και 19ο αι., γι' αυτό και στα κτήριά του συναντάται ποικιλία αρχιτεκτονικών ρυθμών, από το μπαρόκ της κύριας αυτοκρατορικής κατοικίας έως το νεοκλασικό Νέο Ερμιτάζ, που σχεδίασε, όπως και τα οθωνικά ανάκτορα της Αθήνας, ο Λέο Φον Κλέντσε.
Στον Μέγα Πέτρο οφείλονται τα πρώτα αποκτήματα, ειδικά η εντυπωσιακή "Σιβηρική συλλογή", σκυθικά χρυσά κομψοτεχνήματα που προέρχονται από ανασκαφές στον βόρειο Εύξεινο Πόντο, μέρος της οποίας παρουσιάζεται στην Αθήνα. Η πρώτη ανασκαφή που έφερε στο φως αυτούς τους θησαυρούς πραγματοποιήθηκε το 1722, ενώ έναν αιώνα αργότερα ξεκίνησαν οι συστηματικές αρχαιολογικές έρευνες.
Όμως τις συλλογές εμπλούτισε όσο κανένας άλλος η Μεγάλη Αικατερίνη, αγοράζοντας συστηματικά έργα ευρωπαϊκής και ιδιαίτερα γαλλικής τέχνης, με σύμβουλό της, αλλά και διαμεσολαβητή στις αγοραπωλησίες, τον εγκυκλοπαιδιστή Ντενί Ντιντερό. "Στις σχέσεις με την Ευρώπη, οι Ρώσοι και έδιναν, και έπαιρναν, οι ιδέες και τα αντικείμενα κυκλοφορούσαν, δεν εισάγονταν σε μονοσήμαντη κατεύθυνση" μας λέει η Άντα Διάλλα. "Ειδικά την περίοδο αυτή, η Ρωσία αποτελεί ένα μεγάλο κέντρο επεξεργασίας και διάχυσης ιδεών και πρακτικών του Διαφωτισμού".
Μέσα από μια σειρά αντικειμένων προσωπικής χρήσης, διπλωματικά δώρα ή σκεύη προσωπικής ευλάβειας, ο επισκέπτης διατρέχει τους αιώνες της δυναστικής διαδοχής. Ανάμεσα στα εξαιρετικού πλούτου αντικείμενα, γυναικείες καρφίτσες που φέρουν πάνω τους τον μυθικό φοίνικα, δώρα του Κινέζου αυτοκράτορα στην τσαρίνα, η "εκκλησία εκστρατείας" που έπαιρνε μαζί του ο τσάρος Αλέξανδρος, ένα εξαιρετικό ημερολόγιο σε φαγιάντσα, με απεικονίσεις των αγίων που τιμώνται σε κάθε ημέρα κ.λπ. δίνουν μια εικόνα χλιδής αλλά και καθημερινού βίου των Ρώσων αυτοκρατόρων.
"Εγκυκλοπαίδεια παγκόσμιας τέχνης"
Μικρό μέρος των αριστουργημάτων της τέχνης που συνέρρεαν στο αυτοκρατορικό παλάτι (και που δεν έγιναν γνωστά στο κοινό παρά μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, όταν το ανάκτορο μετατράπηκε σε κρατικό μουσείο) παρουσιάζονται στο Βυζαντινό Μουσείο. Αποτελούν ένα οδοιπορικό στην ευρωπαϊκή τέχνη, το οποίο ξεκινά από την ιταλική Αναγέννηση και τον μανιερισμό, όπου ξεχωρίζει ο Γιάκοπο Μπασάνο, περνά στο μπαρόκ, ιταλικό (με έναν εξαιρετικό Βάκχο του κύκλου του Καραβάτζιο), φλαμανδικό (Ρούμπενς, Βαν Ντάικ, Γιόργκενς) και ισπανικό, όπου δεσπόζει ο πίνακας των Πέτρου και Παύλου (1587-1592) από τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο. Πουσέν, Ρέινολντς, Ντελακρουά είναι μερικά από τα διάσημα ονόματα, αντιπροσωπευτικά των επόμενων αιώνων της ευρωπαϊκής ζωγραφικής που εκτίθενται, ενώ σε μια ξεχωριστή αίθουσα φιλοξενούνται έξι αντιπροσωπευτικά δείγματα των συλλογών μοντέρνας τέχνης του πρώιμου 20ού αιώνα, που συγκέντρωσαν όχι μονάχα οι τελευταίοι Ρομανόφ αλλά και το σοβιετικό κράτος. Ανάμεσά τους, ένα έξοχο γλυπτό σύμπλεγμα του Ροντέν και μια μνημειακή "αρχαϊκή" κεφαλή του μαθητή του Μπουρντέλ, αλλά και ένα εξαιρετικό δείγμα του επαναστατικού γερμανικού εξπρεσιονισμού του Μεσοπολέμου, οι Ναυτεργάτες του Αμβούργου (1928), από τον Χάινριχ Φόγκελερ, κομμουνιστή καλλιτέχνη που κατέφυγε το 1931 στην ΕΣΣΔ, για να βρει τον θάνατο εξόριστος στο Καζακστάν το 1942. Πλάι του, μια ιδιοσυγκρασιακή Αυτοπροσωπογραφία (1920-1921) του Λευκορώσου καλλιτέχνη Χαΐμ Σουτίν, που δημιούργησε στο Παρίσι για να πεθάνει από έλκος, κυνηγημένος από την Γκεστάπο, το 1943...
Ογδόντα, συνολικά, έργα τέχνης εκτίθενται στην Αθήνα, από τα 60.000 που με ιδιαίτερα πυκνό τρόπο παρουσιάζονται στις χίλιες αίθουσες του Ερμιτάζ ή τα τρία εκατομμύρια που φυλάσσονται στις αποθήκες του. Και μόνο οι αριθμοί αυτοί επικυρώνουν τον χαρακτηρισμό που του έδωσε ο διευθυντής του, "μια εγκυκλοπαίδεια της παγκόσμιας τέχνης, γραμμένη στα ρωσικά". Παράλληλα, όμως, "είναι ένα σύμβολο της ρωσικής κουλτούρας. Τα πάντα, από τα κτήρια, τους πίνακες, τους τοίχους, μιλούν για τη ρωσική Ιστορία και τον πολιτισμό".
ΕΡΜΙΤΑΖ: ΠΥΛΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ, Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Β. Σοφίας 22, Αθήνα). Ώρες λειτουργίας: Τρίτη - Κυριακή, 9 π.μ. - 4 μ.μ. Έως 26 Φεβρουαρίου 2017.
