Έχει χαρακτηριστεί ένας από τους μεγάλους προβοκάτορες της σύγχρονης τέχνης ο Γιαν Φαμπρ, που συχνά σόκαρε το κοινό, ένα συγκεκριμένο κοινό βέβαια, με τις ρηξικέλευθες παραστασιακές και εικαστικές του επιλογές. Θα μπορούσε, όποιος παρακολούθησε τις ανακοινώσεις του για το πρόγραμμα του νέου Διεθνούς Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, να τις εκλάβει άραγε ως μία ανάλογη καλλιτεχνική χειρονομία; Οι αντιδράσεις που προκάλεσαν δείχνουν πως μάλλον δύσκολα... για όλους.
Η απουσία ελληνικών παραγωγών από το πρόγραμμα της φετινής διοργάνωσης, εκτός από την Επίδαυρο, που μέχρι στιγμής προορίζεται για "παραγωγές θεσμικών φορέων που εποπτεύονται από το ΥΠΠΟ", αλλά και η επικέντρωση του Φεστιβάλ σε μία μόνο χώρα, το Βέλγιο, θέτοντας εκ των πραγμάτων ένα ερωτηματικό στον διεθνή χαρακτήρα που θέλει να ενισχύσει το Φεστιβάλ με τη μετονομασία του, προκάλεσαν μεγάλο κύμα αντιδράσεων, κυρίως στον καλλιτεχνικό χώρο.
Σύμφωνα με τον αρχικό προγραμματισμό του Φλαμανδού καλλιτέχνη, που επιμένει να ονομάζει τον εαυτό του curator και όχι «καλλιτεχνικό διευθυντή», τονίζοντας πως δουλειά του δεν είναι να προγραμματίζει εκδηλώσεις και να βρίσκει ημερομηνίες, αλλά «να συνδυάζει διαφορετικές καλλιτεχνικές ιδέες και μέσα και έτσι να χτίζει ένα πρόγραμμα», η φετινή χρονιά θα είναι αφιερωμένη στο Βέλγιο και σε καλλιτέχνες που ζουν εκεί, με στόχο την ανάδειξη του πλουραλισμού και της διαφορετικότητας. Από τη δεύτερη χρονιά "θα διερευνήσουμε την ελληνική σκηνή, χτίζοντας χρόνο με τον χρόνο" δήλωσε, χρησιμοποιώντας και ένα είδος «ποσόστωσης» («τουλάχιστον το ένα τρίτο») για τις ελληνικές παραγωγές, που βήμα-βήμα θα κερδίζουν τη θέση τους στο Φεστιβάλ.
Όσο κι αν φαίνεται να συνδέει αυτήν τη σταδιακή εμφάνιση Ελλήνων καλλιτεχνών με μια εκπαιδευτική διαδικασία, με εργαστήρια κ.λπ., η ιδέα της «ποσόστωσης» επικρίθηκε έντονα, ενισχύοντας, για πολλούς, την αίσθηση του αποκλεισμού των ελληνικών καλλιτεχνικών δυνάμεων και της πατερναλιστικής αντιμετώπισής τους.
Την απουσία ελληνικών καλλιτεχνικών δυνάμεων από τον πρώτο χρόνο του Φεστιβάλ επισήμανε ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας στον Γιαν Φαμπρ, κατά τη συνάντηση που είχαν την Τετάρτη, παρουσία του υπουργού Πολιτισμού Αριστείδη Μπαλτά. Όπως έκανε γνωστό ο ίδιος ο πρωθυπουργός με ανάρτησή του στο Τwitter, «παρακολουθώ τη συζήτηση για τη φυσιογνωμία του Διεθνούς Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Είναι ευπρόσδεκτη. Στη χθεσινή συνάντηση με τον Γιαν Φαμπρ τόνισα την ανάγκη να δοθεί μεγαλύτερο βάρος στις ελληνικές παραγωγές του Φεστιβάλ. Ο Γ. Φαμπρ και ο υπουργός Πολιτισμού συμφώνησαν να εξετάσουν το ζήτημα προς αυτή την κατεύθυνση».
Την «ανάγκη διεύρυνσης και εμπλουτισμού του τρέχοντος καλλιτεχνικού προγράμματος με επιπλέον ελληνικές εκδηλώσεις» αναγνώρισε και το Δ.Σ. της Ελληνικό Φεστιβάλ Α.Ε., κάνοντας γνωστό ότι θα «αναλάβει τις αναγκαίες πρωτοβουλίες, ώστε να συγκροτηθεί άμεσα μια επιτροπή που θα επεξεργαστεί, υπό καθεστώς απόλυτης διαφάνειας, τις προτάσεις που έχουν ήδη υποβληθεί επίσημα στο Φεστιβάλ» και «θα αποφασίσει με βάση τις διαθέσιμες ημερομηνίες» και τα οικονομικά δεδομένα, σημειώνοντας, παράλληλα, ότι παρέλαβε «ταμειακό έλλειμμα που ξεπερνά το ένα εκατομμύριο ευρώ».
Αντιδράσεις και... αντιδράσεις
Οι αντιδράσεις που προκλήθηκαν απέναντι τόσο στην επιλογή του Φλαμανδού καλλιτέχνη όσο και στο πρόγραμμα που παρουσίασε δεν μπορούν να μπουν, ασφαλώς, στο ίδιο τσουβάλι. Σε κάποιους, ιδιαίτερα όσους δεν φημίζονται για τις σχέσεις τους με τον καλλιτεχνικό χώρο, περίσσεψε η υποκρισία. Απομονώνοντας τμήματα του έργου του Γιαν Φαμπρ, για τα οποία ουδόλως είχαν προκληθεί εξωκαλλιτεχνικές αντιδράσεις όταν είχαν πρωτοπαρουσιαστεί και στην Ελλάδα, παρά μόνο εύλογη κριτική, προσπάθησαν να «μιζάρουν» πάνω στα λαϊκά στερεότυπα για τη σύγχρονη τέχνη και την εικόνα του καλλιτέχνη ως «ιδιόρρυθμου», «ακατανόητου», «παράλογου» και, τελικά, άχρηστου και επιζήμιου για την κοινωνία.
Άλλοι δεν αντιστέκονται στον πειρασμό να τονίζουν τη βελγική καταγωγή του, κάνοντας λόγο για «αφελληνισμό» και θέτοντας εν αμφιβόλω τη σκοπιμότητα ανάληψης από έναν Ευρωπαίο πολίτη της διεύθυνσης ενός δημόσιου, και μάλιστα καλλιτεχνικού, οργανισμού, πρακτική πολύ κοινή στην υπόλοιπη Ευρώπη. Αρκετές από αυτές τις αντιδράσεις, με αφορμή ό,τι γίνεται αντιληπτό από κάποιους ως «πατερναλιστική» διάθεση εκ μέρους του Φλαμανδού καλλιτέχνη, φλερτάρουν σε μεγάλο βαθμό με τα εθνικιστικά αντανακλαστικά μέρους του κοινού.
Από την άλλη μεριά, ιδίως εκ μέρους καλλιτεχνών, οι εξελίξεις αποτέλεσαν πηγή θυμού, καθώς αισθάνθηκαν ότι έτσι απαξιώνεται η ελληνική παραγωγή, αλλά και έντονου και γόνιμου προβληματισμού, όπως έδειξε η μαζική συμμετοχή τους στη συνάντηση στο Θέατρο Σφενδόνη, την Παρασκευή, όπου δεκάδες ηθοποιοί πήραν τον λόγο για να καταθέσουν τις προτάσεις τους τόσο για τη μεθόδευση της αντίδρασής τους όσο και για το μέλλον του θεσμού. Στη συνάντηση, η συντριπτική πλειονότητα των ομιλητών δεν έθεσαν υπό αμφισβήτηση το έργο του Γιαν Φαμπρ, αντίθετα δεν ήταν λίγοι εκείνοι που δήλωσαν ότι το θαυμάζουν, αλλά δεν θα μπορούσαν να δεχθούν μια διοργάνωση «βελγική» και όχι πραγματικά διεθνή, γι' αυτό και η υιοθέτηση επιστολής με την οποία ζητείται η παραίτηση τόσο του υπουργού Πολιτισμού όσο και του επικεφαλής του Φεστιβάλ ήταν ομόφωνη.
Η ανακοίνωση του Φεστιβάλ για διεύρυνση του ελληνικού προγράμματος από φέτος μάλλον δίχασε το ακροατήριο. Άλλοι, όπως η Στεφανία Γουλιώτη, το θεώρησαν «στάχτη στα μάτια» και κάλεσαν τους συναδέλφους τους να το απορρίψουν. Άλλοι, όπως ο Στάθης Λιβαθινός από το Εθνικό Θέατρο, που όπως είπε συναντήθηκε με τον Φαμπρ, επιχειρεί να υποβοηθήσει τις εξελίξεις ακριβώς προς αυτήν την κατεύθυνση, θεωρώντας τη ως μια διέξοδο που θα αποφορτίσει το κλίμα.
Το πρόβλημα των συναδέλφων τους που βρίσκονται αντιμέτωποι με την προοπτική της ανεργίας (καθώς δεν είναι λίγοι αυτοί, οι «μη επώνυμοι», που ζουν τον χειμώνα από τα λεφτά που βγάζουν εργαζόμενοι στις παραγωγές του Φεστιβάλ, όπως τόνισε ο Αργύρης Ξάφης) υπογράμμισαν η ΠΟΘΑ και το ΣΕΗ: «Είμαστε θυμωμένοι γιατί, ελαφρά τη καρδία, πολλοί συνάδελφοί μας, καλλιτέχνες και μη, θα βρεθούν άνεργοι!» και κάλεσαν τους παρευρισκόμενους να συμμετάσχουν σε συγκέντρωση διαμαρτυρίας, αύριο στις 12.00 μ., έξω από το ΥΠΠΟ.
Σπύρος Κακουριώτης
