Του Σπύρου Κακουριώτη
Όταν ζήτησα συνέντευξη από τον Μιχάλη Κατζουράκη, με προειδοποίησε πως δεν μιλάει πολύ. «Όμως μπορούμε να περπατήσουμε στα στενά της περιοχής γύρω από το Μουσείο Μπενάκη και βλέπουμε», συμπλήρωσε. Το πρωί της επομένης των εγκαινίων της αναδρομικής έκθεσής του Παραλλαγές 1954-2014, ο καιρός ήταν βροχερός, πρότεινε λοιπόν να περιηγηθούμε στις αίθουσες του μουσείου, όπου παρουσιάζονται τα έργα του.
Αν και στις ερωτήσεις συνήθως απαντούσε μονολεκτικά, αποδείχτηκε ομιλητικότατος μπροστά στα έργα του, μιλώντας με ενθουσιασμό για τη διαδικασία της κατασκευής τους, τα υλικά και τις μικρές ιστορίες τους, πού είχε βρεθεί αυτή η μαλτεζόπλακα ή εκείνο το σανίδι απ' όπου ξεκίναγε μια μακρά περιπέτεια πειραματισμών, δοκιμών, εκδοχών, για να φτάσει μέχρι την τελική μορφή, μέσα από μια διαδικασία συνεχούς αφαίρεσης.
Και βέβαια μιλώντας για τις φωτογραφίες που αποτυπώνουν αυτήν την περιπλάνηση, φωτογραφίες που συνιστούν ένα μεγάλο μέρος του «αρχείου», έννοια κεντρική στη δουλειά του Μιχάλη Κατζουράκη. Άλλωστε, η αρχική ιδέα της αναδρομικής έκθεσης ξεκίνησε από ένα αρχείο 2.500 περίπου φωτογραφιών που έδειξε ο ίδιος στον επιμελητή της έκθεσης Χριστόφορο Μαρίνο.
«Φωτογραφίζω βλέποντας έργα, όπως άλλοι κάνουν σχέδια», λέει, «τα οποία μετά ξανακοιτάζω και τα επεξεργάζομαι... Ή δεν τα κάνω τίποτα» συμπληρώνει γελώντας. «Κάνω πάντα πολλές παραλλαγές σε ένα θέμα. Επανέρχομαι μετά από μερικά χρόνια, το κάνω αλλιώς, εξ ου και ο τίτλος της έκθεσης. Ίσως με επηρέασε και το γεγονός πως όταν δουλεύω ακούω πάντα Μπαχ». Παρατηρώ ότι στον χώρο της έκθεσης ακούγεται πράγματι η μουσική του κάντορα της Λειψίας. «Όμως δεν είναι οι Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ» λέει χαμογελώντας.
Μπροστά σε ένα μεγεθυμένο κοντάκτ φωτογραφιών από την Ινδία, που κατά κάποιον τρόπο εισάγει τον θεατή στις βασικές έννοιες της έκθεσης, αυτές του αρχείου και της περιπλάνησης, ο Μιχάλης Κατζουράκης σημειώνει πως στα ταξίδια του δεν φωτογραφίζει «αξιοθέατα»: «Τριγύριζα κι έβγαζα λαμαρίνες, τοίχους, παραγκουπόλεις. Αυτά με ενδιέφεραν, όχι το Ταζ Μαχάλ». Πράγματι, το χτισμένο περιβάλλον είναι αυτό που αποτελεί το κύριο ερέθισμα για το έργο του, το ίχνος της παρουσίας τού ανθρώπου. Σε κανένα από τα έργα της έκθεσης δεν θα συναντήσει ο θεατής οτιδήποτε θα μπορούσε να θυμίζει ανθρώπινη φιγούρα κι όμως πρόκειται για έργα που σφύζουν από ζωή, μια ζωή που ήταν κάποτε παρούσα και έχει πια απομείνει ως μνημονικό ίχνος. Κάτι που φανερώνεται στη σειρά Ίχνη, με έργα που ξεκινούν από τη φωτογράφιση μεσοτοιχιών που έχουν αποκαλυφθεί σε γκρεμισμένα σπίτια.
«Όταν βρίσκομαι σε μια πόλη, θέλω να βγω να περπατήσω ασκόπως. Από το χάζι, από το παιχνίδι βγαίνουν πολλά πράματα...» Όμως αυτό που τον ενδιαφέρει στις περιπλανήσεις του δεν είναι η «καθωσπρέπει» πρόσοψη, αλλά η πίσω πλευρά των πραγμάτων, όπως στη σειρά Ninh Binh, έργα που έχουν ως αφετηρία μια σειρά φωτογραφιών από την πίσω όψη ενός εμπορικού δρόμου στο Βιετνάμ. Απλωμένα ρούχα, πλαστικά, αφίσες, «δείχνουν φτώχεια, αλλά και μια αισιοδοξία χρωματικά». Τα ταπεινά υλικά «για μένα είναι πολύ πλούσια. Τα άλλα δεν με ενδιαφέρουν καθόλου» συμπληρώνει.
Η περιπλάνηση του Μιχάλη Κατζουράκη είναι ανοιχτή στο τυχαίο, στο παιχνίδι. «Τα παιδία παίζει» λέει ειρωνικά μπροστά σε μια σειρά έργων του όπου τυχαία σκισίματα ή ρωγμές έχουν παραμείνει. «Όταν ξεκινώ ένα έργο, ξέρω τι θέλω να κάνω, αλλά με σκανδαλίζει και το τυχαίο. Πολλά καταλήγουν εκεί που έχεις σκεφτεί, άλλα όμως πηγαίνουν σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση».
«Παρ' ότι θεωρούμαι αφηρημένος καλλιτέχνης, πάντα η δουλειά μου ξεκινάει από ένα οπτικό ερέθισμα του περιβάλλοντος. Ποτέ δεν έκανα κάτι μαθηματικά αφηρημένο. Ακόμη και έργα απόλυτα αφηρημένα, ας πούμε μια σφαίρα και ένας κύβος, για μένα είναι απόλυτα συγκεκριμένα. Τα βλέπω ως αντικείμενα, όχι μαθηματικά» λέει, αφηγούμενος με χιούμορ τον πανικό που του προκάλεσε, κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Γαλλία, η υποχρέωσή του να μελετήσει έναν ογκώδη τόμο παραστατικής γεωμετρίας.
Εσωτερικοί χώροι και ντιζάιν
Γεννημένος το 1933 στην Αλεξάνδρεια, ο Μιχάλης Κατζουράκης βρέθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950 στη Γαλλία, για να σπουδάσει Αρχιτεκτονική, την οποία σύντομα εγκατέλειψε. «Ασχολήθηκα όμως αργότερα με την αρχιτεκτονική, αλλά αλλιώς, κάνοντας εσωτερικούς χώρους». Πράγματι, μια σειρά έργων του αφορούν τη διακόσμηση κρουαζιερόπλοιων, πολλά από τα οποία δεν διασώζονται πλέον, παρά μόνο σε σχέδια, καθώς τα πλοία αυτά έχουν μετασκευαστεί ή αποσυρθεί. Δεν τον στενοχωρεί αυτό; «Δεν με νοιάζει», λέει. «Υπάρχουν τα σχέδια, αν θέλω, μπορώ να τα ξανακάνω». Όμως το γεγονός ότι ορισμένα από τα έργα του θα μπορούσαν να ξαναφτιαχτούν από κάποιον άλλον δεν αναιρεί τη μοναδικότητα του έργου τέχνης; «Το μαύρο τετράγωνο του Μάλεβιτς θα μπορούσε να το φτιάξει οποιοσδήποτε, είναι εύκολο. Όμως η ιδέα του σουπρεματισμού είναι δική του, όλα τα άλλα είναι αντιγραφή».
Ο Μιχάλης Κατζουράκης, παράλληλα με τη ζωγραφική, έχει μια μακρά πορεία στον χώρο του ντιζάιν και θεωρείται δάσκαλος για πολλούς σήμερα κορυφαίους γραφίστες. Η πορεία του σε αυτόν τον χώρο ξεκίνησε από τη συνάντησή του με τον Φρέντυ Κάραμποτ και τη δημιουργία του -«καλλιτεχνικού», όπως τονίζει- διαφημιστικού γραφείου Κ&Κ, στο οποίο εργάστηκε και η σύζυγός του Αγνή. Μαζί τους, ως κειμενογράφος, είχε δουλέψει και ο Ιάκωβος Καμπανέλλης. «Τη δεκαετία του '60 βγαίναμε από μια καταστροφή και ήταν μια εποχή ελπίδας. Εμείς ήμασταν καλλιτέχνες. Κάναμε ζωγραφική ουσιαστικά, αλλά εφαρμοσμένη. Με ρωτούν τι σκέφτομαι σήμερα για το ντιζάιν. Τίποτα, δεν με ενδιαφέρει, έπαψα να ασχολούμαι από το 1972».
Φραγμένα ανοίγματα
Κλειστά παράθυρα, βαμμένες εσωτερικά τζαμόπορτες, κατεβασμένα ρολά αποτελούν τα αρχικά ερεθίσματα για πολλές σειρές έργων του Μιχάλη Κατζουράκη, που διατηρούν άλλοτε μακρινή κι άλλοτε πολύ εμφανή σχέση με το πρότυπό τους, όπως η σειρά Windows. «Αυτά με κατατρέχουν», λέει γελώντας, «έχω μανία με αυτό που είναι φραγμένο, με αυτό που σε εμποδίζει να δεις μέσα».
Συνομιλώντας, επισημαίνω πως η έννοια του «φραγμένου» εμπεριέχει τη δυνατότητα του ανοίγματος προς τα έξω, της εξόδου. Αισθάνεται πως έπειτα από τόσα χρόνια «φραγμένα» σήμερα ανοίγεται στη χώρα μια τέτοια δυνατότητα; «Τι να σας πω... Ελπίζω», απαντά. Πώς του φάνηκε η επιλογή του Νίκου Ξυδάκη, ενός ανθρώπου που διαθέτει εμπεριστατωμένη γνώση περί τα εικαστικά, ως υπουργού Πολιτισμού; «Το έλεγα σε φίλους, πριν από τις εκλογές, πως ελπίζω να τον επιλέξουν γι' αυτή τη θέση...».
Την ώρα που τελειώναμε τη συνομιλία μας χτύπησε το τηλέφωνο του Μιχάλη Κατζουράκη, προκειμένου να κανονίσει τις τελευταίες λεπτομέρειες για ακόμη μία, μικρότερη, έκθεση έργων του, μιας «σύντομης εξπρεσιονιστικής περιόδου», όπως λέει, των αρχών της δεκαετίας του 1960, τα οποία δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ στο κοινό. Μαζί με κάποια νέα έργα, θα φιλοξενηθούν από αύριο και για όλο τον μήνα στην γκαλερί Καππάτος, στο Μοναστηράκι.
info
ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΤΖΟΥΡΑΚΗΣ
- Παραλλαγες, 1954-2014. Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138). 29/1 έως 5/4/2015.
- Νέα έργα και άγνωστα έργα, 1960-1965. Αίθουσα Τέχνης Καππάτος (Αθηνάς 12, Μοναστηράκι). 2/2 έως 28/2/2015. Εγκαίνια: 2/2, 8.00 μ.μ.
