ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
"Το χιούμορ δεν είναι ποτέ αντιδραστικό. Δεν το αγάπησε ποτέ η εξουσία"
Ετορε Σκόλα
Είχε γεννηθεί στο Τρεβίκο, έξω από τη Νάπολη. Η μεταπολεμική "έκρηξη" του ιταλικού νεορεαλισμού, τον βρήκε στην εφηβεία και σίγουρα διαμόρφωσε τις αναζητήσεις του. Πίστευε συνειδητά στη λαϊκή τέχνη του κινηματογράφου, με στόχο να απευθυνθεί σε όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό. Ο σπουδαίος Ιταλός σκηνοθέτης Έτορε Σκόλα, που πέθανε πριν από λίγες μέρες στα 84 χρόνια του, ήταν, ταυτόχρονα, "στρατευμένος" στην Αριστερά, μέλος του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος και υπεύθυνος για τον πολιτισμό στη σκιώδη κυβέρνηση που δημιούργησε το PCI το 1989. Ο ηγέτης του κόμματος εκείνη την περίοδο, Ακίλε Οκέτο, μιλώντας για τον Σκόλα μόλις έγινε γνωστός ο θάνατός του, θυμήθηκε πως "είχε κάνει εξαιρετική δουλειά στον τομέα του πολιτισμού... Δυστυχώς, σήμερα, η σχέση πολιτισμού και πολιτικής που υπήρχε τότε έχει χαθεί, και οφείλουμε να πούμε πως η ευθύνη γι' αυτό ανήκει στην πολιτική".
Ο Σκόλα είχε το ιδιαίτερο ταλέντο να αποτυπώνει την αίσθηση του κωμικού που βγαίνει μέσα από τον πόνο. Ξεκίνησε την καριέρα του ως σεναριογράφος, στη δεκαετία του '50, ενώ το 1964 σκηνοθετεί την πρώτη του ταινία, το "Ας μιλήσουμε για τις γυναίκες". Το 1975 κερδίζει το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ της Μόσχας με την ταινία "Είχαμε αγαπηθεί πολύ", μια νοσταλγική αναδρομή στα τριάντα χρόνια της μεταπολεμικής Ιταλίας, μέσα από τη ζωή τριΏν ανδρών, του προλετάριου Αντόνιο, του αριβίστα Τζιάνι και του διανοούμενου και κινηματογραφόφιλου Νικόλα... "Η νοσταλγία αποκτά "προοδευτικό" πρόσημο όταν στρεφόμαστε στο παρελθόν με τρυφερότητα αλλά και με τη βούληση να αναζητήσουμε τα εργαλεία συμπεριφοράς για το μέλλον", έλεγε ο Σκόλα.
Μετά τη Μόσχα, ο Σκόλα κερδίζει το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας στο Φεστιβάλ των Καννών με την ταινία "Βίαιοι, βρόμικοι και κακοί" που παρουσιάζει την πιο απίστευτη "φαμίλια" στην ιστορία του κινηματογράφου, λες κι έχει αναποδογυρίσει την "Όπερα της πεντάρας", με μια σχεδόν σουρεαλιστική ματιά, σε μια παραγκούπολη της Ρώμης. Ο "πατριάρχης" της φαμίλιας (Νίνο Μανφρέντι) ονομάζεται Τζιατσίντο, Υάκινθος επί το ελληνικότερον... Κάπου είκοσι πέντε άτομα συνωστίζονται στην τρισάθλια παράγκα, γονείς, παιδιά, σύζυγοι, εραστές, εγγόνια και φυσικά η γιαγιά, ο "τροφοδότης" όλων, χάρη στη σύνταξή της: Την ημέρα που γίνεται η είσπραξη, όλοι μαζί, σαν μια άγρια ορδή, συνοδεύουν τη γιαγιά, τα μικρότερα παιδιά σπρώχνουν το καροτσάκι της, και μόλις το χρήμα περάσει στα χέρια τους, γίνεται η μοιρασιά και την εγκαταλείπουν... Ο Τζιατσίντο έχει καλά κρυμμένο στην παράγκα ένα εκατομμύριο λιρέτες από την αποζημίωση που πήρε για το μάτι που έχασε σε εργατικό ατύχημα. Βασανίζεται από εφιάλτες ότι η φαμίλια κάποια στιγμή θα τον ληστέψει. Όταν θα φέρει στην παράγκα μια Ναπολιτάνα πόρνη κι αρχίσει να ξοδεύει τα λεφτά μαζί της, η γυναίκα του εξοργίζεται και καταστρώνει σχέδιο μαζί με όλους τους υπόλοιπους, να τον δηλητηριάσουν με ποντικοφάρμακο. Η μόνη που δεν συμφωνεί είναι η γριά μάνα του Τζιατσίντο, εκλιπαρεί να μη σκοτώσουν τον γιο της, αλλά όταν της εξηγούν ότι... ο σκοπός είναι να του πάρουν τα λεφτά, αμέσως μπαίνει κι αυτή στο σχέδιο. Ίσως σήμερα να ακούγεται παράδοξο, αλλά ο Παζολίνι, φίλος του Σκόλα, επρόκειτο να σκηνοθετήσει ένα "εισαγωγικό σχόλιο" στο "Βίαιοι, βρόμικοι και κακοί", αν δεν τον προλάβαινε το χέρι του δολοφόνου στα περίχωρα της Ρώμης. "Ο αποκλεισμένος", λέει ο Σκόλα με αφορμή την ταινία, "κάποιος που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας, δοκιμάζεται από τις άθλιες συνθήκες της ζωής του και γίνεται χειρότερος... Η εκμετάλλευση, ο αποκλεισμός, κάνουν τους φτωχούς χειρότερους απ`όσο πραγματικά είναι, δεν πρέπει να φοβόμαστε να το πούμε αυτό...".
"Ταινία ερμηνειών" είναι το "Μια ξεχωριστή μέρα" (1977), που διαδραματίζεται στη μουσολινική περίοδο, την ημέρα που η Ρώμη υποδέχεται τον Χίτλερ. Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι στον ρόλο ενός αντιφασίστα ομοφυλόφιλου δημοσιογράφου συναντά την καταπιεσμένη, συντηρητική νοικοκυρά Σοφία Λόρεν, και ο Σκόλα μετατρέπει αυτή τη σύγκλιση δύο διαμετρικά αντίθετων χαρακτήρων σε "δημιουργική έκρηξη".
Στη "Νύχτα της Βαρέν" (1981), στην άμαξα της φυγής του Λουδοβίκου 16ου και της Μαρίας - Αντουανέτας από το επαναστατημένο Παρίσι, ο Ιταλός σκηνοθέτης "προσθέτει" και μια δεύτερη άμαξα, στην οποία επιβαίνει ο γερασμένος Καζανόβα, αλλά και ο κήρυκας της Αμερικανικής Επανάστασης και της "Κοινής Λογικής", Τόμας Πέιν. Ο Σκόλα στοχεύει σε μια "πλάγια" ανάγνωση της Γαλλικής Επανάστασης, επιστρατεύοντας ακόμη και "δάνεια" από την "Ταχυδρομική άμαξα" του Τζον Φορντ...
Το 2013, έπειτα από αρκετά χρόνια σκηνοθετικής "σιωπής", ο Σκόλα γύρισε την τελευταία του ταινία, για τον στενό φίλο του και σκηνοθέτη, Φεντερίκο Φελίνι, με τον οποίο συνδεόταν από το 1947. Ο τίτλος του ντοκιμαντέρ ήταν "Πόσο παράξενο να σε λένε Φεντερίκο". Ο σκηνοθέτης Σιλβάνο Αγκόστι, δημιουργός ντοκιμαντέρ για τον Αλέκο Παναγούλη, μίλησε στο ΑΠΕ για την κληρονομιά που αφήνει ο Σκόλα: "Πρέπει σίγουρα να υπέφερε, όπως και ο Φεντερίκο Φελίνι, γιατί το ιταλικό σινεμά πήρε μία κατεύθυνση που μοιάζει με παρωδία του αμερικανικού βιομηχανικού κινηματογράφου, με κανόνες που δεν έχουν καμία σχέση με τόσο μεγάλους δημιουργούς... Και μπορώ να σας πω ότι ο Σκόλα ήταν ακόμη πιο εκλεπτυσμένος, με γούστα ακόμη πιο ξεχωριστά από εκείνα του Φεντερίκο...".
