"Ο Αριστοτέλης μας διδάσκει να διαθέτουμε φρόνηση, τη σπουδαία αυτή ηθική και διανοητική αρετή" επισημαίνει ο Κωνσταντίνος Βουδούρης, υπενθυμίζοντας με νόημα ότι για την αριστοτελική διανόηση "ο πολιτικός έχει καθήκον να ανακουφίσει τον αδύναμο και να περιορίσει την αυθαιρεσία του πλούτου".
Με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο «Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη», οι εργασίες του οποίου ξεκινούν σήμερα και θα ολοκληρωθούν την Παρασκευή στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστήμιο Αθηνών με τη συμμετοχή κορυφαίων επιστημόνων απ' όλο τον κόσμο, ο ομότιμος καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Ελληνικής Φιλοσοφίας, μας μιλά για τον "γίγαντα της ελληνικής διανόησης και φιλοσοφίας" τονίζοντας ιδιαιτέρως την ανθρωποκεντρική διάσταση και τη διαχρονικότητα της αριστοτελικής σκέψης.
* Τι πρέπει να έχουμε στον νου μας για τον Αριστοτέλη;
Ο Αριστοτέλης είναι ένας από τους γίγαντες της ελληνικής διανόησης και φιλοσοφίας. Είναι πολύ σημαντικοί οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι, που προηγούνται του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, όχι μόνο για τη διανόηση και τις ιδέες του αλλά και ως προσωπικότητες στις πόλεις στις οποίες ζούσαν γιατί εκεί πρωτοστατούσαν. Δεν υπήρχε η έννοια του αναχωρητισμού στην ελληνική φιλοσοφία, δηλαδή απέχω από τα κοινά και την πόλη στην οποία κατοικώ και ζω. Αυτή η αντίληψη δεν υφίσταται, δημιουργείται αργότερα, κάτω από άλλες μεταφυσικές καταστάσεις. Εμείς σήμερα ζούμε μια παρόμοια κατάσταση, με την έννοια ότι αποδεχόμαστε τη Δημοκρατία σε γενικές γραμμές, κάτι που ήταν το βασικό γνώρισμα της ελληνικής πόλεως, εκτός από την τυραννία. Επομένως δεν είναι άνευ σημασίας το να ξαναγυρίζουμε σε διανοητές, όπως ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων κ.ά.
* Γιατί αποφασίσατε να επικεντρώσετε στο συνέδριο στον Αριστοτέλη; Φαντάζομαι όχι μόνο λόγω της επετείου των 2.400 χρόνων...
Αυτό το γεγονός μας δίνει την ευκαιρία να θυμηθούμε καλύτερα τον Αριστοτέλη, για να δούμε τι ακριβώς μπορεί να προσφέρει στην εποχή μας. Όπως είναι φυσικό, με τα όσα γράφει στα έργα του Ηθικά Νικομάχεια και Πολιτικά, ο Αριστοτέλης έχει την ευρύτατη σημασία σε σχέση με την πολιτική κοινότητα του κόσμου μας, όχι μόνο της χώρας μας, μεγάλη σημασία σε σχέση με τις θέσεις του στα δύο παραπάνω έργα του. Τα άλλα σημαντικά έργα του Αριστοτέλη, όπως είναι τα Μετά τα Φυσικά, τα Αναλυτικά πρότερα, τα Αναλυτικά ύστερα, το Περί ερμηνείας, το Όργανον, που ασχολείται με τη λογική, και το Περί ψυχής έχουν κι αυτά μεγάλη αξία για την πολιτική κοινωνία αλλά περισσότερο για τη φιλοσοφία καθ' αυτή. Τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά είναι πολύ σημαντικά και για μας σήμερα, διότι η παιδεία που προσφέρουν δημιουργεί το πολιτικό ήθος, την έννοια της πολιτικής κοινωνίας και την ίδια την ουσία της δημοκρατικής πολιτείας. Στα έργα αυτά δίνονται οι βασικές αρχές για την ηθική υπόσταση και την παιδεία του ανθρώπου.
* Η ηθική θεωρείτε ότι βρίσκεται στις μέρες μας στο επίκεντρο;
Εδώ πρέπει να διευκρινίσουμε ποια είναι η κατάσταση της κοινωνίας μας σήμερα. Δεν υπάρχει δυνατότητα για μια σωστή γενική εκτίμηση, άλλη κοινωνική ηθική συναντούμε στην Ελλάδα, άλλη στην Κίνα. Αλλά σε σχέση με την ηθικότητα του ανθρώπου καθεαυτήν άλλως έχουν τα πράγματα. Ο Αριστοτέλης λέει ότι το να έχεις κάποια γνώση για την άλφα ή τη βήτα αρετή δεν σημαίνει ότι είσαι πράγματι ηθικός, ενάρετος. Πρέπει να υποστείς μεγάλη γύμναση για να κατανοήσεις τι είναι αγαθό και να συνηθίσεις να το πράττεις. Αυτό δεν είναι καθόλου εύκολη διαδικασία, απαιτεί σπουδαίο δάσκαλο, απαλλαγμένο από οποιοδήποτε κόμπλεξ, φθόνο, ζήλια και άλλα συναφή. Γι' αυτό μιλάμε για φωτισμένους δασκάλους. Φωτισμένος είναι ένας δάσκαλος που έχει τη διάθεση να εμπλακεί στην εκπαιδευτική διαδικασία διδάσκοντας και διδασκόμενος, και με τις αρχές που θέτει ο Αριστοτέλης, οι οποίες πηγάζουν απ' όλη τη φιλοσοφία του.
* Στο συνέδριο θα επικεντρώσετε το ενδιαφέρον σας στη φιλοσοφία του. Με τι ακριβώς θα ασχοληθείτε;
Το συνέδριο αναφέρεται κυρίως στις φιλοσοφικές απόψεις του Αριστοτέλη, οι οποίες έχουν μεγάλη σημασία και σήμερα, εξετάζονται, κρίνονται και συζητούνται σε διάφορα πανεπιστήμια. Θα εστιάσουμε την προσοχή μας στα φιλοσοφικά κυρίως έργα του και όχι στα έργα που αναφέρονται στην κοσμολογία, μολονότι οι αρχές που τίθενται και σε αυτά έχουν επίσης μεγάλη σημασία, γιατί ο Αριστοτέλης είναι πολύπλευρος διανοητής, είχε καταλάβει τι σημαίνει και τι είναι φύση.
Στα επιστημονικά του έργα κάνει πολύ σημαντικές παρατηρήσεις και δεν δέχεται ότι η φύση μπορεί να προκύπτει κατά χαώδη τρόπο. Στο συνέδριο θα εξεταστούν και θέματα που αφορούν τη φύση και την οικολογία από φιλοσοφικής κυρίως σκοπιάς, όμως το ενδιαφέρον της θεματικής του συνεδρίου είναι περισσότερο στραμμένο προς τις φιλοσοφικές του θέσεις.
* Τι έχουμε ακόμα να μάθουμε σήμερα από τον στοχασμό του Αριστοτέλη;
Υπάρχει ένα φιλοσοφικό πρόβλημα σε σχέση με το ερώτημα που τίθεται και το οποίο χρειάζεται μια διασάφηση, προκειμένου να καταλάβουμε τι έχουμε να μάθουμε σήμερα από τον Αριστοτέλη ιδιαίτερα στην ηθική και την πολιτική. Τα κείμενα του Αριστοτέλη, στα Ηθικά Νικομάχεια και στα Πολιτικά χρειάζονται κάθε φορά ερμηνεία. Αν ερμηνευτεί ένα κείμενο ή ένα χωρίο του με τρόπο λανθασμένο, είτε γραμματικώς, είτε συντακτικώς, ή νοηματικώς, τότε χάνεις την ουσία του στοχασμού του Αριστοτέλη. Η δυνατότητα να κατανοήσεις ένα κείμενο σωστά σημαίνει ότι πρέπει να είσαι απαλλαγμένος από προκαταλήψεις, να μην προσπαθείς, δηλαδή, να το στριμώξεις στη δική σου αντίληψη.
* Δηλαδή, μας αφορά η οικουμενικότητα και η διαχρονικότητα του Αριστοτέλη;
Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη αφορά τον άνθρωπο per se. Και γι' αυτό ακριβώς το έργο του έχει μεγάλη σημασία σε κάθε εποχή και ιστορική περίοδο. Ένα σημείο ελλιπούς κατανόησης του Αριστοτέλη προκύπτει από την αντιμαχία των νεοαριστοτελιστών με τους αντιπάλους τους. Οι αντίπαλοι των νεοαριστοτελιστών υποστηρίζουν ότι η διανόησή του αφορούσε κυρίως τους ανθρώπους τον 4ο και 5ο π.Χ. αιώνα της πόλεως των Αθηνών.
Η αντιμαχία αυτή εστιάζεται ακριβώς στο γεγονός ότι δεν έχει επισημανθεί η σωστή θέση για το τι πράγματι πιστεύει, συζητεί ή υποστηρίζει ο Αριστοτέλης στα έργα αυτά. Όπως αντιλαμβάνεστε, η ερμηνεία ενός κλασικού φιλοσοφικού κειμένου έχει τεράστια σημασία. Για μας ο Αριστοτέλης είναι πάντοτε παρών σε κάθε εποχή. Αρκεί βέβαια κάθε εποχή να είναι σε θέση να τον μελετήσει και να τον εγκολπωθεί. Πολύ σημαντικό είναι να καταλάβουμε ότι και ο ίδιος έχει γνώση ότι και η δική του γνώμη ενδέχεται να είναι εσφαλμένη για ορισμένα ζητήματα, όπως για τα πολιτικά και την πολιτική κοινωνία.
Η πολιτική, δηλαδή, για τον Αριστοτέλη δεν είναι μια αυστηρή επιστήμη αλλά μια πολύ σοβαρή και υπεύθυνη ενασχόληση, που τα κύρια στοιχεία της σχετίζονται με τα του διαλεκτικού συλλογισμού, που είναι συλλογισμός εξ ενδόξων συλλογιζόμενος.
* Είναι σημαντικό οι πολιτικοί της εποχής μας και του κόσμου μας να διαβάσουν Αριστοτέλη;
Είναι σημαντικότατο για τους σημερινούς πολιτικούς να μελετούν τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά, γιατί για τον Αριστοτέλη η πολιτική είναι τέχνη αρχιτεκτονική, δηλαδή όπως ο αρχιτέκτων δημιουργεί το θεωρητικό και εν ταυτώ πρακτικό σχέδιο, έτσι και ο πολιτικός ορίζει τα μέτρα και τα σταθμά που πρέπει να διέπουν την πολιτεία και την κοινωνία και τα οποία πρέπει να ισχύουν. Για τον Αριστοτέλη η πολιτική είναι υψίστη τέχνη, τέχνη προτεραιότητας, αλλά με την προϋπόθεση ότι ο πολιτικός αφορμάται από ηθικά κίνητρα και ενδιαφέρεται πρωτίστως για την κοινωνία. Διαφορετικά ο πολιτικός, εάν δεν έχει ως βάση του την ηθική, μπορεί να καταντήσει Μακιαβέλι.
Για τον Αριστοτέλη φαίνεται ότι οι σημερινές κοινωνίες-πολιτείες είναι παρεκβατικές, έχουν ξεφύγει από τα κριτήρια της αριστοτελικής πολιτικής φιλοσοφίας, γιατί κατά τη διανόησή του ο μεγάλος πολιτικός έχει καθήκον να εναρμονίσει τις αντιθέσεις, να ανακουφίσει τον αδύναμο και τον υστερούντα και να περιορίσει την αυθαιρεσία του πλούτου και του ισχυρού.
* Ο Αριστοτέλης έχει ασχοληθεί με την οικονομία;
Ασχολείται αρκετά με την οικονομία στα δύο έργα που θα απασχολήσουν και το συνέδριό μας. Εξετάζει τα στοιχεία που συγκροτούν την πολιτική κοινωνία και από οικονομικής πλευράς. Καταλήγει ότι η οικονομία είναι αναγκαίος και πρώτος παράγοντας της πολιτικής κοινωνίας αλλά όχι επαρκής. Τονίζει την αξία της ανταλλακτικής κοινωνίας στην οποία οι οικονομικές πράξεις γίνονται σχεδόν φυσιολογικά. Γνωρίζει πολύ καλά τα της χρηματιστικής οικονομίας, όπου εμπλέκεται το νόμισμα και το εμπόριο, και οπωσδήποτε είναι κατά του τοκισμού. Και φυσικώ τω λόγω η οικονομία της αγοράς που επικρατεί σήμερα φαίνεται ότι είναι μια πολύ κακή αντίληψη κατά τον Αριστοτέλη.
* Έχει απήχηση σήμερα η αριστοτελική φιλοσοφία;
Βεβαίως και έχει. Δεν υπάρχει πανεπιστήμιο άξιο του ονόματός του, σε όλο τον πλανήτη, που να μη διδάσκεται ο Αριστοτέλης.
* Τι μας διδάσκει σήμερα, σ' αυτήν τη βαθιά κρίση, ο Αριστοτέλης;
Να διαθέτουμε φρόνηση, τη σπουδαία αυτήν ηθική και διανοητική αρετή. Να μελετάμε καλά το περιβάλλον στο οποίο ζούμε, να γνωρίζουμε πού βρισκόμαστε, να μη θεωρούμε εαυτούς σπουδαίους και μοναδικούς έναντι των άλλων και κυρίως να προσέχουμε τον λόγο μας, γιατί ζούμε σε μια πολύ δύσκολη εποχή, την οποία ακόμα δεν έχουμε κατανοήσει επαρκώς.
* Τι σημαίνει να γνωρίζεις τη φιλοσοφία;
Σημαίνει πρώτα να γνωρίζεις τον εαυτό σου, να έχεις βαθιά γνώση όχι μόνο του ορίζοντα εντός του οποίου κινείσαι αλλά και πέραν αυτού. Ιδιαίτερα σήμερα με την παγκοσμιοποίηση, πρέπει να ξέρουμε τι συμβαίνει σε οποιαδήποτε περιοχή του κόσμου. Οι Έλληνες έχουμε τέτοιες δυνατότητες. Χρειάζεται όμως να διαθέτουμε σωστά συγκροτημένη και πολυπρισματική παιδεία. Γι' αυτό η φιλοσοφία που παρέχει αυτά τα στοιχεία προσφέρει με τον εννοιολογικό της οπλισμό πολλές δυνατότητες για αυτογνωσία, για σωστή κατανόηση του κόσμου και -προπαντός της πολιτικής κοινωνίας- έτσι μπορεί να είναι πολλαπλώς χρήσιμη.
