Αποστολή: Πόλυ Κρημνιώτη
"Δεν θέλω να δει ο κόσμος το μουσείο μόνο ως φορέα αντικειμένων, όσο ωραία κι αν είναι αυτά. Γιατί, βέβαια, η αισθητική είναι κι αυτή μεγάλο έργο και είναι ωραίο να συνηθίζεις τον κόσμο στην ομορφιά. Όμως, αν δεις ένα αντικείμενο αποκομμένο, ως ωραίο αντικείμενο μόνο, έχει χάσει μισή από την αρετή του, από την ουσία του δηλαδή. Θέλω να έρθουν οι άνθρωποι να δουν τα αντικείμενα του μουσείου έτσι όπως ακριβώς είναι η ακολουθία τους. Σε τι χρησίμευε το καθένα, τι αντιπροσώπευε σε μια κοινωνία, ποιο είναι το νόημά του, ποια μνήμη φέρει. Και γι' αυτό βεβαίως μπορεί κάποιος να δώσει το στίγμα όλου του έργου, αλλά μπορεί βλέποντας ένα μόνο εύρημα, όπως οι 'Πριγκίπισσες της Ελεύθερνας', να καταλαβαίνει ότι αυτό είναι το μουσείο" μας λέει ο καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης, που πραγματοποιεί την ανασκαφή ανασκαφέας της Αρχαίας Ελεύθερνας, καθώς στέκεται μπροστά στο μουσείο, λίγο μετά την ξενάγηση των δημοσιογράφων στον αρχαιολογικό χώρο και στο νέο μουσείο, που, έτοιμο πια, ανοίγει τις πόρτες του στις 19 του μηνός.
Η καθηλωτικής ομορφιάς φύση περιβάλλει το νέο μουσείο, αλλά και τον αρχαιολογικό χώρο, τον οποίο ανασκάπτει εδώ και 30 χρόνια ο Ν. Σταμπολίδης για λογαριασμό του Πανεπιστημίου Κρήτης. Ένα αρχαιολογικό πάρκο με βενετσιάνικες ελιές αιώνων, που οι κορμοί τους θυμίζουν γλυπτά και προστατεύονται ως μνημεία κι αυτές, σε χωράφια που έχουν απαλλοτριωθεί από το πανεπιστήμιο, αλλά επιτρέπεται στους πρώην ιδιοκτήτες τους να καρπούνται τις καλλιέργειες, με περιφράξεις, με πέτρινους πάγκους φτιαγμένους από τις πέτρες της ανασκαφής που φυλάσσονται έτσι για τους μελλοντικούς μελετητές, ωστόσο τώρα προσφέρουν ξεκούραση στους επισκέπτες, με το κάλυπτρο της νεκρόπολης Ορθή Πέτρα που προστατεύει την ανασκαφή να παραπέμπει στις ασπίδες των κουρήτων. Πλέον, όλα τα πολύτιμα ευρήματα της ανασκαφής εκτίθενται στο μουσείο. Όλα είναι έτοιμα, ενώ έχουν προβλεφθεί τα πάντα για τα επίσημα εγκαίνια της επόμενης Κυριακής από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
Ένας κόσμος ολόκληρος κατοικεί σ' αυτή τη νεκρόπολη. Στο κέντρο της Ορθής Πέτρας, το Αποτεφρωτήριο θυμίζει την τελετουργική καύση αριστοκρατών πολεμιστών. Μόνο εκείνοι είχαν αυτό το προνόμιο και από τις γυναίκες μόνο όσες πέθαιναν στη διάρκεια της γέννας, αφού "οι πόνοι της γέννας στα ομηρικά χρόνια ισοδυναμούσαν με τον πόνο του πολεμιστή που τραυματίστηκε". Λίγο πιο πέρα, ο κ. Σταμπολίδης μας δείχνει τέσσερα πιθάρια στη σειρά. Σ' αυτά "κοιμήθηκαν" οι "Αρχόντισσες της Ελεύθερνας", που τα ευρήματα που τις συνόδευαν, κοσμήματα και σκεύη τα οποία κοσμούν προθήκες του μουσείου, δείχνουν ότι είχαν σχέση με την Κύπρο και η περαιτέρω μελέτη έδειξε ότι ήταν συγγενείς μεταξύ τους.
Όμως το ταφικό κτήριο Μ έκρυβε το αναπάντεχο εύρημα. Τα πολύτιμα κτερίσματα, τα κοσμήματα, οι σφραγίδες και τα αντικείμενα που βρέθηκαν εντός του κοσμούν μία από τις προθήκες της αίθουσας Γ' του μουσείου. Ωστόσο, η μοναδικότητά του βρίσκεται στις τέσσερις ενοίκους του. Ως "αριστοκράτισσες - ιέρειες" αποτυπώνονται στον κατάλογο του μουσείου, ως "φαντάσματα" στην προθήκη του μουσείου. "Πριγκίπισσες" μας τις συστήνει ο Νίκος Σταμπολίδης και γλαφυρά αφηγείται τη διαδικασία της ανασκαφής στην Ορθή Πέτρα, κατά την οποία οι αρχαιολόγοι φυσούσαν με το καλαμάκι του καφέ πολλές φορές τα ευρήματα, για να διατηρηθούν "αδιατάρακτα, ώστε να μπορέσουν να σου μιλήσουν" όπως μας λέει.
Για τον "καταπληκτικό στην αρχιτεκτονική του μορφή οίκο, διαφορετικό από τα υπόλοιπα ευρήματα", ύψους 2,30 μ., μας λέει ότι αποδείχτηκε οίκος "προορισμένος να φιλοξενήσει συγκεκριμένους νεκρούς στην αιωνιότητα", τις τέσσερις γυναίκες, πλαισιωμένες από χάλκινα, πήλινα και φαγεντιανά αγγεία, πανέμορφα κοσμήματα, αλλά και σφραγίδες. "Αποκαλύπτοντας τα οστά, βρέθηκαν τα κεφάλια των νεκρών προς τα βόρεια, τα σώματά τους καλυμμένα με αραχνοΰφαντα υφάσματα, με τα χρυσά τους κοσμήματα και με χρυσά τμήματα στα πόδια και τα παπούτσια τους".
Έχοντας πλάι του τον καθηγητή Ανθρωπολογίας του πανεπιστημίου Adelfi της Νέας Υόρκης Νότη Αγελαράκη, "να παρακολουθεί μην αγγίξουμε τα κόκαλα για να μην αναμειχθεί το δικό μας DNA με το DNA των νεκρών", αποκάλυπταν τον ένα σκελετό μετά τον άλλο. "Ο δεύτερος σκελετός συμπλέκεται με τον πρώτο και ο τρίτος με τον τέταρτο. Τέλος, βρεθήκαμε μπροστά σε ένα αναπάντεχο εύρημα" λέει ο Ν. Σταμπολίδης. "Εκεί που οι τρεις προηγούμενοι σκελετοί έχουν φορά εκτάδην από τον Βορρά προς τον Νότο, ανασκάπτουμε ένα κεφάλι όρθιο με αρκετό τμήμα της μύτης. Άραγε, ταριχεύτηκε ή διατηρήθηκε από τις συνθήκες του τάφου; Προχωρώντας, ανακαλύψαμε ότι το κεφάλι είναι τοποθετημένο στη λεκάνη, πράγμα που σημαίνει ότι από τη στιγμή που δεν συμβαίνει καμιά διατάραξη, μια ταφονομική ιδιαιτερότητα, ο νεκρός έχει ταφεί καθιστός" εξηγεί ο καθηγητής.
Το μυαλό του πάει στο θρησκευτικό τελετουργικό και τον τρόπο με τον οποίο θάβονται οι πατριάρχες ακόμα και σήμερα. "Γύρω από την καθιστή νεκρή βρέθηκαν μοναδικά κοσμήματα, χρυσοποίκιλτα με χάντρες κρυστάλλων, με καταπληκτικές μορφές, μηνοειδείς με κωκίδωση, να παριστάνουν είτε την προτομή ενός ζώου είτε αντωπούς πολεμιστές που θυμίζουν κουρήτες που φύλασσαν τον Δία, είτε ακόμη και τον πότη θυρών, δηλαδή έναν θεό ανάμεσα σε δύο λιοντάρια, ή ακόμη και τη θεά με τη δαιδαλική φενάκη και τα αγγεία που μοιάζουν με μαστούς". Τα ευρήματα αποτυπώθηκαν, σχεδιάστηκαν, καταγράφηκαν στο ημερολόγιο ανασκαφής, φωτογραφήθηκαν, βιντεοσκοπήθηκαν.
Ο κ. Αγελαράκης, εξετάζοντας in situ, κατά χώραν τους σκελετούς, διαπίστωσε ότι αυτή που βρίσκεται ανατολικότερα είναι περίπου 13,5 - 14 ετών, η αμέσως επόμενη 16 - 17 ετών, η τρίτη 28 ετών και η καθιστή είναι 72 ετών. "Ο καθηγητής είναι βέβαιος ότι ενταφιάστηκαν και οι τέσσερις την ίδια ημέρα" λέει ο κ. Σταμπολίδης. "Η νεότερη προς τη γεροντότερη είναι τοποθετημένες έτσι ώστε να ακολουθείται η ημερήσια φορά του ήλιου, από την Ανατολή προς τη Δύση. Δεν μπορεί να είναι σύμπτωση. Τοποθετήθηκαν με μια τάξη" εξηγεί. Σκάβοντας να βρει το δάπεδο που ακούμπησαν οι νεκρές, βρήκε "μια πυραμιδοειδή πέτρα με λαύξευση πάνω, πεσμένη περίπου στη μέση, ανάμεσα στις νεκρές, η οποία εξηγείται ως βάση για θυμιατήριο. Την ερμηνεία μού τη δίνει μια άλλη λεπτομέρεια: ότι οι τρεις ήταν τοποθετημένες μαζί σε ένα νεκροκρέβατο και πιο δυτικά είχε τοποθετηθεί η γερόντισσα στο κάθισμά της. Επίσης, βρέθηκε η μοναδική ολόκληρη γυάλινη φιάλη σε ελληνικό έδαφος. Ξέρουμε ότι τέτοιου είδους φιάλες συνδέονται με ιέρειες".
Ο συνδυασμός της καθιστής γυναίκας μαζί με τα ευρήματα, "τα κοσμήματα που παραπέμπουν σε θεότητες, σε κουρήτες και σε θεούς των λιονταριών και αρκετές σφραγίδες που σφραγίζουν δικαιοπρακτικά έγγραφα, όχι μόνο μινωικά, αλλά και κάποια από την Αίγυπτο, μας παραπέμπουν στο ότι αυτές οι γυναίκες είχαν, πέρα από την ιερατική τους ιδιότητα, και τη δυνατότητα να υπογράφουν δικαιοπρακτικά έγγραφα, συμβόλαια, κληρονομιές, προίκες, σαν σημερινοί συμβολαιογράφοι. Επομένως, αυτές οι γυναίκες είναι υψηλού κύρους και συνάμα έχουν ιερατικές ιδιότητες. Γι' αυτό τις λέμε 'Πριγκίπισσες'" εξηγεί ο Ν. Σταμπολίδης. Τον ρωτάμε αν ήταν συγγενείς. Όπως μας λέει ο Νότης Αγελαράκης πρέπει να εξετάσουμε το στρόντιο από τα δόντια για να το δούμε. Όπως μας έδειξε, όμως, το μελισσόκερο που βρήκαμε στα δόντια των 'Αρχοντισσών' που ήταν θαμμένες πιο πέρα, τρέφονταν καταπληκτικά". Η αιτία του θανάτου τους δεν είναι ακόμα γνωστή. "Πέθαναν από επιδημία ή ο θάνατός τους έχει σχέση με κάποια θρησκευτική δοξασία;" αναρωτιέται ο Ν. Σταμπολίδης. "Πάντως, δεν φέρουν τραύματα, ούτε χτυπήματα από αιχμηρό αντικείμενο" συμπληρώνει. Και περιμένει ώς το φθινόπωρο για τα αποτελέσματα της μελέτης. "Κάνε λίγη υπομονή και θα σου δείξει η επιστημονική μελέτη ότι το γέρας της ερμηνείας δίδεται στο τέλος" λέει με νόημα.
Το μουσείο, σαν καράβι στα ριζά του Ψηλορείτη, στο Ρέθυμνο, λιτό και κομψό στις τρεις αίθουσές του, χώρεσε την Ιστορία τεσσάρων χιλιετιών. Ευρήματα από το 3.000 π.Χ. έως τον 14ο αι. μ.Χ., τα οποία έφερε στο φως η ανασκαφή, κυρίως στη νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας, αλλά και στον Κατσίβελο. Η χάλκινη ασπίδα από τον τάφο των πολεμιστών στην Ορθή Πέτρα κυριαρχεί στην είσοδό του και πλάι της παραταγμένα δύο αντίγραφά της, ένα επιχρυσωμένο και ένα χάλκινο, σμιλεμένο με τα εργαλεία και τον τρόπο της πρωτότυπης, και πρόβλεψη να τη "βλέπουν" και επισκέπτες με προβλήματα όρασης.
Στις τρεις μεγάλες αίθουσες, τις οποίες μπορούν να επισκέπτονται ομάδες πενήντα ατόμων, ξετυλίγεται το κουβάρι του χρόνου. Στην αίθουσα Α υποδέχονται τον επισκέπτη, από το προϊστορικό παρελθόν της πόλης, γεωμετρικά και αρχαϊκά αγγεία, σιδερένια εργαλεία και όπλα, χάλκινες φιάλες, αλλά και εξαρτήματα υφαντικής, γλυπτά και αγγεία των κλασικών και των ελληνιστικών χρόνων. Η περίφημη εξάμετρη προθήκη με τις "οδύσσειες" φιλοξενεί ευρήματα από την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου, με αποτυπωμένο στον τοίχο πίσω της τον χάρτη με τη διαδρομή που ακολούθησαν οι άνθρωποι όταν έφερναν αυτά τα αντικείμενα στην Ελεύθερνα.
Η "Κόρη της Ελεύθερνας", από τα σημαντικότερα ευρήματα της ανασκαφής στην Ορθή Πέτρα, "αδελφή" της πανέμορφης "Κυρίας της Οσέρ" που εκτίθεται στο Λούβρο, προκαλεί αμέσως το ενδιαφέρον στην αφιερωμένη στη θρησκευτική και λατρευτική ζωή της πόλης αίθουσα Β. Καθισμένοι οκλαδόν, οι δημοσιογράφοι που ξεναγηθήκαμε στην Ελεύθερνα από τον Ν. Σταμπολίδη παρακολουθούσαμε τη μικρού μήκους ταινία μυθοπλασίας του Αντώνη Κιούκα, που έχει την ευθύνη των βίντεο, να αφηγείται την ιστορία των δύο αγαλμάτων, και τον διευθυντή του Λούβρου Ζαν Λικ Μαρτίνεζ να λέει ότι μπορεί, ως δάνειο, η "Κυρία της Οσέρ" να συναντήσει στο μέλλον την αδελφή της.
Η αίθουσα Γ είναι αφιερωμένη στις νεκροπόλεις της Ελεύθερνας, παρουσιάζει την εντυπωσιακή προθήκη με τα ευρήματα από την ταφική πυρά ΛΛ/90-91 του αριστοκράτη πολεμιστή και τον σκελετό του αποκεφαλισμένου (αιχμάλωτου) άνδρα, που ανακαλεί την πυρά του Πατρόκλου. Μαζί με τις σπονδές στον νεκρό βλέπουμε και ένα τσαμπί σταφύλι 2.500 ετών, το αρχαιότερο που έχει βρεθεί. Ακόμη πιο εντυπωσιακή η προθήκη με τα κτερίσματα, τα κοσμήματα και τα υπόλοιπα ευρήματα του ταφικού κτηρίου Μ, στο οποίο βρέθηκαν οι αριστοκράτισσες - ιέρειες της Ελεύθερνας.
Όμως δεν είναι μόνο αυτά. Αίθουσα εκδηλώσεων, βίντεο που εξηγούν γλαφυρά και πρωτότυπα τα εκθέματα κάθε αίθουσας, δωρεάν wi-fi, οι περίφημες αποθήκες με τα ευρήματα που ακόμη εξετάζονται, οι εγκαταστάσεις συντήρησης, η βιβλιοθήκη και το κέντρο έρευνας συνθέτουν τον πιο σύγχρονο καμβά αυτού του μουσείου. Και η φύση γύρω του, μαζί με τα κόκκινα γεράνια της εισόδου και την παροιμιώδη φιλοξενία των φίλων του μουσείου παρακινούν σε νέα επίσκεψη.
Για το γεγονός ότι το μουσείο είναι μακριά από τις αστικές περιοχές, η αρχαιολόγος Μιμίκα Γιαννοπούλου διαβεβαιώνει πως έχουν γίνει επαφές με τουριστικούς πράκτορες για επισκέψεις στη διάρκεια του καλοκαιριού και με τους τοπικούς φορείς για εκπαιδευτικά προγράμματα στη διάρκεια του χειμώνα.
