"Οι συνθήκες που οδήγησαν τους Έλληνες μετανάστες στην Αμερική το 1906 ήταν παιδικό παιχνίδι σε σχέση με αυτό που κάνει τους Ιρανούς, Ιρακινούς, Αφγανούς και Αφρικανούς να φύγουν από τις πατρίδες τους" λέει ο Ζήσης Παπανικόλας αναφερομένος στο μεταναστευτικό πρόβλημα όπως το αντιμετωπίζει ο ίδιος όταν επισκέπτεται την Αθήνα. Ελληνοαμερικανός τρίτης γενιάς, με το βιβλίο του "Αμοιρολόητος" (εκδ. Παπαζήση μτφ. Πελαγία Μαρκέτου) έφερε στο προσκήνιο μια θρυλική μορφή της ελληνικής μετανάστευσης, τον κρητικό συνδικαλιστή Λούις Τίκας (Ηλίας Σπαντιδάκης) που δολοφονήθηκε στη μεγάλη απεργία των ανθρακωρύχων του Λάντλοου. Πριν λίγο καιρό, επισκέφθηκε την Ελλάδα με δικά του έξοδα προκειμένου να συνδράμει με τις ομιλίες του την προβολή του ντοκιμαντέρ "Παλικάρι" των Νίκου Βεντούρα και Λαμπρινής Τουρνά, σε διάφορα μέρη της χώρας. Βρέθηκε και στα λιγνιτωρυχεία της Πτολεμαΐδας, όπου στις 7 το πρωί, πριν ξεκινήσει η βάρδια, οι ανθρακωρύχοι παρακολουθούσαν την ταινία και άκουγαν τον Ζήση Παπανικόλα να τους μιλά για τον Λούις Τίκα. Τον συναντήσαμε στην αθηναϊκή προβολή της ταινίας. Ο Λούις Τίκας, το βιβλίο του, το εργατικό κίνημα, η μνήμη, η καταγωγή, η μετανάστευση, η Χρυσή Αυγή έδωσαν πρώτης τάξεως αφορμές για τη συνομιλία μας.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Γιατί επιλέξατε να ερευνήσετε και να γράψετε για την ιστορία του Λούις Τίκας και τη Σφαγή του Λάντλοου;
Δεν διάλεξα εγώ να ερευνήσω τον Λούις Τίκας, αυτός διάλεξε εμένα. Είχα μια υποτροφία για σπουδές Δημιουργικής Γραφής στο Στανφορντ, στα τέλη του '60, κι έψαχνα ένα θέμα για να γράψω μια ιστορία. Επειδή και οι δύο γονείς μου είχαν μεγαλώσει σε βιομηχανικές πόλεις στη Γιούτα, σκέφτηκα ότι μια απεργία ίσως ήταν ένα καλό θέμα. Βρήκα το όνομα του Τίκας σε ένα φυλλάδιο που αναφερόταν στα γεγονότα του Λάντλοου. Ονομαζόταν Λούις ο Έλληνας και φυσικά αυτό τράβηξε την προσοχή μου. Σύντομα ανακάλυψα ότι η πραγματική ιστορία ήταν η τρύπα που είχε αφήσει στην ιστορία ο Λούις Τίκας κι έτσι στράφηκα από τη μυθοπλασία στην έρευνα.
* Πώς επηρέασαν τα γεγονότα του Λάντλοου την εξέλιξη του εργατικού κινήματος και ποια η σημασία τους για τα σύγχρονα εργατικά κινήματα;
Τα γεγονότα στο Λάντλοου ήταν μόνο μια στιγμή σε μια μακρά ιστορία της αντίστασης των εργατών απέναντι στην καπιταλιστική εκμετάλλευση μετά τον αμερικανικό Εμφύλιο. Αλλά ήταν ένα ιδιαίτερα ωμό και βίαιο παράδειγμα. Εμείς -και το παγκόσμιο εργατικό κίνημα- μπορούμε μόνο να τιμήσουμε τους νεκρούς στο Λάντλοου και τη θυσία των απεργών του και όλων όσοι αγωνίστηκαν ενάντια στην εκμετάλλευση συνεχίζοντας τον αγώνα με όποια όπλα διαθέτουμε - πνευματικά, πολιτικά- και, αν είναι απαραίτητο, και με τη φυσική μας παρουσία στις διαδηλώσεις και τους δρόμους.
* Πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο σας "Αμοιρολόητος", αλλά και η "Ιστορία του λαού της Αμερικής" του Χάουαρντ Ζιν, τα γεγονότα του Λάντλοου δεν ήταν ευρέως γνωστά. Ήταν μια δύσκολη, ίσως για κάποιους επικίνδυνη, ιστορία προκειμένου να την αφηγηθεί κανείς;
Η σχετική σιωπή γύρω από τα γεγονότα του Λάντλοου σχετίζεται με την ατμόσφαιρα της ψυχροπολεμικής Αμερικής. Τα γεγονότα ήταν γνωστά και γίνονταν πρωτοσέλιδα την περίοδο που συνέβησαν και οι οικογένειες των απεργών στο Κολοράντο τα θυμούνται. Ήταν η εξέγερση ενάντια στον πολιτικό κομφορμισμό και σε μερικές περιπτώσεις στην καταστολή των ΗΠΑ στη δεκαετία του '60 στις ΗΠΑ, που δημιούργησαν την ανάγκη να επανασυνδεθούμε με το εργατικό και ριζοσπαστικό παρελθόν μας. [Ο Τζόρτζ Μακ Γκάβερν συνεργάστηκε με τον συγγραφέα Λέοναρντ Γκάτριτζ για να μετατρέψει το διδακτορικό του σε βιβλίο, το οποίο mainstream εκδότες εξέδωσαν το 1972, την περίοδο ακριβώς που διεκδικούσε την προεδρία μιας αντιπολεμικής οργάνωσης. Η "Ιστορία του λαού της Αμερικής" του Χάουαρντ Ζιν, που ακολούθησε, μια δημοσιογραφική αφήγηση του αμερικανικού παρελθόντος, απευθυνόταν στο ευρύ κοινό και ήταν μέρος αυτού του ανοίγματος.]
* Βλέπετε κοινά στοιχεία ανάμεσα στους αγώνες των πρωτοπόρων του συνδικαλιστικού κινήματος με τις σημερινές προσπάθειες συγκρότησης σωματείων σε μεγάλες αλυσίδες όπως τα McDonalds και η Walmart;
Η Walmart, τα McDonalds και οι εταιρείες της Silicon Valey είναι πολύ πιο εξελιγμένες στις προσπάθειες να αποφύγουν τον συνδικαλισμό απ' ό,τι ήταν οι επιχειρήσεις στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα στις ΗΠΑ, που απλώς προσελάμβαναν οπλισμένους τραμπούκους για να δέρνουν και να σκοτώνουν τους απεργούς και τους συνδικαλιστές. Με τα χρήματά τους να πηγαίνουν σε δωρεές και με μια ατελείωτη αντισυνδικαλιστική προπαγάνδα, οι εταιρείες σήμερα όχι μόνο πετυχαίνουν την αναχαίτιση των συνδικαλιστικών διεκδικήσεων αλλά επιβάλλουν στους εργαζομένους τους να μην συνδικαλίζονται, να μην οργανώνονται. Οι στόχοι τους είναι οι ίδιοι με εκείνους των Ροκφέλερ και αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνάμε.
* Με τον "Αμοιρολόητο" παραδίδετε ένα βιβλίο πολυεπίπεδο και πολλαπλών αναγνώσεων. Γράφετε ένα λογοτέχνημα με έντονη ποιητικότητα και άμεσο διάλογο με την Ιστορία. Ταυτοχρόνως κάνετε χρήση της προφορικής Ιστορίας σε μια περίοδο που ακόμα δεν την έχει υιοθετήσει η επίσημη ιστοριογραφία. Επιπλέον καταπιάνεστε με το ζήτημα της μνήμης και κυρίως το θέμα της εθνικής καταγωγής και της ταυτότητας. Πώς προσεγγίσατε το θέμα σας;
Προσέγγισα τη ζωή του Λούις Τίκας, όχι ως ιστορικός, αλλά ως συγγραφέας. Μετά από χρόνια έρευνας, αυτό που έμαθα για τον Τίκας στην πραγματικότητα θα μπορούσε να γεμίσει μισή σελίδα. Συνειδητοποίησα πως η ιστορία του ήταν τελικά μέρος μιας ευρύτερης ιστορίας μεταναστών εργαζομένων στην Αμερική και χρησιμοποίησα όλα τα αφηγηματικά εργαλεία που είχα για να την αναδείξω και να την εντάξω, με όλες τις σιωπές και τις θολές εικόνες της, στην ευρύτερη ιστορία, αλλά και σε συνδυασμό με τις αναφορές που είχα ως εγγόνι Ελλήνων μεταναστών που έφτασαν στις ΗΠΑ ακριβώς την ίδια περίοδο με τον Τίκας.
Η μητέρα μου ως ιστορικός με βοήθησε να επικεντρωθώ στις ζωές των Ελλήνων εργατών που δεν μπορούσαν να αφηγηθούν τις δικές ιστορίες. Αυτοί οι Έλληνες εργάτες δεν είχαν φωνή στην ελληνική μεταναστευτική ιστορία για δύο βασικούς λόγους. Ο πρώτος ήταν πως δεν είχαν αφήσει πολλά αποδεικτικά της ζωής τους. Ήταν συχνά αγράμματοι και έρχονταν από μια γη, από έναν τόπο όπου οι κακουχίες, οι αγώνες ενάντια στους Τούρκους, το σκληρό, γεμάτο φτώχεια περιβάλλον και συνάμα οι μεταξύ τους προστριβές δεν ήταν ασυνήθιστο φαινόμενο αλλά μέρος της ζωής και της καθημερινότητάς τους. Κατά συνέπεια οι δυσκολίες που συνάντησαν στις ΗΠΑ δεν θεωρούνταν άξιες λόγου. Ο δεύτερος λόγος συνδέεται με την οικονομική επιτυχία που κατάφεραν πολλοί Έλληνες στις ΗΠΑ. Δεν μιλούσαν πολύ για τις κακουχίες που αντιμετώπισαν στην αρχή, ενώ τα παιδιά τους δεν ενδιαφέρονταν γι' αυτές διότι η επιτυχία τούς είχε αφομοιώσει και ήθελαν να παραμείνουν αφομοιωμένοι. Ήταν μέρος του ψυχροπολεμικού περιβάλλοντος να έχεις μια σχεδόν θρησκευτική προσκόλληση σε αυτά τα success stories των μεταναστών. Οι θάνατοι των Ελλήνων μεταναστών στις συγκρούσεις, στα εργατικά ατυχήματα, το 40% των Ελλήνων που επέστρεψαν στην Ελλάδα, πολλοί εκ των οποίων εξαθλιωμένοι και "σπασμένοι" από την εμπειρία τους στις ΗΠΑ, ξεχάστηκαν.
* Η εξιστόρηση της ζωής του Τίκας επηρέασε τη σχέση σας με το ελληνικό κομμάτι της ταυτότητάς σας;
Μαθαίνοντας για τον Τίκας μάθαινα στην ουσία ποιος ήμουν ως Έλληνας και ως Αμερικανός και από πού ερχόμουν.
* Με το βιβλίο σας ανατρέπετε τις στερεότυπες αντιλήψεις για τον Έλληνα μετανάστη και ομογενή, που επικράτησαν για έναν και πλέον αιώνα στις ΗΠΑ και στην Ελλάδα: ταραχοποιός και εγκληματίας στις ΗΠΑ, πλούσιος συγγενής με αλυσίδες εστιατορίων στην Ελλάδα. Ήταν αυτό εξαρχής στις επιδιώξεις σας;
Από τις ιστορίες της μητέρας, του πατέρα μου και του παππού μου ήξερα καλά το πώς έβλεπαν οι Αμερικανοί τους Έλληνες μετανάστες. Πραγματικά, δεν γνώριζα για το στερεότυπο που είχαν οι Έλληνες για τους Έλληνες μετανάστες μέχρι που συνάντησα κάποιους από τους Μπρούκληδες στο Astoria Cafe στην πλατεία Ομονοίας (υπάρχει ακόμα αυτό;). Κάποιοι από αυτούς τους μετανάστες που επέστρεψαν, είναι αλήθεια, έτρωγαν το αμερικάνικο πρωινό τους και μελετούσαν τις μετοχές τους στην Wall Street Journal. Αλλά ήταν ξεκάθαρο ότι πολλοί περισσότεροι ζούσαν με τη σύνταξή τους και τη νοσταλγία για μια χώρα που είχε γίνει στην πραγματικότητα δική τους- τις ΗΠΑ.
* Όταν επισκέπτεστε την Αθήνα, ποιες σκέψεις κάνετε για την καταγωγή, τη μετανάστευση αλλά και την άνοδο της Χρυσής Αυγής;
Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις πολύ καλά τη σύγχρονη ελληνική πολιτική για να δεις ότι η Χρυσή Αυγή δεν είναι ένα πολιτικό κίνημα -ακόμα και ένα πολιτικό κίνημα της Άκρας - Άκρας Δεξιάς-αλλά ότι είναι μια παθολογία. Όταν μπορείς ακόμα να διακρίνεις τις τρύπες που άφησαν τα εκτελεστικά αποσπάσματα των Ναζί στις γειτονιές της Αθήνας και σε άλλες πόλεις, όταν ακόμα βλέπεις τα κόκκαλα των θυμάτων των Ναζί σε κρύπτες, πώς μπορούν αυτοί οι κακοποιοί της Χρυσής Αυγής να τολμούν να σηκώνουν σημαίες που είναι ουσιαστικά σβάστικες;
Η μαζική μετανάστευση, που έχει χτυπήσει την Ελλάδα με σφοδρότητα για τους πολύ γνωστούς λόγους, είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο που μόνο θα χειροτερεύσει με τις κλιματικές αλλαγές, την παγκοσμιοποίηση και τον πόλεμο. Οι συνθήκες που οδήγησαν τους Έλληνες μετανάστες στην Αμερική το 1906 ήταν παιδικό παιχνίδι σε σχέση με αυτό που κάνει τους Ιρανούς, Ιρακινούς, Αφγανούς και Αφρικανούς να φύγουν από τις πατρίδες τους. Αυτοί οι άνθρωποι αγαπούν τη χώρα τους το ίδιο με κάθε Έλληνα που έφυγε για την Αμερική στο γύρισμα του προηγούμενου αιώνα.
"Τι θα έκανες για να σώσεις την οικογένειά σου; είναι η ερώτηση. Μια παγκόσμια κρίση απαιτεί παγκόσμιες λύσεις και προς αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει να επιστρατεύσουμε τις πολιτικές μας επιδιώξεις. Το να χτυπάς κάποιον φτωχό Πακιστανό καταστηματάρχη στο κεφάλι σε μια γειτονιά της Αθήνας δεν αποτελεί λύση, είναι μια ρατσιστική και εγκληματική πράξη και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοια. Μία ακόμη λέξη. Οι γονείς μου ήταν από μια γενιά των Ελλήνων Αμερικανών που συνεισέφερε χρόνο, χρήμα και προσπάθεια για τη δημιουργία μουσείων της ελληνικής μετανάστευσης τα οποία θα αποτύπωναν τις συνθήκες που αντιμετώπισαν οι γονείς τους στις πρώτες μέρες τους στις ΗΠΑ. Δεν νομίζω ότι η Χρυσή Αυγή έχει επισκεφθεί κάποιο από αυτά τα μουσεία και έχει λάβει το μήνυμά τους. Μια μέρα ελπίζω τα εγγόνια μου να επισκεφθούν την Αθήνα και να βρουν παρόμοια μουσεία αφιερωμένα στις σκληρές πρώτες ημέρες των Κενυατών και των Πακιστανών και των Ιρακινών στην Ελλάδα και ότι θα υπάρχουν πολιτικοί ηγέτες, καλλιτέχνες και επιστήμονες με αφρικανικά, ιρανικά, αραβικά και κινέζικα ονόματα που θα είναι εξίσου αναγνωρισμένοι στην ελληνική κοινωνία με τους ομολόγους τους με ελληνικά ονόματα στις ΗΠΑ.
