Το Hotel des Arts, Μεσογειακό Κέντρο Τέχνης στην Toulon της Γαλλίας, που ελέγχεται από το Γενικό Συμβούλιο της Περιφέρειας της Var, προσφέρει έναν δημόσιο χώρο, όπου φιλοξενεί περιοδικές εκθέσεις ζωγραφικής, φωτογραφίας, γλυπτικής, αρχιτεκτονικής και τέχνης των υπολογιστών, για την γνωριμία του κοινού με τη σύγχρονη τέχνη.
Στον προγραμματισμό του 2014, το Πολιτιστικό Κέντρο Hotel des Arts στην Toulon επιχειρεί να διερευνήσει την ουσία του τόπου και την προβληματική που συσχετίζει τη μεσογειακότητα με τη νεωτερικότητα στις τέχνες.
Σ' αυτό το πλαίσιο, πριν από μερικές μέρες ολοκληρώθηκε στο Hotel des Arts η έκθεση με τίτλο: «Mare nostrum, Κατοικώντας τον μεσογειακό μύθο» αφιερωμένη στο θέμα της μεσογειακότητας, που οργάνωσε και επιμελήθηκε ο αρχιτέκτων - ιστορικός Jean Lucien Bonillo, καθηγητής στην Αρχιτεκτονική Σχολή της Μασσαλίας.
Το αντικείμενο της έκθεσης ήταν η διερεύνηση και αναγνώριση των σχέσεων μεταξύ νεωτερικότητας και μεσογειακότητας στον κόσμο της αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα. Το ερώτημα της αναφοράς στη μεσογειακή αρχιτεκτονική παράδοση προσεγγίστηκε ως μια μορφή δραστικής επιρροής της παράδοσης και της ιστορικής κληρονομιάς από αρχιτέκτονες οι οποίοι διεκδίκησαν από την αρχή τη νεωτερική τους θέση.
Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο οι διαδοχικές νεωτερικότητες του 20ού αιώνα χρησιμοποίησαν τις αναφορές τους στη μεσογειακότητα.
Για τους μοντέρνους αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα -σύμφωνα με τον επιμελητή της έκθεσης- η αναφορά στην παράδοση της μεσογειακότητας του οικοδομείν και του κατοικείν παραπέμπει σε τρεις τουλάχιστον μυθολογίες, οι οποίες αναφέρονται:
* στους κανόνες της ωραίας αιώνιας κληρονομιάς του κλασικού κόσμου,
* σε μια λαϊκότροπη αρχιτεκτονική που εκπορεύεται από τη φύση και λογαριάζει τις ανθρώπινες ανάγκες,
* και, τέλος, σε έναν ιδιαίτερο τρόπο του κατοικείν που συνάδει με την αρμονία και τον ρυθμό του κόσμου και ευαισθητοποιείται με την ηχώ των χρηστικών αναγκών και των αρχαίων τελετουργιών.
Προκειμένου να διερευνήσει αυτές τις μυθολογίες ο επιμελητής της έκθεσης επέλεξε έντεκα αντιπροσωπευτικές κατοικίες που κατασκευάστηκαν τα τελευταία εκατό χρόνια.
Οι κατοικίες αυτές εικονογραφούν μέσα από τη σύνθεσή τους (οπτική διευρυμένη και συμπληρωμένη με κάποιες ακόμα εφαρμογές των ίδιων αρχιτεκτόνων) τρεις μεγάλες περιόδους του 20ού αιώνα:
Τον μεσοπόλεμο, τα «ένδοξα χρόνια» (1945-1975) και τη μεταμοντέρνα και υπερμοντέρνα περίοδο των τελευταίων δεκαετιών.
Τα έντεκα αυτά κτήρια για τις διάφορες περιόδους είναι:
Για τον μεσοπόλεμο, των αρχιτεκτόνων:
- Le Corbusier, Josep Lluis Sert, Alberto Libera και Curzio Malaparte, Luigi Cosenza και Bernard Rudofsky.
Για «Τα τριάντα ένδοξα χρόνια» (1945-1975) των:
- Fernand Pouillon, Roland Simounet, Jorn Utzon, Σουζάνας και Δημήτρη Αντωνακάκη.
Και για την σύγχρονη εποχή, των:
- Elías Torres και José-Antonio Martinez Lapena, Álvaro Siza.
Στην περίοδο του μεσοπολέμου, μια ομάδα από μεσογειακούς αρχιτέκτονες του μοντέρνου κινήματος, ρασιοναλιστές και διεθνιστές, καθιέρωσε μια συγγένεια αρχών και μορφών μεταξύ της λαϊκότροπης αρχιτεκτονικής των νησιών της Μεσογείου και των χαρακτηριστικών της μοντέρνας αρχιτεκτονικής. Απλοί, ευκλείδειοι όγκοι, άσπρος σοβάς, επίπεδη στέγη (ταράτσες), λειτουργική οργάνωση του χώρου στα μέτρα του ανθρώπου.
Στην περίοδο των «Τριάντα ένδοξων χρόνων» (1945-75), η νέα γενιά των μοντέρνων ασκεί μια εσωτερική κριτική που δίνει προτεραιότητα σ' ένα βλέμμα κοινωνικό-ανθρωπολογικό και διακηρύσσει τους διαφορετικούς τρόπους ζωής, τις πολιτισμικές ιδιαιτερότητες και τις αξίες της ταυτότητας. Από αυτή τη στιγμή κι έπειτα, εγκαταλείποντας την πρόθεση να ξεπεράσει το εθνικιστικό πλαίσιο, η αναφορά στην παράδοση της μεσογειακότητας θα τοποθετηθεί πιο συγκεκριμένα και περιστασιακά, χωρίς εν τούτοις να εξαφανιστεί.
Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οι μοντέρνοι αρχιτέκτονες ακολουθούν την αναθεώρηση των αρχών της αρχιτεκτονικής, φροντίζοντας περισσότερο τη σχέση με το φυσικό έδαφος, τις ποιότητες και την κλίμακα του τοπίου και των υποδομών, τα ίχνη του δομημένου περιβάλλοντος. Από αυτήν τη σημαντική αναγκαιότητα, που παραπέμπει στη θεωρία της αρχιτεκτονικής του οικοδομείν «εδώ και τώρα», η μεσογειακότητα γίνεται λιγότερο μια υπόθεση ενός συνόλου τάσεων παρά η υποστήριξη ατομικών διαβημάτων.
Με αυτή τη γενική λογική και με στόχο την προσέγγιση της διαφορετικότητας των προτάσεων η έκθεση συγκροτήθηκε σε τρεις κατευθύνσεις:
Πουρισμός, αρχαϊσμός, ρεαλισμός.
Και οι τρεις διασχίζονται -σύμφωνα πάντα με την άποψη του επιμελητή- από μια εξαιρετική «μεταφυσική ευαισθησία».
Μέσα στο πλαίσιο ατομικών ή ομαδικών αναζητήσεων, οι μοντέρνοι αρχιτέκτονες διαχειρίζονται κατ' επιλογήν κάποια χαρακτηριστικά των μεσογειακών κτισμάτων για να ερμηνεύσουν αυτή την παράδοση, χρήσιμη για το όραμα του επαγγέλματος και τις τέχνης τους. Κοινό σημείο αναφοράς εν τούτοις είναι η σημασία που αποδίδεται στη λαϊκότροπη ανώνυμη αρχιτεκτονική.
Τρεις βασικές αιτίες εξηγούν αυτές τις επιλογές:
* Η επιθυμία για το πρωτόγονο, το αυθεντικό και το λαϊκό, ώστε να ανανεωθούν οι γνώσεις και οι ακαδημαϊκοί κώδικες.
* Η προτεραιότητα του μοντέρνου κινήματος στην έρευνα για την κατοικία του «πιο μεγάλου αριθμού».
* Η έρευνα για μια αρχιτεκτονική της οποίας η ανθρωπολογική διάσταση συνδυάζει το λειτουργικό με το πολιτισμικό, καθώς και το κοινότοπο με το ιερό, τον ηδονισμό της στιγμής με την μνήμη των αρχαίων μύθων.
Αναζητώντας ένα είδος ανανέωσης του πολιτισμικής συμπεριφοράς μέσω της μεσογειακής παράδοσης, οι αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα θα αντιμετωπίσουν τη μετατόπιση του βλέμματος μέσω τριών «καναλιών» ή «φίλτρων» ευαισθησίας. Πρόκειται για τα φίλτρα του κλασικισμού, του πρωτογονισμού, και του τοπικισμού, που παραπέμπουν σε μια πουριστική, αρχαΐζουσα ή ρεαλιστική νεωτερικότητα.
Το πουριστικό παράδειγμα παραπέμπει στις απολλώνιες αξίες του ωραίου: Γεωμετρική απλότητα όγκων, ευρυθμία μορφών, προτεραιότητα στην ανθρώπινη λογική.
Το αρχαϊκό παράδειγμα αντιτίθεται στο προηγούμενο, όπως το διονυσιακό αντιτίθεται στο απολλώνιο. Επικαλείται το πρωτόγονο, τις δυνάμεις, τις μορφές και τα υλικά της φύσης. Αναπολεί τους μύθους των αρχαίων χρόνων, μια γνώση που εισάγει τις κοινότοπες ανθρώπινες δραστηριότητες στον «κόσμο» του ιερού.
Το ρεαλιστικό παράδειγμα εγκαθίσταται ως η κακή συνείδηση των σοφολογιότατων ακαδημιών. Τρέφεται από την προφανή δύναμη, της λειτουργίας και της πλαστικότητας, μιας λαϊκότροπης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, η οποία προκύπτει από μια συμβίωση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, ανάμεσα σε τρόπους παραγωγής και μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Αποδεικνύει λιγότερο μια ιδεολογικοποιημένη στιγμή της εγκατάστασής του, αλλά μια αποθήκευση μέσα στο μακρύ χρόνο της ιστορίας, μια αργή ωρίμανση των μορφών.
Στην ηρωική περίοδο του μεσοπολέμου φορτίστηκε, αναπολώντας, σε συνδυασμό με τον σχεδιασμό της, την πραγματικότητα μιας κοινής μεσογειακής παράδοσης:
Μια κοινή αναφορά στην κυβιστική, λευκή αρχιτεκτονική με ταράτσες -δώματα ορισμένων νησιών και ακτών της Μεσογείου. Αλλά η πραγματικότητα των πολιτισμικών παραδόσεων και κατασκευών είναι περισσότερο διαφοροποιημένη. Από αυτή την διαπίστωση προκύπτει ότι η λαϊκή αναφορά είναι εκ προοιμίου περιστασιακή.
Το μεταφυσικό αίσθημα είναι μια κατηγορία που διασχίζει και τα τρία παραδείγματα στο οποία αναφερθήκαμε, το πουριστικό, το αρχαϊκό και το ρεαλιστικό.
Πρέπει όμως να υπογραμμίσουμε ότι αυτές οι τρεις μεγάλες παραδειγματικές κατηγορίες στις οποίες αναφερόμαστε δεν είναι αποκλειστικές. Το πολύμορφο έργο του μεγαλύτερου αριθμού των επιλεγμένων αρχιτεκτόνων μαρτυρά το πέρασμα από τη μία κατηγορία στη άλλη και τα ίδια τα κατασκευασμένα έργα αποδεικνύουν διασταυρώσεις αναφοράς και ευαισθησίας.
Κατατάσσοντας την κατοικία στον Οξύλιθο της Εύβοιας, ένα από τα επιλεγμένα έντεκα παραδείγματα που προβάλλουν τη μεσογειακότητα του κατοικείν, στην κατηγορία των ρεαλιστικών παραδειγμάτων ο Jean Lucien Bonillo αναφέρει ότι:
«Το έργο των Δημήτρη και Σουζάνας Αντωνακάκη έχει ως υπόβαθρο συνθετικές λογικές μετατοπισμένων κανάβων που παραπέμπουν στις απόψεις του Team Χ, γεγονός που τους επιτρέπει να εγκαταστήσουν στον χώρο έναν μεγάλο πλούτο αρθρώσεων μεταξύ εσωτερικών και εξωτερικών χώρων.
Ως προς την οργάνωση του χώρου και ως προς την τεχνική άποψη της κατασκευής και της έκφρασης, η μεγάλη σειρά κατοικιών είναι για το έργο τους μια μαρτυρία επιτυχημένων και ισορροπημένων συνθέσεων, πάντα ανάμεσα στην αφομοιωμένη νεωτερικότητα και μια καταχωρημένη κατάταξη της εντόπιας παράδοσης κατακτημένης πριν την επικαιροποίησή της».1
Ν.Α.
1 Διακεκριμένοι κριτικοί της αρχιτεκτονικής προλογίζουν τις έντεκα κατοικίες στον κατάλογο της έκθεσης. Την κριτική παρουσίαση των Αντωνακάκη έχει αναλάβει ο αρχιτέκτων καθηγητής., Γιάννης Τσιώμης
Το κείμενο της παρουσίασης της έκθεσης βασίστηκε στον πρόλογο του καταλόγου της έκθεσης του J.l Bonillo.
