"Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τον θάνατο του Μιχαήλ Μητσάκη και δεν συμβαίνει τίποτα πουθενά γι' αυτόν τον σπουδαίο λογοτέχνη. Η παράσταση γίνεται σε πείσμα αυτού του τίποτα, όχι όμως ως μνημόσυνο" λέει ο Κώστας Παπακωνσταντίνου, που ανασύρει τον "Αυτόχειρα" από το κόρπους ενός "αλκοολικού της περιγραφής", όπως τον χαρακτήρισε ο Παρορίτης, και το μεταφέρει στη θεατρική σκηνή του Vault από τις 23 Νοεμβρίου, σκηνοθετώντας και ερμηνεύοντας παράλληλα τον μοναδικό ρόλο του διηγήματος, αυτόν του αφηγητή.
Κι εκεί που η καθ' ύλην αρμόδια λογοτεχνική κοινότητα αφήνει στην άκρη την επετειακή αφορμή, χωρίς έστω μια νύξη για τον συγγραφέα "που κατορθώνει να ξεπεράσει σε πολλά τα συμβατικά μέτρα της εποχής του και να φτάσει έως εμάς διεκδικώντας μια από τις πρώτες θέσεις στην πεζογραφία μας και όχι μόνο την παραδοσιακή", όπως διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο από τα "Πεζογραφήματά" του που εκδόθηκαν στη σειρά "Η πεζογραφική μας παράδοση" των εκδόσεων Νεφέλη που επιμελούνταν ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ένας νεαρός σκηνοθέτης επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα αντιπροσωπευτικά διηγήματα του.
"Θέλω να δημιουργήσω μια καλή παράσταση και γι’ αυτό χρησιμοποιώ αυτό το υπέροχο κείμενο" υπογραμμίζει ο σκηνοθέτης, που τα τελευταία χρόνια αποθησαυρίζει κλασικά κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας μετατρέποντάς, σε παραστάσεις δίχως να παρεμβαίνει στο κείμενο και τη γλώσσα που είναι γραμμένα.
Μετά τους "Χαλασοχώρηδες" του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη που παίχτηκαν για τέσσερις συνεχείς χρονιές σε αθηναϊκές σκηνές και τη "Μαζώχτρα" του Αργύρη Εφταλιώτη που συνεχίζει τις παραστάσεις της στο "104", με τον "Αυτόχειρα" του Μητσάκη ο Κώστας Παπακωνσταντίνου εξακολουθεί να ερευνά και να αποδεικνύει ότι ένα εξαιρετικό κείμενο του 19ου ή των αρχών του 20ού αιώνα μπορεί να ακουστεί ως σύγχρονος παλλόμενος λόγος από σκηνής.
«Ο Παπαδιαμάντης γράφει σε καθαρεύουσα, ο Εφταλιώτης σε ακραία δημοτική και ο Μητσάκης σε μεικτή γλώσσα. Είναι καταπληκτικό να παρατηρείς το πώς η γλώσσα ως ανοιχτή διαδικασία αποδέχεται ή αποβάλλει στοιχεία και διαμορφώνεται μέσα στον χρόνο" λέει.
Και ο ίδιος γνώρισε το έργο του Μητσάκη μέσα από την περίφημη σειρά της Νεφέλης. "Όλα ξεκίνησαν από μία παράσταση που παρουσιάσαμε με τον Νίκο Βαρδακαστάνη τον Οκτώβριο του 2010 στον ακάλυπτο του φωτογραφικού του studio, με το μικρό διήγημα του Βιζυηνού 'Γιατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα'. Ένας φίλος που την παρακολούθησε με προέτρεψε να ανακαλύψω τον Μιχαήλ Μητσάκη.
Τον χειμώνα της ίδιας χρονιάς βρίσκομαι σε περιοδεία με την ομάδα "Pequot" και παίζουμε τον 'Γλάρο' του Τσέχωφ στο δημοτικό σχολείο της Σερίφου. Μέχρι να ξεκινήσουμε την παράσταση, ψάχνοντας στη βιβλιοθήκη του σχολείου βρίσκω τα Πεζογραφήματα του Μητσάκη στην έκδοση της Νεφέλης, από τη σειρά που επιμελούνταν ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Έτσι γνώρισα αυτόν τον σπουδαίο συγγραφέα" θυμάται.
Ξεχώρισε αμέσως το διήγημα "Αυτόχειρ", που γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο προσφέρει "έναν υπέροχο θεατρικό μονόλογο" στον οποίο ο συγγραφέας αφηγείται την επίσκεψή του στην Πάτρα, όπου μαθαίνει για την αυτοκτονία ενός ξένου. Ο αυτόχειρας έχει αφήσει ένα σημείωμα με πέντε μόνο λέξεις: "Αυτοκτονώ, ας μην ενοχληθεί κανείς".
Καθώς ο συγγραφέας - αφηγητής περιπλανιέται στην πόλη, παρατηρώντας τη ζωή και τους ανθρώπους της, αναρωτιέται για το ποιος θα μπορούσε να ενοχληθεί από τον θάνατο ενός αγνώστου. "Ο Μητσάκης μέσα από ένα απλό αφηγηματικό σχήμα θέτει φιλοσοφικά ζητήματα για την αξία της ζωής και τον θάνατο, για τη φθαρτότητα του ανθρώπου και τη διαχρονικότητα της ανθρωπότητας" επισημαίνει ο Κώστας Παπακωνσταντίνου.
Ωστόσο τα παλιά κείμενα, η γλώσσα και η νοηματοδότησή τους προσφέρονται, κατά τον σκηνοθέτη, και ως συνδετικός κρίκος με ένα κοινό παρελθόν σε μια κοινωνία κατακερματισμένη η οποία αναζητά κοινές αναφορές.
"Οι παλιές, καλές, κοινές μας ιστορίες λειτουργούν σαν τα παραμύθια του παππού και της γιαγιάς. Είναι το πρώτο υλικό για να καταλάβεις τον κόσμο και τον εαυτό σου μέσα σ’ αυτόν. Αναζητούσα λοιπόν, οικείες μας ιστορίες που θα μπορούσαν να είναι η βάση της συνεννόησής μας. Τι μας συνδέει ως κοινωνία; Ποιοι είμαστε και πού θέλουμε να πάμε; Από πού ερχόμαστε; Δικές μας ιστορίες που θα μας βοηθήσουν να συγχρονιστούμε, ώστε να μπορέσουμε μετά να διαφωνήσουμε, ακόμα και να συγκρουστούμε, αλλά συνειδητά και με στόχο" εξηγεί.
Υπάρχουν όμως και κάποιοι πρακτικοί λόγοι που οδηγούν στα παλαιότερα κείμενα. Ο Κώστας Παπακωνσταντίνου δεν τους προσπερνά, θίγοντας παράλληλα ανοιχτά ζητήματα με τα οποία αναμετρώνται καθημερινά οι καλλιτέχνες στις μέρες μας.
"Όσο κι αν φαίνεται οικονομίστικο, τα κείμενα αυτά δεν έχουν πλέον πνευματικά δικαιώματα, ένα έξοδο το οποίο ανεξάρτητες ομάδες δεν μπορούν να σηκώσουν. Οι παραστάσεις που αναφέρω, όπως και οι περισσότερες παραστάσεις στο θέατρο πια, είναι ανεξάρτητες παραγωγές των καλλιτεχνών που τις δημιούργησαν. Τα μόνα έσοδα που έχουν είναι από τα εισιτήρια των θεατών που τις παρακολουθούν.
Αν θέλουμε λοιπόν να υπάρχουν κάποιοι δημιουργοί και να είναι πραγματικά ελεύθεροι και ανεξάρτητοι, πρέπει να τους στηρίξουμε και οικονομικά με το εισιτήριό μας. Τα 'ιδρύματα της τέχνης' με τα δικά τους κριτήρια, κάνουν τις επιλογές τους και παράγουν καλλιτεχνικές δημιουργίες. Εμείς μπορούμε να κάνουμε τις δικές μας επιλογές" λέει χαρακτηριστικά.
Ως σκηνοθέτης δεν μπορεί, επίσης, να αγνοήσει όσα συμβαίνουν στο θεατρικό γίγνεσθαι στην εποχή μας. "Τα τελευταία χρόνια", εξηγεί, "υπάρχει η τάση στο θέατρο να ανεβαίνουν μη θεατρικά κείμενα. Αυτό άνοιξε μια τεράστια δεξαμενή επιλογής έργων και δημιούργησε έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα θεατρικό διάλογο για το πώς μπορούν να παρουσιαστούν αυτά τα κείμενα, αφού δεν υπάρχει μια ισχυρή παράδοση από το παρελθόν που να μας δείχνει τον δρόμο.
Με την παρέα που κάναμε τους 'Χαλασοχώρηδες' επινοήσαμε μια πρωτότυπη φόρμα για το πώς η τριτοπρόσωπη αφήγηση μπορεί να παιχτεί ως διάλογος χωρίς να διασκευαστεί το κείμενο. Στη 'Μαζώχτρα' συνεχίζουμε και εξελίσσουμε αυτή τη φόρμα. Στον 'Αυτόχειρα', τα πράγματα είναι πιο απλά καθώς το έργο είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο και θα παρουσιαστεί ως μονόλογος".
Φωτογραφίες: Νίκος Βαρδακαστάνης
