Δίνοντας τον λόγο σ' αυτούς που δεν έχουν πρόσβαση στον δημόσιο λόγο, σε Έλληνες και Γερμανούς πολίτες που η κυρίαρχη ιδεολογία τα τελευταία χρόνια της μεγάλης κρίσης θέλησε να παρουσιάσει αντιπαραθετικά, δυο κοινωνιολόγοι και μία εικαστικός επιχειρούν μέσα από τον συγκερασμό της επιστημονικής έρευνας και της τέχνης να καταδείξουν τις ομοιότητες των πληγών που προκαλεί το εφαρμοζόμενο γερμανικό μοντέλο λιτότητας και οικονομικής ορθότητας στις δύο χώρες, αλλά και την ανάγκη ύπαρξης ενός διαφορετικού μοντέλου δημόσιας παρουσίας των διανοουμένων.
Αυτόν τον διαφορετικό τρόπο να μιλήσει κανείς για την κοινωνία, την επιστήμη και την τέχνη επιχειρεί να φωτίσει η κοινή τρίτομη έκδοση "Mirrors: Πολυφωνικές αφηγήσεις για έναν κοινωνικό κόσμο σε κρίση", που πρόκειται να κυκλοφορήσει αύριο από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Εύγλωττοι οι τίτλοι των βιβλίων που συνθέτουν την κασετίνα της κοινής έκδοσης "Η οικονομία της αθλιότητας" του Νίκου Παναγιωτόπουλου που παρουσιάζει τα αποτελέσματα της έρευνας από ελληνικής πλευράς, "Η αθλιότητα της οικονομίας", του Φραντς Σουλτχάις αντιστοίχως της γερμανικής και "Διάλογοι", στους οποίους παρουσιάζεται το έργο Mirrors της Βένιας Δημητρακοπούλου.
"Σε αυτήν την έκδοση κάνουμε έκκληση για την υλοποίηση της ιδέας του συλλογικού διανοούμενου" λέει ο καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Νίκος Παναγιωτόπουλος εξηγώντας το ενδιαφέρον αυτό εγχείρημα των τριών. Παράλληλα κάνει λόγο για την αναζήτηση μιας "αποτελεσματικής άμυνας στον νεοφιλελεύθερο ιό" και τη συγκρότηση ενός "ευρωπαϊκού κριτικού κοινωνικού κινήματος".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* "Η οικονομία της Αθλιότητας" και "Η αθλιότητα της οικονομίας", δύο βιβλία και δύο έννοιες που, παρ' ότι φαίνεται να μοιάζουν, ωστόσο δεν είναι ταυτόσημες. Τι αναδεικνύει η έρευνά σας, ποιος είναι ο αντίκτυπός τους στο μέλλον μας;
Είναι δύο κοινωνιολογικές έρευνες οι οποίες επιχειρούν μέσα από μια ειδικού τύπου επιστημονική προσέγγιση, αυτή της κοινωνιοανάλυσης, να αναδείξουν τις επιπτώσεις της κρίσης, αλλά και της επιβολής του σημερινού κυρίαρχου τρόπου διαχείρισης της κρίσης, σε δυο διαφορετικές κοινωνίες όπως η ελληνική και η γερμανική.
Μαζί με τον Γερμανό συνάδελφό μου Φρανς Σουλτχάις επιχειρήσαμε να δώσουμε τον λόγο σε πολίτες διαφόρων κοινωνικών στρωμάτων, οι οποίοι συνήθως δεν έχουν πρόσβαση στον δημόσιο λόγο, προκειμένου να καταδειχθούν οι διάφορες μορφές οδύνης που αυτή η κρίση προκαλεί. Μέσα από τις μαρτυρίες που συλλέξαμε στην Ελλάδα γίνεται φανερό σε κρίση είναι τελικά ο τρόπος αναπαραγωγής αυτής της κοινωνίας, ότι αυτό που απορρέει ως διαχείριση της κρίσης είναι το προϊόν της σύγκρουσης δύο διαφορετικών οικονομικών κόσμων.
Δηλαδή από τη μια μεριά του νεοφιλελεύθερου οικονομικού μοντέλου, που επιβάλλεται τα τελευταία πέντε χρόνια στην ελληνική κοινωνία, και από την άλλη ενός εξαρτημένου υπανάπτυκτου φιλελεύθερου καπιταλισμού που η κοινωνία μας υιοθετούσε. Αυτό που εν τέλει καταδεικνύει η έρευνά μας είναι ότι αυτό που λέμε κρίση είναι η αποδόμηση όλων των τρόπων που χρησιμοποιούσαν οι διάφορες κοινωνικές τάξεις προκειμένου να διατηρήσουν ή να βελτιώσουν την κοινωνική τους θέση. Αποτελούν έναν τρόπο, μια ιστορία του παρόντος απολύτως αναγκαία όταν στο μέλλον θα βιώσουμε τις μόνιμες δομικές επιπτώσεις αυτών των αλλαγών, όταν θα διερευνούμε το συλλογικό μας ασυνείδητο.
* Η αντίστοιχη έρευνα στη Γερμανία τι κατέδειξε;
Γκρεμίζει τον μύθο του γερμανικού οικονομικού "θαύματος". Ενώ το κυρίαρχο γερμανικό οικονομικό μοντέλο της χρηματοοικονομικής λιτότητας και οικονομικής ορθότητας, το οποίο εμπνέεται από τη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία, εμφανίζεται ότι είναι οικονομικά και κοινωνικά αποτελεσματικό, στην πραγματικότητα συνιστά τη μετάβαση από ένα κοινωνικό κράτος οικουμενικής εμβέλειας, που υπήρχε στη Γερμανία μεταπολεμικά, σε ένα κράτος που παρέχει υπολειμματική βοήθεια.
Η γερμανική έρευνα που δημοσιεύουμε στην κοινή μας έκδοση αποδομεί το ιστορικό αφήγημα για την παγκόσμια επιτυχία του σημερινού γερμανικού μοντέλου υπενθυμίζοντας το βαρύ τίμημα που καλείται να καταβάλει ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός Γερμανών πολιτών.
* Θέλετε να μας θυμίσετε τι ακριβώς συνέβη στη Γερμανία;
Η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων και του κοινωνικού κράτους είναι δύο βασικές συνιστώσες της νέας οργάνωσης των κοινωνικών σχέσεων που επιβάλλονται τα τελευταία χρόνια και στη Γερμανία. Αυτή η στροφή συμβολίζεται από την "Ατζέντα 2010", δηλαδή από το πρόγραμμα κοινωνικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων που εφαρμόστηκε από τη σοσιαλιστική κυβέρνηση του καγκελάριου Σρέντερ μετά το 2003.
Το σύστημα αυτών των μεταρρυθμίσεων μεταβάλλει σταδιακά όλο και περισσότερο τη Γερμανία σε μια κοινωνία "περιορισμένης ευθύνης".
* Τι εννοούμε κοινωνία "περιορισμένης ευθύνης";
Μια κοινωνία που δεν διαθέτει ανακλαστικά κοινωνικής αλληλεγγύης και κοινωνικής προστασίας. Μια τέτοιου τύπου κοινωνία μας επιβάλλεται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Και γι' αυτό "Η οικονομία της αθλιότητας" που επιβάλλεται στον ελληνικό λαό συνιστά την άλλη όψη της "Αθλιότητας της Οικονομίας" που βασίζεται σε μία λογική καθολικής και ριζικής εμπορευματοποίησης "χωρίς εναλλακτική", την οποία προώθησε η Θάτσερ και συνεχίζουν οι άξιοι κληρονόμοι της.
* Τι σας είπαν και οι Έλληνες και οι Γερμανοί συνεντευξιαζόμενοι;
Αν θα έπρεπε να το κωδικοποιήσω, είναι αυτή η διάχυτη απελπισία που καταγράφτηκε και η οποία στις περισσότερες των περιπτώσεων δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια απελπισία αναφορικά με το παρόν και το μέλλον του κράτους ως φορέα υπεύθυνου για το συλλογικό καλό, για το δημόσιο συμφέρον.
* Πώς ανατρέπονται οι κανόνες αυτής της νέας τάξης πραγμάτων;
Καθόλου εύκολα. Αντίθετα με την άποψη πως ό,τι πιέζεται πολύ τελικά αντιδρά, πιστεύω ότι, αντί να αντιδράσει, τελικά τσακίζεται. Κι αυτό το λέω γιατί, όπως έχει δείξει η κοινωνιολογία, κάτω από ένα όριο ασφάλειας ακυρώνεται και κάθε επαναστατική προσδοκία. Προσπάθησα να το δείξω στο προηγούμενο βιβλίο μου "Η βία της ανεργίας". Εξάλλου αυτή είναι και η επιτυχία του νεοφιλελευθερισμού, ο οποίος, εκτός από την απόσυρση του κράτους από τομείς της ευθύνης του και την εμπορευματοποίηση των αντίστοιχων υπηρεσιών του, καταφέρνει να επιβάλλεται και να αμύνεται αποτελεσματικά γιατί διαχέει παντού τον φόβο. Άλλωστε, όπως μάθαμε όλοι πια τα τελευταία χρόνια, η μόνη δημοκρατική διαδικασία που βιώνουμε είναι ο εκδημοκρατισμός του φόβου. Έχουμε ανάγκη, λοιπόν, από μια ριζική επαναπολιτικοποίηση της πολιτικής, η οποία θα θυμηθεί τον ορισμό της, που συνίσταται στο να καθιστά το δυνατό εφικτό.
* Πώς γίνεται εφικτό κάτι τέτοιο;
Δυστυχώς το σημερινό ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα κλείνεται όλο και περισσότερο στον εαυτό του και το απασχολούν μόνο τα διακυβεύματα της αναπαραγωγής του. Νομίζω πως η ανατροπή μπορεί να έρθει μόνο αν η Ευρώπη επανενεργοποιήσει ό,τι πιο ευρωπαϊκό διαθέτει η παράδοσή της και που δεν είναι άλλο από ένα κριτικό κοινωνικό κίνημα, το οποίο θα συμβάλει στη ρήξη με την υπάρχουσα μορφή και ορισμό της πολιτικής, χωρίς ωστόσο να οδηγήσει στην αποπολιτικοποίηση. Αντιθέτως, να οδηγήσει σε μια πολιτικοποίηση του κοινωνικού κόσμου που θα βασίζεται στη γνώση που παρέχει η επιστήμη αυτού του κόσμου. Νομίζω ότι είναι ο καιρός ενός τέτοιου ευρωπαϊκού κριτικού κοινωνικού κινήματος και εμείς οι διανοούμενοι οφείλουμε να κάνουμε ό,τι μπορούμε προκειμένου να συγκροτηθεί άμεσα.
* Πώς θεωρείτε ότι οφείλει να επαναπροσδιοριστεί ο ρόλος των διανοουμένων, των καλλιτεχνών, των επιστημόνων υπ' αυτό το πρίσμα και όταν μάλιστα την επίμαχη πενταετία οι περισσότεροι σιώπησαν και όσοι δεν σιώπησαν ενοχοποιήθηκαν από την κυρίαρχη ιδεολογία και το μιντιακό σύστημα;
Όλες οι συνθήκες είναι εδώ για να θυμηθούμε την ευρωπαϊκή παράδοση του διανοουμένου. Ωστόσο είναι ανάγκη να εφευρεθεί μια νέα μορφή και τύπος δράσης των διανοουμένων, οι οποίοι θα εργασθούν για να εφευρεθούν νέες μορφές κινητοποίησης, νέες μορφές οργάνωσης, νέοι δημοκρατικοί στόχοι, νέες τεχνικές πραγμάτωσής τους, νέα σχέδια χειραφέτησης, νέα πολιτική δικαιοσύνης.
Όλα μένουν να εφευρεθούν για μια αποτελεσματική άμυνα στον νεοφιλελεύθερο ιό. Εμείς σε αυτή την έκδοση κάνουμε έκκληση για την υλοποίηση της ιδέας του συλλογικού διανοούμενου. Προτείνουμε ορισμένες αρχές της μορφής και της δράσης του. Είναι προς συζήτηση. Σε κάθε περίπτωση δεν μπορούμε με τα παραδοσιακά έμεσα μας να αντιμετωπίσουμε όλους αυτούς τους νέους μισθοφόρους, συμβούλους, εμπειρογνώμονες, νομικούς που είναι στην υπηρεσία του νεοφιλελευθερισμού, της κυρίαρχης πολιτικής των πολυεθνικών, της νέας διεθνούς των οικονομικά κυριάρχων.
* Ποιες είναι αυτές οι βασικές αρχές της μορφής και της δράσης του συλλογικού διανοούμενου που προτείνετε; Φαντάζομαι ότι βασική προϋπόθεση είναι να πάψει να αποτελεί μέρος της διαπλοκής με την κυρίαρχη ιδεολογία και με ένα ισχυρό μιντιακό σύστημα.
Είναι αλήθεια πως η σημερινή κυρίαρχη ιδεολογία δεν θα μπορούσε να επιβληθεί χωρίς τη συμβολή αυτών των διανοουμένων. Οολλοί τελευταία, που διψούν για εξουσία, προσφέρουν τα ρητορικά τους εργαλεία στους πολιτικά και οικονομικά ισχυρούς που διψούν για ιδέες.
Είναι όλοι αυτοί "οι επώνυμοι", "διανοούμενοι", πολυγραφότατοι, οι οποίοι συνθέτουν τα επιστημονικά βιογραφικά τους με θέσεις σε διοικητικά συμβούλια, αν όχι σε θέσεις συμβούλων υπουργείων, συνεντεύξεις Τύπου, με επιφυλλίδες και μερικές τηλεμαχίες. Θα έπρεπε κανείς να καταδείξει όλους αυτούς τους χώρους, κυρίως μιντιακούς, που λειτουργούσαν σαν στρατόπεδα συγκέντρωσης του πνεύματος και στους οποίους αυτοί οι «υπεύθυνοι» διανοούμενοι εργάζονταν για τη διαμόρφωση και τη νομιμοποίηση των συμφερόντων της κυρίαρχης ιδεολογίας. Τέτοιες μορφές ανομικών πρακτικών οδήγησαν στην έκπτωση του ρόλου του διανοούμενου και του κοινωνικού επιστήμονα.
* Εκτός από την έρευνά σας βλέπουμε και την εμπλοκή μιας γλύπτριας. Θεωρείτε κομβικό τον ρόλο της τέχνης και του πολιτισμού σ' αυτή τη συνθήκη;
Είχαμε την τύχη να συνεργαστούμε με τη Βένια Δημητρακοπούλου. Είχαμε ενθουσιαστεί με το έργο της "Προμαχώνες" που εκτέθηκε στο αίθριο του Μουσείου Μπενάκη με μεγάλη επιτυχία έναν χρόνο πριν. Της δώσαμε το υλικό μας και κινητοποιήθηκε. Μέσα από τη συνεργασία αναγνωρίσαμε κοινούς προβληματισμούς, κοινές αγωνίες για τον κίνδυνο που διατρέχουμε, για τον κίνδυνο να ζήσουμε μια αναρχο-εγωιστική κοινωνία που θα διέπεται από τον νόμο της ζούγκλας, όπου θα έχει καταστραφεί ένας ολόκληρος πολιτισμός.
Δημιούργησε ένα νέο έργο, το "Mirrors", που δημοσιεύεται στο τρίτο βιβλίο της κοινής μας έκδοσης με τίτλο "Διάλογοι". Πιστεύουμε και οι τρεις ότι τέτοιες συνεργασίες μπορούν να δώσουν μια αποτελεσματική δυνατότητα διάχυσης στους επιστημονικά θεμελιωμένους κοινωνικούς στόχους, αλλά και όρους καινοτομίας στην ίδια την τέχνη.
* Πώς βλέπετε να εφαρμόζεται στην πράξη όλο αυτό το εγχείρημά σας;
Ελπίζω να έχει συνέχεια τόσο όσον αφορά εμάς τους ίδιους, που ήδη κάτι ετοιμάζουμε ως συνέχεια της πρώτης αυτής συνεργασίας μας, αλλά κυρίως, και αυτό είναι το ζητούμενο, να δώσει αφορμή και έμπνευση σε άλλες ανάλογες συλλογικές προσπάθειες. Πιστεύω πως η συνεργασία επιστήμης και τέχνης είναι αναγκαία σήμερα, μπορεί να δέσει δύναμη σε κάθε προσπάθεια που επιδιώκει να ρθει σε ρήξη με την κοινή πίστη, με τη δόξα και με την αυθαιρεσία που τη θεμελιώνει. Στην πολιτική λογική του συσχετισμού δυνάμεων η συνεργασία επιστήμης και τέχνης προτάσσει τη συμβολικά αποτελεσματική λογική της μεταστροφής του βλέμματος στα πράγματα.
