της Άννας Φιλίνη
Έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Νίκου Κεσσανλή το 2004 η γκαλερί Αντωνοπούλου παρουσίασε αφιέρωμα στο έργο του οργανώνοντας δύο εκθέσεις. Η πρώτη είχε τον τίτλο «Τοίχοι της πόλης», η δεύτερη, που λειτουργεί ακόμη και μέχρι τις 3 Ιουλίου, περιλαμβάνει τους «φίλους» ή αλλιώς τις «σκιές». Στη διαδικασία της παραγωγής των «φίλων» συμμετείχαν και παλιοί σπουδαστές του Κεσσανλή στην ΑΣΚΤ (ένας από αυτούς ο σημερινός πρύτανης της ΑΣΚΤ), κινούμενοι ως σκιές πίσω από τα πανιά που κατάλληλα εκείνος φώτιζε, πετυχαίνοντας έτσι τις φωτοσκιάσεις και τα περιγράμματα που επιδίωκε. Εκεί φωτογράφιζε και στη συνέχεια εκτύπωνε τις ανθρώπινες φιγούρες σε φυσικό μέγεθος πάνω σε φωτοευαίσθητο πανί.
Η πορεία του Κεσσανλή μέχρι να φτάσει στο στάδιο των «σκιών» δεν υπήρξε γραμμική. Μετά το τέλος των σπουδών του στην ΑΣΚΤ το 1948, συνέχισε στη Ρώμη (1955-1959). Τότε έκανε έργα αφηρημένης τέχνης και πήρε για πρώτη φορά με έργο του μέρος το 1958 στην Μπιενάλε της Βενετίας. Το 1959 έφτασε στο Παρίσι. Εκεί συμμετέχει στο κίνημα των Νεορεαλιστών, αρνείται τη ζωγραφική και τα έργα του αποτελούν επεμβάσεις με «χειρονομίες» πάνω σε φτωχά υλικά. Ώσπου φτάνει στη «Μεγάλη λευκή χειρονομία», που ξεδιπλώνεται σε χώρο 80 τ.μ. με ένα πτυχωτό σεντονόπανο 152 μέτρων. Με αυτό το έργο ο Κεσσανλής συμμετέχει μαζί με τον Βλάση Κανιάρη και τον Δανιήλ το 1964 στην έκθεση - σταθμό με τίτλο "Προτάσεις για μια νέα ελληνική γλυπτική", που διοργανώνει ο κριτικός τέχνης P. Restany στο φουαγιέ του θεάτρου Fenice της Βενετίας. Η έκθεση εντάσσεται στο πλαίσιο της Μπιενάλε, όμως δεν αποτελεί την επίσημη ελληνική εκπροσώπηση και δέχεται καταιγισμό αντιδράσεων για το ανατρεπτικό περιεχόμενο των έργων με τα απλά φτωχά υλικά. Η αρχιτεκτονική αυτή ανάπτυξη συνιστά για την ελληνική τέχνη για πρώτη φορά μια συνολική πρόταση - εγκατάσταση μέσα στον χώρο.
Ο Κεσσανλής όμως προχωρά στην ολική εγκατάλειψη των υλικών και του νέου ρεαλισμού. Ο Restany χαρακτηριστικά διατύπωσε: «...Από τη φιλοσοφία της δραστικής χειρονομίας, εκεί μετά το 1965, ο Κεσσανλής οδηγείται στη mec art, στην αναδόμηση της εικόνας με φωτογραφικά μέσα. Οι πρώτες 'Φαντασμαγορίες' πήραν τη μορφή κινέζικων σκιών πάνω σε χαρτιά ή τσαλακωμένα πανιά. Η μέθοδος, που υπήρξε αντικείμενο μιας εξαιρετικά λεπτομερούς εστίασης, αποτελεί έναν συνδυασμό θεάτρου σκιών και διαφορετικών οπτικών γωνιών».
Οι αναμορφώσεις του Κεσσανλή με τη φωτογραφική μέθοδο συνεχίζονται και μετά τη δικτατορία. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα εκλέγεται καθηγητής στην ΑΣΚΤ το 1982 και από το 1992 ώς το 1997 εκλέγεται πρύτανης. Μέσα στη δεκαετία του ΄80 δημιουργεί έργα μεγάλων διαστάσεων σε καμβά όπου δείχνει τοίχους, πορτρέτα. Το '84 ολοκληρώνει το παλίμψηστο «Ο ενταφιασμός του κόμητα Orgàz» και το ΄88 μαζί με τον Κανιάρη συμμετέχει επισήμως στην Μπιενάλε της Βενετίας, όπου παρουσιάζει το μεγάλο πορτρέτο του Restany. Συνεχίζει να παράγει μνημειακά έργα με τη μέθοδο της mec art, όπου συχνά συμμετέχουν και οι σπουδαστές του. Το μεγάλο έργο στον υπόγειο σταθμό της Ομόνοιας στην Αθήνα αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της τελευταίας καλλιτεχνικής του περιόδου. Είναι ένα έργο μνημειακό που δείχνει τη ζωή στην πόλη μέσα από τις ανθρώπινες σκιές όλων των ηλικιών, που χειρονομούν μεταξύ τους, συνδιαλέγονται, παίζουν, κινούν ποδήλατα, προχωρούν. Το έργο αυτό στον πιο ζωντανό σταθμό - κόμβο στο κέντρο της Αθήνας έχει ταυτιστεί μαζί της και αποτελεί πλέον σήμα της πόλης συνυφασμένο με την κινητικότητα των ανθρώπων της.
Μετά την ολοσχερή εγκατάλειψη της ύλης μέσα στην τέχνη του, ο Κεσσανλής έφτασε να εκφράσει με εμβληματικό τρόπο με τις σκιές του τόσο την ανθρώπινη φιγούρα όσο και την κίνηση της κοινωνίας στην εκάστοτε «Αγορά». Κατά την άποψή μου, οι καλλιτέχνες της Fenice του 1964, με τις επαναστατικές για τον καιρό τους εγκαταστάσεις με την άρνηση της παραστατικότητας και τα φτωχά υλικά, κατάφεραν τελικά να βρουν τη «γλώσσα» για να εκφράσουν με ρηξικέλευθο τρόπο και με εξαιρετικά συναισθηματική καλλιτεχνική έκφραση σπουδαίες στιγμές των ανθρωπίνων βιωμάτων της εποχής τους: τόσο ο Κανιάρης, με τις κούκλες και τις βαλίτσες των διάσπαρτων στην ξενιτιά μεταναστών του, όσο και ο Κεσσανλής, με τις συνδιαλεγόμενες στην πόλη σκιές του, δημιούργησαν με σύγχρονο μνημειακό τελικά τρόπο εικαστικά έπη της εποχής τους, μας.
