Του Σόλωνα Ξενόπουλου*
Από τις αρχές του 20ού αιώνα εκδηλώθηκε κυρίως στην αρχιτεκτονική και τον βιομηχανικό σχεδιασμό αυτή η ισχυρή πρόθεση για αναίρεση των συμμετριών, όσον αφορά τόσο τις κτηριακές κατασκευές όσο και τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, όπως καθίσματα, τραπέζια, φωτιστικά κ.ά. Το κίνημα DeStijl που εμφανίστηκε στην Ολλανδία, με κύριο εκπρόσωπο τον αρχιτέκτονα Gerrit Rietveld (1888-1964), εισήγαγε από το 1917 τεράστιο αριθμό από κατασκευές οι οποίες είχαν ως κύριο χαρακτηριστικό τη συνειδητή ακύρωση των συμμετριών που γενικά κυριαρχούσαν παντού μέχρι τότε.
Ως αποτέλεσμα εμφανίστηκε η παραγωγή έργων των οποίων η κατασκευαστική λογική και η αισθητική ολοκλήρωση στηριζόταν σε μια εναλλακτική αντίληψη για τον Χώρο, σύμφωνα με την οποία οι ελεύθερες γεωμετρίες, οι ασυμμετρίες και οι στρεβλοί άξονες αναδείκνυαν την οργανική ενσωμάτωση του Χώρου στη δομική λογική της μορφής των αντικειμένων. Ο χώρος δηλαδή αντιμετωπίζεται όχι σαν κάτι που περιβάλλει το αντικείμενο, αλλά καθίσταται συστατικό της υπόστασης του αντικειμένου, το οποίο πλέον χαρακτηρίζεται από μια ισορροπία εύθραυστη, σαν μια αδιόρατη κίνηση να υπάρχει ή να επίκειται, και παρ' όλα αυτά να διατηρείται η λειτουργική ευστάθεια και αισθητική αυτοτέλειά του. Η μάζα ως συστατικό της μορφής περιορίζεται στο ελάχιστο, και αντικαθίσταται από γραμμικά κυρίως στοιχεία ή επίπεδες επιφάνειες μεταξύ των οποίων ρέει ο Χώρος.
Οι σκέψεις αυτές, όπως και άλλες γενικότερες, αναδύθηκαν πρόσφατα, παρατηρώντας μια φωτογραφία του μεγάλου Ολλανδού ποδοσφαιριστή Johan Cruyff τραβηγμένη σε μια συγκεκριμένη στιγμή κάποιου ποδοσφαιρικού αγώνα. Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε με αφορμή τον θάνατο του ποδοσφαιριστή στις 24 Μαρτίου 2016, στην "Αυγη" της Κυριακής 27 Μαρτίου 2016, και συνόδευε κείμενο του Μανόλη Αναγνωστάκη που κι αυτό είχε δημοσιευτεί σε παλαιότερη έκδοση της ίδιας εφημερίδας (28 Οκτωβρίου 1984), όπου ο σπουδαίος ποιητής εκθειάζει την ποδοσφαιρική ομάδα του Ajiax, όπως και αυτή της Εθνικής Ολλανδίας της δεκαετίας του '70, της οποίας ο Cruyff υπήρξε ο αρχηγός.
Παρατηρώντας λοιπόν στη φωτογραφία αυτή τη στιγμιαία θέση του σώματος του Cruyff εμφανίζονται μια σειρά από στρεβλώσεις των βασικών αξόνων του σώματος, οι οποίες προβάλλουν μια σχεδόν αδύνατη κατάσταση, μια περίεργη συστροφή, έτσι που οι άξονες αυτοί να παρουσιάζουν κάτι το παράδοξο, κάτι που αντιστρατεύεται την λογική της βαρύτητας και των κανόνων ισορροπίας η ευστάθειας του σώματος. Ευστάθειας που συνήθως στηρίζεται σε κανόνες οριζοντιότητας και καθετότητας αξόνων και φυσικής ισορροπίας. Εννοείται ότι, αφού πρόκειται για ένα στιγμιότυπο, για μια αποσπασματική στάση στο πλαίσιο μιας γενικά συνεχούς κίνησης, είναι ενδεχόμενο οι στρεβλώσεις αυτές να δικαιολογηθούν ακριβώς λόγω της αποσπασματικότητας αυτής της στατικής εικόνας.
Εν τούτοις η προσεκτική ανάγνωση των στρεβλώσεων αναδεικνύει το σχεδόν αφύσικο, ανέφικτο ακόμα και στο πλαίσιο της κίνησης της οποίας στιγμιαίο αποτύπωμα είναι η στατική εικόνα. Στην πραγματικότητα η εικόνα αποκαλύπτει την οριακή εφικτότητα τόσο της ίδιας της κίνησης όσο και της ισορροπίας. Ποιοι είναι οι βασικοί αυτοί άξονες και πώς συνθέτουν το φωτογραφικό στιγμιότυπο;
Αρχίζοντας από πάνω με κατεύθυνση προς τα κάτω παρατηρούνται τα εξής:
Το κεφάλι εμφανίζει μια ελαφριά κάμψη με το βλέμμα στραμμένο κάπου προς τα κάτω. Ακολουθεί ο λαιμός, του οποίου ο άξονας αποκλίνει από αυτό του κεφαλιού. Λίγο πιο κάτω ο άξονας του άνω τμήματος του κορμού αποκλίνει από αυτόν του λαιμού και στη συνέχεια ακολουθεί η αντίστροφη συστροφή που συνεχίζει στη λεκάνη. Το κυριολεκτικά δύσμορφο αυτό σύστημα από διαρκώς αποκλίνοντες άξονες ολοκληρώνεται με αυτούς των μηρών και της κνήμης. Το κρίσιμο σημείο στο οποίο μοιάζουν να συγκεντρώνονται όλες οι δυνάμεις και η εσωτερική ένταση είναι το γόνατο, το οποίο προεξέχει σαν μια κάπως παρά φύσιν και αυτό μεγάλη σφαιρική άρθρωση.
Εμφανίζεται έτσι μια φαινομενική τουλάχιστον παραδοξότητα, η οποία όμως κρύβει μια μεγάλη ευλυγισία, που επιτρέπει στο σώμα του ποδοσφαιριστή να στρέφεται σχεδόν ταυτόχρονα σε διαφορετικές κατευθύνσεις, να μπορεί δηλαδή με εκπληκτική ταχύτητα και απολύτως απρόβλεπτα να αλλάζει κατεύθυνση (κάτι που πραγματοποιούσε με φοβερή άνεση και ο Θανάσης Βέγγος).
Συνέπεια αυτής της ταχύτατης και απρόβλεπτης κίνησης ήταν να προκαλεί αρκετή σύγχυση στον αντίπαλο που προσπαθεί να τον σταματήσει. Πράγματι ο τελευταίος συνήθως χάνεται στην προσπάθεια να προσαρμόσει το δικό του κατά κανόνα δύσκαμπτο σώμα σε θέσεις που να μπορεί να περιορίσει την κίνηση του Cruyff. Έτσι η φορά που θα πάρει το σώμα του ποδοσφαιριστή είναι μη προβλέψιμη, ενώ η σχέση του με τον χώρο στον οποίο κινείται γίνεται εξαιρετικά ρευστή, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα είδος αλληλοδιείσδυσης.
Ταυτόχρονα όμως εγκαθιδρύεται και μια διαφορετική σχέση του σώματος του ποδοσφαιριστή με τον ευρύτερο χώρο του γηπέδου, ο οποίος ενεργοποιείται ως ένα κενό που διαρκώς μεταμορφώνεται απρόβλεπτα, μέσω αυτών των δυναμικών σχέσεων.
Για τούς λόγους ίσως αυτούς, οι ομάδες του Ajax και της Εθνικής Ολλανδίας εκείνης της εποχής άφησαν ένα ιδιαίτερο στίγμα στο ποδόσφαιρο, που κυριολεκτικά υπερέβαινε τις προϋποθέσεις του συγκεκριμένου αθλήματος και εξουδετέρωνε οποιουσδήποτε θεωρούμενους πρακτικούς και τεχνικούς περιορισμούς του. Το στίγμα αυτό έχει να κάνει με δύο ιδιαίτερης σημασίας έννοιες. Την έννοια του απρόβλεπτου ή απροσδιόριστου και την έννοια της ασταθούς και εύθραυστης ισορροπίας. Παραπέμπει ασφαλώς σε κάποιο ξεχωριστό ένστικτο, σε ταχύτατη σκέψη και ενέργεια, σε διαισθητική αντίληψη του χώρου και αυτοσχεδιαστική ευφυΐα.
Σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα λοιπόν της Εθνικής Ολλανδίας η ομάδα κέρδισε πέναλτι. Ο ποδοσφαιριστής που είχε αναλάβει να το εκτελέσει κατευθύνθηκε προς την μπάλα, και... αντί να τη χτυπήσει προς το τέρμα, την έδωσε σε έναν άλλο συμπαίκτη του και ο τελευταίος την έστειλε στα δίκτυα αφήνοντας αποσβολωμένο τον αντίπαλο τερματοφύλακα, όπως άλλωστε και ολόκληρο το γήπεδο, ποδοσφαιριστές, τεχνικούς, διαιτητές, θεατές και φυσικά όσους ανά τον κόσμο παρακολουθούσαν τον αγώνα από τις τηλεοράσεις τους.
Απόλαυση!
* Ο Σόλων Ξενόπουλος είναι αρχιτέκτονας, ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ
