Η εξέλιξη των γεγονότων των τελευταίων τριών ετών αποτελεί τη μεγαλύτερη πρόκληση για την κοινωνική ειρήνη στην ήπειρό μας τα τελευταία εξήντα χρόνια. Στον απόηχο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, οι Ευρωπαίοι είχαν μια εντυπωσιακή πορεία προς την οικονομική ενοποίηση ως μέσο για την προώθηση της πολιτικής ολοκλήρωσης. Το τελευταίο άλμα ήταν η δημιουργία της Ευρωζώνης, όταν μια σειρά από χώρες της Ε.Ε. άρχισαν να μοιράζονται το ίδιο νόμισμα.
Αυτό, όμως, κατέληξε να είναι άλμα στο σκοτάδι. Ενώ το να μοιράζονται πραγματικούς πόρους, όπως ο άνθρακας και ο χάλυβας, ή το να περιορίζουν τους εμπορικούς φραγμούς είχε υπηρετήσει αποτελεσματικά τον στόχο της οικονομικής συνεργασίας, η νομισματική ενοποίηση αποδείχθηκε ότι είναι εντελώς διαφορετικό ζήτημα.
Οι οικονομολόγοι είχαν προειδοποιήσει
Οι οικονομολόγοι είχαν προειδοποιήσει ότι μια νομισματική ζώνη που αποτελείται από διαφορετικές οικονομικές περιοχές, που δυνητικά υπόκεινται σε διαφορετικούς οικονομικούς κύκλους, θα λειτουργήσει μόνο αν οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να μετακινηθούν από περιοχές με κακή οικονομική τύχη σε ευημερούσες περιφέρειες και ότι, αν η κινητικότητα του εργατικού δυναμικού δεν ήταν αρκετή για να διορθώσει τις αποκλίσεις, ένας ομοσπονδιακός προϋπολογισμός θα πρέπει να διασφαλίσει τη λειτουργία των δημοσιονομικών σταθεροποιητών. Το τελευταίο είναι ένας πολύ γνωστός μηχανισμός οποιασδήποτε δημοσιονομικής ένωσης, όπου οι φόροι πέφτουν αυτόματα στις περιφέρειες σε ύφεση, διατηρώντας παράλληλα σε λειτουργία προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας.
Το σχέδιο του ενιαίου νομίσματος, όμως, δεν συμπεριέλαβε μια δημοσιονομική ένωση. Κάθε επιμέρους χώρα αναγκάστηκε να περιορίσει το δημόσιο έλλειμμά της, χωρίς να συγκροτηθεί κάποια κεντρική εξουσία για τη διαχείριση της δημοσιονομικής πολιτικής ως αντικυκλικού εργαλείου. Ήταν ένας συμβιβασμός ανάμεσα στην πολιτική και στα κακά οικονομικά.
Η κυρίαρχη οικονομική άποψη ήταν ότι η νομισματική πολιτική είναι το μόνο που χρειάζεται για να διατηρήσει την οικονομία σε πορεία μακροχρόνιας ισορροπίας. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, από τη Φραγκφούρτη η ΕΚΤ θα κατεύθυνε τα επιτόκια και οι επιμέρους χώρες το μόνο που θα έπρεπε να κάνουν ήταν να τηρούν τους κοινούς κανόνες δημοσιονομικής πολιτικής (τους οποίους ορισμένες χώρες είχαν περισσότερη δύναμη να διαμορφώσουν από άλλες) και να ξεκινήσουν τις διαρθρωτικές αλλαγές που κάνουν τους μισθούς πιο ευέλικτους, και ως εκ τούτου ικανούς να προσαρμοστούν στις ανάγκες της ανταγωνιστικότητας, όταν χρειάζεται.
Αυτό ονομάζεται «να κρατάμε κάθε σπίτι σε τάξη». Προερχόταν από τα «υγιή δημόσια οικονομικά» (ισοσκελισμός του προϋπολογισμού, εκτός από περιόδους πολέμου) των αρχών του 20ού αιώνα, με την αφαίρεση της δημοσιονομικής πολιτικής από την εργαλειοθήκη της μακροοικονομικής πολιτικής. Αυτός έλεγαν πως είναι ο μόνος τρόπος για να πειθαρχήσουν οι κακοί πολιτικοί. Θα αφήσω τον αναγνώστη να εκτιμήσει πόσο αποτελεσματική έχει υπάρξει αυτή η προσέγγιση ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της βελτίωσης της ποιότητας και της ηθικής της ευρωπαϊκής πολιτικής.
Τι δεν λειτούργησε
Αντίθετα, θα ήθελα εδώ να τονίσω τις συνέπειες της ακύρωσης της δημοσιονομικής πολιτικής στο τοπικό επίπεδο (επίπεδο χώρας), χωρίς μεταφορά της στο ομοσπονδιακό επίπεδο. Γνωρίζουμε όλοι πολύ καλά πώς αυτό έχει επηρεάσει βαθιά την Ελλάδα και άλλες ευρωπαϊκές περιφέρειες. Τι δεν λειτούργησε; Και τι μπορεί να γίνει τώρα για να αντιμετωπιστεί η οικονομική και κοινωνική κρίση όσο το δυνατόν γρηγορότερα; Ενώ πολλές αναλύσεις για την κρίση του ευρώ αρχίζουν με τις εθνικές αποκλίσεις, είναι ενδιαφέρον να μεταφέρουμε το επίπεδο ανάλυσης από τη μεμονωμένη χώρα στην Ευρωζώνη.
Το Διάγραμμα δείχνει πως το συνολικό δημοσιονομικό έλλειμμα στην Ευρώπη (που, επομένως, περιλαμβάνει όλα τα δημοσιονομικά ελλείμματα όλων των χωρών, από τα μικρά στα μεγάλα, από τη Γερμανία στην Ελλάδα) συσχετίζεται εντυπωσιακά με τον αριθμό των ανέργων. Ο λόγος είναι απλός και πολύ καλά γνωστός: όσο αυξάνεται η ανεργία, τα εισοδήματα μειώνονται, τα φορολογικά έσοδα μειώνονται, και το έλλειμμα αυξάνεται. Αυτός είναι ο «δημοσιονομικός σταθεροποιητής», που προαναφέρθηκε, και ο οποίος αμβλύνει τις επιπτώσεις των απωλειών θέσεων εργασίας στο σύνολο της οικονομίας, σταματώντας την ύφεση λίγο προτού γίνει πάρα πολύ σκληρή.
Ο κύκλος 2008-2010 δεν ήταν διαφορετικός: τη στιγμή που θέσεις εργασίας χάθηκαν στην Ευρώπη, τα ελλείμματα αυξήθηκαν. Μόνο που αυτή τη φορά η ύφεση ήταν βαθύτερη και το έλλειμμα συγκριτικά μεγαλύτερο, όπως ακριβώς θα περίμενε κανείς εάν ανέτρεχε στα βασικά βιβλία οικονομικών. Το ίδιο συνέβη στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού στην παγκόσμια οικονομία.
Δρακόντεια μέτρα
Όμως, και αυτό είναι πάρα πολύ ιδιόμορφο στην ευρωπαϊκή πολιτική, μετά το 2010 η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα και ανησυχητική πορεία, που ονομάζεται λιτότητα. Η ιδέα είναι ότι τα ελλείμματα δεν απαλύνουν την ύφεση. Αντί να θεωρούνται τα προφανή αποτελέσματα της ύφεσης, τα ελλείμματα ερμηνεύονται ως η αιτία όλων των δεινών. Η Ευρώπη αποφάσισε να αντιμετωπίσει τις κακές στιγμές με δρακόντεια μέτρα, και το γεγονός ότι ο Δράκων έζησε στην Αθήνα δεν μπορεί να γλυκάνει το χάπι.
Τέτοια μέτρα συνοδεύονταν με αξιέπαινους στόχους όπως η βελτίωση της ποιότητας των δημοσίων δαπανών, ή η πιο δίκαια κατανομή του φορολογικού βάρους. Το γιατί η επιδίωξη τέτοιων στόχων θα απαιτούσε την καταστροφή οικονομικών περιοχών δεν εξηγήθηκε. Αυτό συμβαίνει όταν ανακατεύονται τα κακά οικονομικά με την πολιτική δυσπιστία μεταξύ των ευρωπαϊκών λαών.
Το αποτέλεσμα της φαύλης δημοσιονομικής λιτότητας είναι εξαιρετικά εμφανές στο γράφημα. Μετά το 2010, η λιτότητα μειώνει το συνολικό έλλειμμα στην Ευρωζώνη, οι θέσεις εργασίας καταστρέφονται γρήγορα, σπάζοντας έτσι, για πρώτη φορά, μια σταθερή συσχέτιση. Μπορεί εύλογα να υποστηριχθεί ότι, χωρίς λιτότητα, η ύφεση θα τελείωνε και τα ελλείμματα τώρα θα μειώνονταν φυσιολογικά με μικρότερη (όχι μεγαλύτερη!) ανεργία. Το πρόβλημα είναι ότι η δημοσιονομική περιστολή (όχι η αναπτυσσόμενη οικονομία) περιορίζει τα ελλείμματα αυτή τη φορά.
Σύμφωνο για το ευρώ
Τι να κάνουμε τώρα; Πολιτικά, είναι ώρα της δράσης - όχι των αναπολήσεων. Είναι ώρα για καλά οικονομικά και επιστροφή στο ευρωπαϊκό πνεύμα της συνεργασίας. Το ευρώ μπορεί να επιβιώσει μόνο ως πολιτικό σύμφωνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να διαμορφώσουμε τώρα μια ενιαία πολιτική οντότητα, όπως οι ΗΠΑ. Σημαίνει κοινή αναγνώριση ότι η κρίση του ευρώ δεν είναι κρίση των ασθενέστερων οικονομικών περιφερειών ώστε να επιλυθεί από τις ίδιες. Σε κάθε ένωση, πάντα θα υπάρχουν ισχυρότερες και ασθενέστερες περιοχές (ακόμα και στο εσωτερικό των χωρών: Η Γερμανία έχει το φτωχό Μεκλεμβούργο!).
Αυτό απαιτεί την ανάληψη τολμηρών πρωτοβουλιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Χάνονται θέσεις απασχόλησης διότι δεν υπάρχουν αγοραστές αυτού που παράγεται, και δεν υπάρχουν αγοραστές, διότι τα εισοδήματα μετά τους φόρους είναι πολύ χαμηλά. Αυτό θα μπορούσε να λυθεί γρήγορα κόβοντας κατά το ήμισυ τον ΦΠΑ στις 17 (και σύντομα 18) χώρες, με την ταυτόχρονη έκδοση ευρωομολόγων για το ποσό της εκτιμώμενης συνολικής απώλειας των φορολογικών εσόδων στην Ευρώπη, αφαιρώντας το από τα ελλείμματα των εθνικών προϋπολογισμών και προσμετρώντας το ως μέρος του ευρωπαϊκού σχεδίου για την ανάπτυξη και τη σταθερότητα.
Μεταφορά πόρων
Για να επιτευχθεί αυτό, δεν χρειάζεται να μετακινηθούν πραγματικοί πόροι από τις πλούσιες στις φτωχές χώρες. Το μόνο που απαιτείται είναι μια πολιτική δέσμευση ότι το ευρώ είναι το νόμισμα της Ευρώπης και θα πρέπει να εκδίδεται σε επαρκή όγκο ώστε να διασφαλίσει τη συνολική ανάπτυξη και την απασχόληση. Σε αυτή τη βάση, οι Ευρωπαίοι θα αρχίσουν να αναζητούν νέους τρόπους για τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας, της ισότητας και της εδαφικής συνοχής. Το να προσπαθήσουν να το κάνουν μετατρέποντας μια βαθιά ύφεση σε ακόμα βαθύτερη είναι συνταγή αποσύνθεσης.
* Ο Andrea Terzi είναι καθηγητής Οικονομικών στο Franklin College της Ελβετίας και επισκέπτης καθηγητής για Νομισματικά Οικονομικά στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Είναι ο συγγραφέας πολλών άρθρων και τόμων που έχουν δημοσιεύθεί στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ στους τομείς: χρήμα και μακροοικονομικά, χρηματοπιστωτικές αγορές, διεθνής οικονομική αστάθεια, συμπεριλαμβανομένης της Ευρωζώνης και της παγκόσμιας οικονομίας: Global Player ή Global Drag; (Palgrave Macmillan, 2007, με τον Jörg Bibow).
