Το Κυπριακό ξανά στην επικαιρότητα. Και να σκεφτεί κανείς ότι πέρασαν σαράντα χρόνια από την τουρκική εισβολή - όμως η συζήτηση γίνεται, για μερικούς που συμμετέχουν σ' αυτήν, σαν να έμεινε ο χρόνος ακίνητος. Η νέα «επικαιροποίηση» -προηγήθηκαν και άλλες- έχει μια έντονη οσμή: την οσμή του φυσικού αερίου. Από εκεί ξεκινά το επείγον της νέας προσπάθειας για την επίλυση του χρόνιου πλέον προβλήματος της μεγαλονήσου.
Ας φυλαχτούμε όμως από ένα γνωστό, παλαιό κίνδυνο: την τάση απλοποίησης και συνωμοσιολογίας, που χαρακτηρίζει συχνά τους αριστερούς όταν επιχειρούν να εξετάσουν και να διερευνήσουν πολύπλοκα, σύνθετα διεθνή -και όχι μόνο- ζητήματα. Ας φυλαχτούμε, χωρίς να παραιτηθούμε όμως από την αναζήτηση ενός «μίτου της Αριάδνης» στο λαβύρινθο της συγκυρίας, όπου συσσωρεύονται και «συμπιέζονται» στον ίδιο χρονικό ορίζοντα ιδιαίτερα σημαντικές εξελίξεις.
Ο «μίτος» δεν ακολουθεί ορισμένη τάξη. Αρχίζουμε λοιπόν από πρόσφατο δημοσίευμα του βρετανικού Guardian (11.02.2014): «Ύστερα από έντονες αψιμαχίες για ένα ανακοινωθέν οκτώ παραγράφων, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι ηγέτες ξαναρχίζουν συνομιλίες για την επανένωση της μεγαλονήσου... Στην Άγκυρα, την Αθήνα και τη Λευκωσία αξιωματούχοι χαρακτηρίζουν την ανακάλυψη στην Ανατολική Μεσόγειο τεραστίων κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου ως βασικό 'παράγοντα αλλαγής των όρων του παιχνιδιού', που καθιστά επιτακτική την ανάγκη επίλυσης [του Κυπριακού]. Η Ουάσινγκτον, που έπαιξε απρόσμενα ενεργό ρόλο στην επανέναρξη των συνομιλιών, 'έπεσε στη δουλειά με τα μούτρα' όταν έγινε σαφές ότι η εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων θα απαιτούσε περιφερειακή σταθερότητα όχι μόνο στην Κύπρο, αλλά και στις σχέσεις μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας.
Ο φθηνότερος και καταλληλότερος τρόπος για την εξαγωγή των αποθεμάτων, που ανακάλυψε πρώτα το Ισραήλ και μετά η Κύπρος, θα ήταν διαμέσου υποθαλάσσιου αγωγού προς την Τουρκία. Κίνητρο για το ενδιαφέρον των ΗΠΑ υπήρξε εν μέρει η επιθυμία να δουν την Ευρώπη να μειώνει την εξάρτησή της από τη Ρωσία για την προμήθεια φυσικού αερίου». Στο ίδιο κλίμα ο «Economist» (τεύχος Μαρτίου 2014) συμπληρώνει «Ο απλούστερος τρόπος να μεταφερθεί το φυσικό αέριο που ανακαλύφθηκε, στην Ευρώπη, που το έχει τόση ανάγκη, είναι με αγωγό προς την Τουρκία. (Ένα άλλο ελληνικό - κυπριακό σχέδιο, για αγωγό μέσω Κύπρου, θεωρήθηκε ασύμφορο)».
Αυτά είναι ένα μέρος μόνο της πραγματικότητας. Υπάρχουν, επίσης, τα μεγάλα συμφέροντα αμερικανικών εταιρειών - συχνά αμερικανοϊσραηλινών - που είναι έτοιμες να επενδύσουν στην εκμετάλλευση των ενεργειακών πηγών στην Ανατολική Μεσόγειο. Συμφέροντα που επείγονται να «λυθεί» το Κυπριακό - διαφορετικά ο αγωγός προς την Τουρκία δεν θα μπορεί να προχωρήσει, αφού θα χρειάζεται άδεια από την Κυπριακή Δημοκρατία προκειμένου να περάσει από την Κυπριακή ΑΟΖ.
Η νέα στρατηγική της Ουάσιγκτον
Ο «μίτος» μας οδηγεί τώρα σε ένα κομβικό σημείο του λαβυρίνθου: στη νέα στρατηγική της Ουάσιγκτον. Τους υδρογονάνθρακες, που «έχει τόση ανάγκη η Ευρώπη» («Economist»), τους προμηθεύεται τώρα από τη Ρωσία και το Ιράν. Στρατηγικής σημασίας στόχος για τις ΗΠΑ είναι η δημιουργία εναλλακτικών τρόπων τροφοδότησης με ρωσικό αέριο, προκειμένου να «απεξαρτηθεί» η Ευρώπη (και η Τουρκία) από τη Ρωσία όσον αφορά τον ενεργειακό τομέα.
Εδώ τα συμφέροντα και οι στόχοι ΗΠΑ και Γερμανίας (και Ε.Ε.) συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό. Και εδώ, με μια παρέκκλιση από το δρομολόγιό μας, μπορούμε να κοιτάξουμε και προς τη μεριά της Ουκρανίας, από το έδαφος της οποίας διέρχονται αγωγοί για την εξαγωγή στην Ευρώπη φυσικού αερίου. Με ό,τι αυτό μπορεί να σημαίνει για αυτή τη σπαρασσόμενη από συγκρούσεις χώρα.
Ο «μίτος» μάς οδήγησε πολύ μακριά από την Κύπρο, που κατέχει όμως εξέχουσα θέση σ' αυτούς τους στρατηγικούς σχεδιασμούς. Που αποκτούν μεγαλύτερη σημασία εν όψει του αναπροσανατολισμού στόχων και πόρων από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό, που σχεδιάζει η Ουάσιγκτον. Ο αναπροσανατολισμός και η συνακόλουθη βαθμιαία απαγκίστρωση από ορισμένες περιοχές έχει ήδη αρχίσει. Τον σηματοδοτεί η αλλαγή του κλίματος στις σχέσεις με το Ιράν, το οποίο ανέλαβε το ρόλο «μεσολαβητή» ανάμεσα στις τρεις κουρδικές φατρίες στο Ιράκ, η αναδίπλωση στη Συρία, με τη ματαίωση της αμερικανικής επέμβασης, η επαναπροσέγγιση ΗΠΑ - Ισραήλ κ.λπ.
Η απαγκίστρωση όμως των Η.Π.Α. δεν θα είναι απεριόριστη. Η Ουάσιγκτον θέλει να διατηρήσει τον απόλυτο, ει δυνατόν, έλεγχο σε έναν θύλακο, με την Κύπρο στο κέντρο, που θα περιβάλλεται από την Τουρκία και το Ισραήλ (και ενδεχομένως την Ελλάδα). Σχετικές επαφές, διαβουλεύσεις και ζυμώσεις βρίσκονται σε εξέλιξη από καιρό. Όσον αφορά τα καθ' ημάς, γνωστός δημοσιογράφος υποστήριξε με άρθρο του σε μεγάλη κυριακάτικη εφημερίδα ότι η Ελλάδα πρέπει να επωφεληθεί από τη συγκυρία και να επιδιώξει τη δημιουργία συνομοσπονδίας Αθήνας - Λευκωσίας - Τελ Αβίβ...
Το τρίγωνο Κύπρος - Ισραήλ - Τουρκία (τετράγωνο ίσως, με ενδεχόμενη συμμετοχή της Ελλάδας) περιβάλλεται από κόκκινη γραμμή, η οποία οριοθετεί την περιοχή που παραμένει εκτός απαγκίστρωσης. Είναι ο θύλακος του οποίου τον έλεγχο θέλουν να κρατήσουν με κάθε τρόπο οι ΗΠΑ (και οι συνεπίκουρες μεγάλες ευρωπαϊκές χώρες, με πρώτη τη Γερμανία).
Παρά την αποστροφή μας στη συνωμοσιολογία, δεν μπορούμε να αποφύγουμε την εικασία ότι τα ισχυρά οικονομικά πλήγματα και τα Μνημόνια που αποδυναμώνουν την Κύπρο και την Ελλάδα συνδέονται πιθανότατα με τις επιδιώξεις αυτές της Ουάσιγκτον και του Βερολίνου. Οι συνέπειες της καπιταλιστικής κρίσης υπερσυσσώρευσης επικαθορίζονται από τους γεωστρατηγικούς στόχους των ιμπεριαλιστικών κρατών.
Η λύση επείγει...
Το Κυπριακό, λοιπόν, πρέπει να επιλυθεί άμεσα. Ή τουλάχιστον να τεθεί σε τροχιά λύσης. Σύμφωνα με την αρχή της ετερογονίας των σκοπών, η τροχιά αυτή μπορεί να έχει τόσο αρνητικό όσο και θετικό πρόσημο. Πάγια θέση της δικής μας Αριστεράς, που επαναλαμβάνεται σε ανακοίνωση του ΣΥΡΙΖΑ, είναι η δίκαιη και σταθερή λύση του προβλήματος της μεγαλονήσου, λύση που θα εξασφαλίζει μια Κύπρο ειρηνική, «κοινό σπίτι όλων των Κυπρίων». Η επαναπροσέγγιση Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, που χωρίζονται με το μόνο «τείχος» που υπάρχει μετά την κατακρήμνιση του τείχους του Βερολίνου, αποτελεί προϋπόθεση αλλά και στόχο μιας παρόμοιας λύσης.
Θα προωθήσουν οι διαπραγματεύσεις που θα διεξαχθούν ανάμεσα στις δύο κοινότητες τον στόχο αυτόν; Είναι πρόωρο να ζητηθεί απάντηση στο ερώτημα. Προς το παρόν υπάρχει μόνο το πολυσυζητημένο «Κοινό Ανακοινωθέν» Αναστασιάδη - Ερόγλου, που έχει διχάσει τους πολιτικούς κύκλους της ελληνοκυπριακής κοινότητας. Ανακοινωθέν γεμάτο διφορούμενα, κενά και ασάφειες, που αρχίζουν από τον χαρακτήρα του εγγράφου (Αμερικανοί αναλυτές μιλούν για «δημιουργικές ασάφειες», κατά το σχήμα της «δημιουργικής λογιστικής»).
Διατυπώνονται δύο απόψεις: Η πρώτη ελαχιστοποιεί τη σημασία του - δεν αποτελεί, υποστηρίζει, παρά σημείο αναφοράς, βάση για τις διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν. Κατά τη δεύτερη άποψη, το κείμενο είναι ήδη στην ουσία μια συμφωνία κορυφής ανάμεσα στις δύο κοινότητες, η οποία ορίζει βασικές παραμέτρους της επιδιωκόμενης τελικής συμφωνίας για τη συνολική λύση.
Και οι δύο ισχυρισμοί είναι εξίσου βάσιμοι. Η δεύτερη άποψη υπογραμμίζει ότι το μόνο θέμα που προσεγγίζεται με σχετικά συγκεκριμένο τρόπο στο Ανακοινωθέν είναι η διάρθρωση των εξουσιών του μελλοντικού κράτους. Η «τροχιά επίλυσης» που δρομολογείται, ισχυρίζονται οι υποστηρικτές της δεύτερης άποψης, οδηγεί σε συνομοσπονδιακού τύπου οντότητα και όχι σε διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, καθώς το κείμενο αναφέρεται παράλληλα σε δυο «συνιστώντα κράτη» (states, που στην ελληνική μετάφραση γίνονται «πολιτείες») και σε δυο ιθαγένειες, ενώ ορίζει «διπλή κυριαρχία» και «πολιτική ισότητα» των δύο κρατών.
Οι εντάσεις που ανακύπτουν αφορούν κυρίως τη λειτουργικότητα και τη σταθερότητα μιας λύσης που θα βασίζεται σε παρόμοια θεμέλια, καθώς και το «ετεροβαρές» της «τροχιάς επίλυσης», αφού το περιεχόμενό της βρίσκεται εγγύτερα προς τις θέσεις της τουρκοκυπριακής κοινότητας.
Τελικά, εξίσου ασαφείς με το περιεχόμενο του Κοινού Ανακοινωθέντος είναι και οι προβλέψεις για την έκβαση των διαπραγματεύσεων που αρχίζουν βγάζοντας το Κυπριακό από ένα μακροχρόνιο τέλμα.
Ο χρόνος ευνοεί την άλλη πλευρά. Ήδη από το 2004 (σχέδιο Ανάν) ο συσχετισμός δυνάμεων και το γενικό περιβάλλον έχουν γίνει δυσμενέστερα για την ελληνοκυπριακή πλευρά. Έναντι της «μη λύσης» ή της αποδοχής των τετελεσμένων με την τυπική αναγνώριση μιας διχοτόμησης, ο δρόμος των διαπραγματεύσεων είναι αναμφίβολα προτιμότερος. Παρ' όλο που διανοίγεται υπό την πίεση των ΗΠΑ, δημιουργεί θετικές προϋποθέσεις για την αναθέρμανση της επαναπροσέγγισης και για την παρέμβαση του λαϊκού παράγοντα, με κινητοποιήσεις που θα αποκτήσουν δική τους δυναμική.
Ο αντιιμπεριαλισμός και ο προκαταβολικός αριστερός «απορριπτισμός», που θέλει να αγνοεί τη συγκυρία και τον αρνητικό συσχετισμό δυνάμεων, αφήνει ελεύθερο το έδαφος στη βαθύτερη ένταξη της Κύπρου στους αμερικανικούς σχεδιασμούς. Συναθροίζεται, ανεξάρτητα από προθέσεις, με τον «ρεαλισμό» της ενδοτικότητας και της υποτέλειας αλλά και μετά την «αγία αφέλεια» με την οποία αναγνωρίζονται από αριστερή, «διεθνική» σκοπιά, αρετές στο Ανακοινωθέν που δεν υπάρχουν.
