της Άννα Χριστοπούλου*
Η ανάλυση που παρουσιάζεται βασίζεται σε ποιοτική έρευνα με ομάδες εστίασης νέων ηλικίας 17-35 ετών, με στόχο να χαρτογραφήσει τη νεολαία, τις αξίες, τις καθημερινές εμπειρίες και τους τρόπους με τους οποίους η πολιτικοποίηση διαμορφώνεται στην καθημερινή ζωή. Διενεργήθηκε από την εταιρεία Prorata για τη Left in the European Parliament και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς (ΙΝΠ).
Για τη σημερινή γενιά, στην Ελλάδα η νεότητα δεν βιώνεται ως περίοδος ανεμελιάς αλλά αντίθετα ως μια φάση παρατεταμένης αβεβαιότητας. Δεν αποτελεί μια περίοδο δοκιμών και εξερεύνησης αλλά μια καθημερινότητα γεμάτη άγχος για το κόστος ζωής, τη δουλειά, τη στέγη και τη μετάβαση στην πραγματική ενήλικη ζωή. Η ακρίβεια δεν περιγράφεται απλώς ως «ένα πρόβλημα». Είναι ο καμβάς πάνω στον οποίο συμβαίνουν όλα τα υπόλοιπα. Οι συμμετέχοντες μιλούν για μισθούς που δεν αρκούν, για δουλειές χωρίς προοπτική και για μια αίσθηση ότι ακόμη κι όταν εργάζονται, δεν μπορούν να σχεδιάσουν τίποτα μακροπρόθεσμα. Δεν είναι τυχαίο ότι σε σχετικές ποσοτικές έρευνες το 92% των νέων θεωρεί τους μισθούς στην Ελλάδα χαμηλούς, ενώ το 71% πιστεύει ότι δεν θα αυξηθούν ουσιαστικά τα επόμενα χρόνια. Όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά σε ομάδα συζήτησης: «Ας πούμε ότι δουλεύω. Αυτό. Δεν τίθεται λόγος ούτε για να κάνω οικογένεια ούτε για να μετακομίσω μόνη μου». Ο οικονομικός και εργασιακός πυρήνας αυτής της εμπειρίας εμφανίζεται κοινός για νέους από όλο το πολιτικό φάσμα, δημιουργώντας μια κοινή αίσθηση υποβάθμισης σε σχέση με την προηγούμενη γενιά.
Παρά τις πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές τους, οι νέοι στην καθημερινότητα βιώνουν σε μεγάλο βαθμό κοινές συνθήκες ζωής. Οι διαχωρισμοί εμφανίζονται λιγότερο ως καθαρές πολιτικές ταυτότητες και περισσότερο ως διαφορές αξιών και στάσεων: «εμείς» που νοιαζόμαστε για το σύνολο απέναντι σε «άλλους» που θεωρούνται εγωκεντρικοί ή κυνικοί. Ταυτόχρονα, πολλοί συμμετέχοντες μιλούν για μια γενικευμένη «ρευστοποίηση» των παλιών διαχωριστικών γραμμών, λέγοντας ότι οι διαφορές δεν φαίνονται πια εύκολα στην εμφάνιση ή στον τρόπο ζωής αλλά περισσότερο στις βαθύτερες αντιλήψεις. Συνολικά, αναδεικνύεται μια εικόνα επιφανειακής ομοιομορφίας με υπόγειες αξιακές τομές.
Το «μπλοκαρισμένο» πέρασμα στην ενηλικίωση
Η έρευνα χρησιμοποιεί έναν όρο που ακούγεται τεχνικός αλλά στην πράξη είναι απλός: «blocked transitions», δηλαδή μπλοκαρισμένη μετάβαση. Πρόκειται για τη στιγμή που κάποιος δεν μπορεί να περάσει από τη νεότητα στην πλήρη ανεξαρτησία - να φύγει από το πατρικό, να ζήσει από τη δουλειά του, να κάνει σχέδια. Τα βασικά «κατώφλια ενηλικίωσης» -εργασία, στέγη, οικονομική αυτονομία- μοιάζουν να καθυστερούν ή να ακυρώνονται. Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και ποσοτικά: το 65% των νέων δηλώνει ότι στηρίζεται οικονομικά στην οικογένεια, ενώ το 57% δυσκολεύεται συχνά να καλύψει βασικές υποχρεώσεις.
Εκεί που εμφανίζεται διαφοροποίηση δεν είναι τόσο στο «τι συμβαίνει» αλλά στο πώς ερμηνεύεται. Οι αριστερόστροφοι μιλούν συχνότερα για συνολική, δομική ασφυξία, ενώ οι δεξιόστροφοι εστιάζουν σε συγκεκριμένες δυσλειτουργίες της αγοράς εργασίας. Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: οι νέοι νιώθουν πιο ώριμοι ψυχολογικά, αλλά κοινωνικά δεν μπορούν να προχωρήσουν.
Οι γονείς ως «άλλη εποχή»
Η σύγκριση με τη γενιά των γονιών επανέρχεται συνεχώς. Οι συμμετέχοντες δεν εξιδανικεύουν το παρελθόν αλλά βλέπουν μια καθαρή διαφορά υλικών δυνατοτήτων. «Με τον πρώτο μισθό μπορούσαν να πληρώσουν το ενοίκιο για τρεις μήνες... Εγώ τι έχω; Τίποτα» λέει μία συμμετέχουσα. Οι γονείς περιγράφονται ως μια γενιά με λιγότερες επιλογές αλλά πιο σταθερή πορεία: δουλειά, σπίτι, οικογένεια. Σήμερα υπάρχουν περισσότερες πιθανές διαδρομές, αλλά χωρίς σταθερό έδαφος. Δεν είναι τυχαίο ότι μόνο το 31% δηλώνει σιγουριά ότι το μέλλον θα πάει καλά. Αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα γενεακής υποβάθμισης: η αίσθηση πως, παρότι μορφωμένοι και πιο ανοιχτοί κοινωνικά, οι νέοι ξεκινούν από χειρότερη αφετηρία.
Ελλάδα ή εξωτερικό; Ένα δίλημμα χωρίς καθαρή απάντηση
Το εξωτερικό δεν εμφανίζεται ως όνειρο ζωής, αλλά ως λύση ανάγκης. Η Ελλάδα συνδέεται με φίλους, οικογένεια, τρόπο ζωής. Η Ευρώπη συνδέεται με καλύτερες δομές και ευκαιρίες, αλλά και με μοναξιά ή αποξένωση. Το βασικό ερώτημα που θέτουν οι ίδιοι οι νέοι δεν είναι «πού θα πετύχω περισσότερο» αλλά «πού μπορώ να ζήσω χωρίς να χάσω αυτό που είμαι».
Ενημέρωση και πολιτική: Παντού, αλλά όχι πάντα ενεργά
Η πολιτικοποίηση των νέων δεν εκφράζεται κυρίως μέσα από παραδοσιακά κανάλια αλλά μέσα από αποσπασματική ενημέρωση και επιλεκτική εμπλοκή. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 77% δηλώνει πως ενημερώνεται σπάνια ή ποτέ από εφημερίδες, ενώ το 74% πληροφορείται τις πολιτικές εξελίξεις κυρίως μέσω Διαδικτύου και social media. Παράλληλα, η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς εμφανίζεται χαμηλή, με το 42% να θεωρεί ότι τα πολιτικά κόμματα δεν μπορούν να κατανοήσουν τις ανάγκες του. Η πολιτική, λοιπόν, δεν απουσιάζει από τη ζωή τους αλλά βιώνεται περισσότερο ως διάχυτη εμπειρία καθημερινότητας και λιγότερο ως συμμετοχή σε οργανωμένες δομές.
Στους αριστερόστροφους νέους εμφανίζεται συχνότερα μια «διευρυμένη» αντίληψη της πολιτικής, ότι δηλαδή η πολιτική υπάρχει παντού, από την εργασία μέχρι τις κοινωνικές σχέσεις, ενώ στα δεξιά του πολιτικού φάσματος η έμφαση δίνεται περισσότερο στην ατομική ευθύνη και στις πρακτικές λύσεις της καθημερινότητας.
Το βασικό συμπέρασμα: Μια γενιά ώριμη πριν την ώρα της, αλλά «κολλημένη» στη γραμμή εκκίνησης
Αν έπρεπε να συνοψίσει κανείς το κλίμα της έρευνας σε μία φράση, θα ήταν αυτή: Οι νέοι δεν φοβούνται ότι θα αποτύχουν. Φοβούνται ότι δεν θα μπορέσουν καν να ξεκινήσουν. Η σημερινή νεότητα δεν βιώνεται ως ελευθερία αλλά ως παρατεταμένη αρχή χωρίς σαφή συνέχεια. Οι νέοι αισθάνονται ότι μεγαλώνουν, αλλά δεν τους επιτρέπεται να περάσουν στο επόμενο στάδιο της ζωής, πράγμα που γεννά ματαίωση, πίεση και μοναξιά. Και όσο αυτή η αναμονή παρατείνεται, τόσο η ίδια η έννοια της ενηλικίωσης αλλάζει - όχι ως επιλογή, αλλά ως κάτι που συνεχώς αναβάλλεται.
* Άννα Χριστοπούλου - Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς
Μεταξύ κενού και αβύσσου
του Γιώργου Οκάρο*
Στη νέα έρευνα της Prorata για λογαριασμό της Αριστεράς στο Ευρωκοινοβούλιο και του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς (ΙΝΠ) αναλύεται η διαδρομή των νέων 17-35 ετών μεταξύ Ελλάδας και Ευρώπης. Πήραν μέρος τέσσερις ομάδες ατόμων που ζουν στην Ελλάδα, νέοι και νέες με εμπειρία ζωής σε ευρωπαϊκές χώρες (Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία) αλλά και συμμετέχοντες/ουσες σε διαδικασία μετάβασης από και προς την Ελλάδα. Τα ευρήματα είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα.
Συναισθηματικά και πολιτισμικά, η Ελλάδα για τους νέους θεωρείται σπίτι. Στην ερώτηση αν θα έβλεπαν τη ζωή τους στην Ελλάδα ή στην Ευρώπη, το 61% δήλωσε πως θα μείνει στην Ελλάδα. Χωρίς υποσημειώσεις. Οικογένεια, φίλοι και τρόπος ζωής τούς κρατάνε εδώ. Η «Ευρώπη» εμφανίζεται σχεδόν αποκλειστικά ως προορισμός εργασίας. Μία έξοδος κινδύνου σε περίπτωση που τα πράγματα στην Ελλάδα γίνουν αφόρητα, όχι ο αυτοσκοπός που ήταν παλαιότερα. Το συναισθηματικό και κοινωνικό κόστος της μετανάστευσης είναι μεγάλο.
Εξάλλου, πρόσφατες εμπειρίες μετανάστευσης από τα χρόνια της κρίσης έχουν επηρεάσει την οπτική των νέων. Η Ευρώπη δεν είναι πια η ουτοπία που υπόσχεται ευκαιρίες. Έχει τα δικά της πλεονεκτήματα και προβλήματα. Υπάρχει δυσπιστία για τη ζωή και τις προοπτικές καριέρας. Όχι γιατί η Ελλάδα προσφέρει καλύτερες εναλλακτικές, αλλά γιατί η εκτίμηση είναι πως μειώνονται οι ευκαιρίες πραγματικά καλών μισθών ή συνθηκών εργασίας στην Ευρώπη. Έχει αυξηθεί, επίσης, η ανησυχία γύρω από την αντιμεταναστευτική πολιτική, τα αυξανόμενα φαινόμενα ρατσισμού και την προοπτική ενός πολέμου σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Παρ’ όλα αυτά, τα παραπάνω δεν σημαίνουν πως οι νέοι νιώθουν ευχαριστημένοι με τη ζωή στην Ελλάδα ή ότι η Ευρώπη έχει πάψει να αποτελεί παράδειγμα. Η Γηραιά Ήπειρος ακόμη υπερτερεί στους τομείς προοπτικής, αξιοπρεπών συνθηκών ζωής, υποδομών και ευκαιριών σε σχέση με την Ελλάδα. Μεταξύ των νέων έως 34 ετών, το 45% θεωρεί ότι θα ήταν καλύτερα τα πράγματα αν οι Έλληνες έμοιαζαν περισσότερο στους Ευρωπαίους. Το 26% πιστεύει το αντίθετο και το 29% μένει ουδέτερο.
Το ενδιαφέρον συμπέρασμα που ανακαλύπτει κανείς διαβάζοντας την έρευνα είναι πως οι νέοι σήμερα δεν γενικεύουν καταστάσεις. Η «Ευρώπη» δεν είναι από μόνη της καλή ή κακή. Εξαρτάται από την κατάσταση. Η Ελλάδα χαίρει της αγάπης του σπιτιού, αλλά αυτό δεν σβήνει τα προβλήματά της. Είναι συναισθηματικά πλήρης, όχι όμως θεσμικά ή υλικά. Η Ευρώπη, το αντίθετο. Στην πλειονότητά τους οι νέοι μοιάζουν αποφασισμένοι να στήσουν τη ζωή τους στην Ελλάδα. Θα εξαντλήσουν κάθε περιθώριο παραμονής στη χώρα, δεν είναι όμως ούτε τυφλοί ούτε αισιόδοξοι σε σχέση με το παρόν και το μέλλον της. Η ζωή τους φαίνεται να εξελίσσεται σε μια μόνιμη διαπραγμάτευση. Πού θα μπορέσουν να ζήσουν αξιοπρεπώς χωρίς να χάσουν την ταυτότητά τους;
* Ο Γιώργος Οκάρο είναι διεθνολόγος, επιστημονικός συνεργάτης Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς
