Αν και ξεπήδησε από τους κόλπους της πριν από περίπου διακόσια χρόνια, η Αριστερά της Ευρώπης δεν θέλησε ή δεν μπόρεσε να οικειοποιηθεί την ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, αφήνοντας τη νομή της στη Δεξιά. Ας γιορτάσει τουλάχιστον την 50ή επέτειο δρομολόγησης της διαδικασίας πανευρωπαϊκής συνεργασίας και ασφάλειας, που είναι γνωστή και ως Διαδικασία του Ελσίνκι. Ειδικότερα, στην πρωτεύουσα της Φινλανδίας συνήλθε η ιστορική Διάσκεψη για την Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη (ΔΑΣΕ), καταλήγοντας στην Τελική Πράξη του Ελσίνκι, σ’ ένα σύνολο συμφωνιών που υπογράφηκαν την 1η Αυγούστου 1975, πριν ακριβώς μισό αιώνα.
Δεν είναι υπερβολή αν πούμε ότι επρόκειτο για ιστορική νίκη της ειρήνης, θα έλεγα και της Αριστεράς διεθνώς, και ιδού γιατί. Πρώτον, διότι καταφέρθηκε βαρύτατο πλήγμα στον Ψυχρό Πόλεμο και στον ακραίο αντισοβιετισμό-αντικομμουνισμό, που τροφοδότησε στο εσωτερικό των ΗΠΑ τον μακαρθισμό, ένα απίστευτο κυνήγι μαγισσών εις βάρος μεγάλων καλλιτεχνών και διανοουμένων, ενώ και στην Ελλάδα δικαιολογούσε πολιτικές δολοφονίες του μετεμφυλιακού κράτους της Δεξιάς, όπως του νεολαίου Παγκρατιώτη και βυρωνιώτη Νίκου Νικηφορίδη.
Δεύτερον, την πρωτοβουλία για τη Διάσκεψη του Ελσίνκι είχε αναλάβει η Σοβιετική Ένωση ήδη από τη δεκαετία του 1960, με την πολυμερή διαπραγμάτευση 35 χωρών να διαρκεί δέκα χρόνια, χωρίς ευτυχώς να διακοπεί από τη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία για την καταστολή της Άνοιξης της Πράγας.
Τρίτον, πέραν των Κ.Κ. και προ των νέων σχημάτων της νέας Αριστεράς (new Left σε Ευρώπη και ΗΠΑ), αποφασιστικό ρόλο για τη σύγκλιση και τη θετική έκβαση της ΔΑΣΕ έπαιξαν και σοσιαλδημοκράτες ηγέτες, κυρίως ο Γερμανός καγκελάριος Βίλι Μπραντ με την περίφημη Οστπολιτίκ προς τη Μόσχα, που περιλάμβανε και την ανατρεπτική αναγνώριση της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας (DDR) από την Ο.Δ. Γερμανίας.
Τέταρτον, στο Ελσίνκι υιοθετήθηκε πρώτη φορά σε επίσημη διακρατική συμφωνία η ιδέα του πολυδιάστατου της εθνικής και διεθνούς ασφάλειας έναντι της μονοδιάστατα στρατιωτικής που υπηρετεί η Δεξιά ακόμα και σήμερα. Απόδειξη, το γεγονός ότι το «Ελσίνκι» συνοδεύτηκε από επιμέρους διασκέψεις για τον αφοπλισμό (Στοκχόλμη), την οικονομική συνεργασία (Βόννη), τα ανθρώπινα δικαιώματα (Παρίσι), την οικολογική ασφάλεια (Σόφια) και την ασφάλεια της Μεσογείου (Μαγιόρκα).
Πέμπτον, το Ελσίνκι προχώρησε στην αναγνώριση των μεταπολεμικών συνόρων στην Ευρώπη, ένα βήμα στην κατεύθυνση της άρσης της διαίρεσης της ηπείρου μας, που ενίσχυσε και τις προσπάθειες απόκρουσης του αναθεωρητισμού της Άγκυρας εις βάρος της Ελλάδας.
Έκτον, το «Ελσίνκι» δεν γεννήθηκε ούτε επιβίωσε ερήμην των κινημάτων, γι’ αυτό και από την επομένη δημιουργήθηκαν οργανώσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και συνεργασία σε πολλές χώρες της Ευρώπης, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, όπου με πρωτοβουλία του ΚΚΕ (μην το ξεχνά η σημερινή ηγεσία) ιδρύθηκε το 1977 η Ελληνική Επιτροπή για την Ευρωπαϊκή Ασφάλεια και Συνεργασία, με πρόεδρο τον καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ Σάββα Αγουρίδη, έναν σπουδαίο διανοητή με κλίση περισσότερο στη διαλεκτική και λιγότερο στη θεολογία.
Τέλος, αλλά όχι λιγότερο σημαντικό για την Αριστερά, το «Ελσίνκι» ενοποίησε δυνάμεις στο πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο υπέρ της ειρήνης και του αφοπλισμού. Ταυτόχρονα έδωσε φωνή και σε μικρότερες χώρες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μάλτα, η οποία με την απειλή της άσκησης βέτο πέτυχε να συμπεριληφθεί στην Τελική Πράξη μια εκτενής αναφορά για τη μεσογειακή διάσταση της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Μεταγενέστερα, η Ισπανία και η Μάλτα πρότειναν ένα «Μεσογειακό Ελσίνκι», ενώ και ο ΣΥΝ στην Ελλάδα πρότεινε διά του Γρηγόρη Φαράκου το 1990, ύστερα από επίσκεψη στη Σόφια, ένα «Βαλκανικό Ελσίνκι» ως απάντηση στην κυοφορούμενη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, που δυστυχώς επήλθε το 1991, συνοδευόμενη από αιματηρότατους πολέμους κυρίως στη Βοσνία Ερζεγοβίνη, αλλά και στην Κροατία και στο Κόσοβο. Προσθέτω ότι η ΔΑΣΕ του 1975 μετεξελίχθηκε το 1995 στον Οργανισμό για την Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ) με έδρα τη Βιέννη, οργανισμό με πολυπληθέστερη σύνθεση από την Ε.Ε. καθώς σε αυτόν συμμετέχουν ως μέλη όλες οι πρώην σοβιετικές Δημοκρατίες.
Οσο για το τι κάνουμε τώρα που τόσο το Συμβούλιο της Ευρώπης όσο και ο ΟΑΣΕ έχουν πληγεί από τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία, δυστυχώς με κύρια ευθύνη της Μόσχας, όπου γεννήθηκε η ιδέα της ΔΑΣΕ ήδη από το 1960, ο ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία κατέθεσε πρόταση με την ευκαιρία των πενήντα χρόνων για ένα νέο «Ελσίνκι» ως απάντηση στον νέο ψυχρό πόλεμο. Την πρωτοβουλία γι’ αυτό θα μπορούσαν να πάρουν, αν και λιγότερες σήμερα, οι ουδέτερες, εκτός ΝΑΤΟ χώρες της Ευρώπης, με πρώτη την Αυστρία και τις μικρότερες Δημοκρατία της Ιρλανδίας, Κύπρο και Μάλτα. Μαζί και η Σερβία, διάδοχος της πρώην Γιουγκοσλαβίας του Τίτο, εκ των ιδρυτών του μεγάλου κινήματος των Αδεσμεύτων το 1955. Άρα το νέο «Ελσίνκι» θα μπορούσε να είναι η Βιέννη, ενδεχομένως και το Βελιγράδι.
Ο Πάνος Τριγάζης είναι υπεύθυνος του Γραφείου Ειρήνης του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ.
