Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο τον Ιούλιο του 1974, το ΚΚΕ Εσωτερικού προετοιμαζόταν για την επόμενη μέρα της διαφαινόμενης πτώσης της Χούντας. Η προσδοκία του ήταν πως θα σχηματιζόταν από πολιτικούς κυβέρνηση εθνικής ενότητας, στην οποία θα συμμετείχαν και δυνάμεις της Αριστεράς, κάτι που συνέβη μόνο εν μέρει, καθώς λίγες μέρες αργότερα ο πρωθυπουργός πια Κωνσταντίνος Καραμανλής ζήτησε τη στήριξη της Αριστεράς, χωρίς όμως να τη συμπεριλάβει στο μεταβατικό Υπουργικό Συμβούλιο. Το ΚΚΕ Εσωτερικού και η ΕΔΑ, που σε εκείνη τη φάση ακολουθούσαν κοινή γραμμή, παρά την απογοήτευσή τους, συναίνεσαν στο αίτημα του Καραμανλή.
Οι πρώτες εβδομάδες της Μεταπολίτευσης σηματοδότησαν πρωτοφανείς συνθήκες νομιμότητας για τα μέλη του ΚΚΕ Εσωτερικού. Καθημερινές συνεδριάσεις λάμβαναν χώρα, η ΑΥΓΗ άρχισε ξανά τη λειτουργία της, ενώ η νεολαία, με αυξημένο κύρος λόγω του αντιδικτατορικού αγώνα, συμμετείχε ενεργά σε εκδηλώσεις εντός και εκτός πανεπιστημίων. «Ήταν μια άλλη ζωή», όπως αναφέρει σε συνέντευξή του στον γράφοντα ένα στέλεχος του «Ρήγα Φεραίου» που η ως τότε πολιτική του δράση πραγματοποιούταν σε καθεστώς παρανομίας. Ο Μπάμπης Δρακόπουλος, γενικός γραμματέας του κόμματος, παρέθεσε συνέντευξη Τύπου την 1η Αυγούστου στην οποία έθετε μια σειρά από κεντρικά ζητήματα, όπως το Κυπριακό, η νομιμοποίηση του ΚΚΕ και η αποχουντοποίηση. Στις 12 Αυγούστου ανασυστάθηκε επισήμως η ΕΔΑ με το νομικό κείμενο να υπογράφεται από 56 άτομα, τα μισά εκ των οποίων προέρχονταν από το ΚΚΕ Εσωτερικού. Η ασαφής αυτή σύμπραξη είχε προκαλέσει σημαντική σύγχυση, η οποία εντάθηκε ενάμιση μήνα αργότερα με τη δημιουργία της Ενωμένης Αριστεράς.
Από τις πρώτες δημόσιες τοποθετήσεις του το ΚΚΕ Εσωτερικού επιδίωξε να δώσει το στίγμα της λεγόμενης «ανανέωσης», του πρωτοεμφανιζόμενου δηλαδή ιδεολογικού του προτάγματος. Ο όρος προέκυψε μετά τη διάσπαση του 1968 και συμπύκνωνε τις αντιλήψεις ενός τμήματος της Αριστεράς που εναντιωνόταν σε «δογματικές» μεθόδους και κατευθύνσεις του ΚΚΕ. Η ανανέωση αμφισβητούσε τον πυρήνα του έως τότε κομμουνιστικού modus operandi και ήταν επηρεασμένη από μια διεθνή τάση αυτονόμησης των κομμουνιστικών κομμάτων της Ευρώπης από τη Σοβιετική Ένωση, μια τάση που λίγα χρόνια αργότερα θα διαμόρφωνε το ευρωκομμουνιστικό ρεύμα.
Στις 3 Σεπτεμβρίου η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ Εσωτερικού παρουσίασε την πολιτική του πλατφόρμα σε κείμενο με τίτλο «Οι στόχοι του έθνους». Οι «στόχοι» εξέφραζαν την πολιτική της Εθνικής Αντιδικτατορικής Δημοκρατικής Ενότητας (ΕΑΔΕ) και προέτασσαν ως απόλυτη προτεραιότητα τη δημοκρατική ομαλότητα. Όλες οι δημοκρατικές δυνάμεις, συντηρητικές ή προοδευτικές, θα έπρεπε να τηρούν ήπιους τόνους και να αποφεύγουν διχαστικές ρητορικές που θα τροφοδοτούσαν ένα κλίμα αστάθειας προς όφελος χουντικών στοιχείων που επιζητούσαν την εκ νέου ανατροπή του πολιτεύματος. Στη βάση των «στόχων» θεμελιώθηκε η στήριξη στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Εξάλλου, είχε προηγηθεί η αποχώρηση από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, που είχε γίνει δεκτή με μεγάλο ενθουσιασμό.
Μετά τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, στις 25 Σεπτεμβρίου, εντάθηκαν οι συνομιλίες ΚΚΕ-ΕΔΑ-ΚΚΕ Εσωτερικού για τη δημιουργία ενός κοινού σχήματος της Αριστεράς. Το βασικότερο σημείο τριβής στις διαπραγματεύσεις ήταν η άρνηση του ΚΚΕ να εμφανίζεται το ΚΚΕ Εσωτερικού ως ισότιμο μέρος της συμμαχίας. Έτσι βρέθηκε η, καταδικαστική για το ΚΚΕ Εσωτερικού, φόρμουλα της παρουσίασης του νέου σχήματος της Ενωμένης Αριστεράς ως σύμπραξη ΚΚΕ και ΕΔΑ. Το ΚΚΕ Εσωτερικού θα εμφανιζόταν ως συνεργαζόμενο κόμμα με την ΕΔΑ, όντας κατά κάποιον τρόπο ένας αστερίσκος. Η προεκλογική συνεργασία ΚΚΕ Εσωτερικού και ΚΚΕ ήταν εν τη γενέσει της ταραχώδης. Οι αλληλοκαταγγελίες ήταν καθημερινό φαινόμενο, καθώς το πρώτιστο διακύβευμα και για τα δύο κόμματα ήταν οι υποψήφιοι του ενός να ξεπεράσουν σε σταυρούς τους υποψηφίους του άλλου.
Oι δύσκολες εκλογές
Ο προεκλογικός αγώνας έμοιαζε πιο δύσκολος στην επαρχία, όπου ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού αγνοούσε πλήρως τις αιτίες της διάσπασης του 1968 και δεν κατανοούσε τον λόγο ύπαρξης δύο κομμουνιστικών κομμάτων. Παράλληλα, ο φόβος της Χούντας εξακολουθούσε να υφίσταται, γι’ αυτό και πολλοί δίσταζαν να επισκεφτούν τα γραφεία του ΚΚΕ Εσωτερικού ή να συμμετέχουν ως εκλογικοί αντιπρόσωποι. Μακριά από τις πόλεις ο ρόλος των διαπροσωπικών επαφών ήταν καίριος, δεδομένου ότι εκεί έφταναν μόλις μερικές δεκάδες φύλλα της ΑΥΓΗΣ ή του Ριζοσπάστη. Από την άλλη, ο εμβληματικός ραδιοφωνικός σταθμός του ΚΚΕ Φωνή της Αλήθειας, που λειτουργούσε στο εξωτερικό ήδη από τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια, προωθούσε υποψήφιους του ΚΚΕ.
Στις αρχές Οκτωβρίου προκηρύχθηκαν εκλογές για τις 17 Νοεμβρίου. Το ΚΚΕ Εσωτερικού αντιμετώπιζε επικριτικά πλέον τον Καραμανλή λόγω ορισμένων γεγονότων που είχαν μεσολαβήσει, όπως το εκλογικό σύστημα που επιβλήθηκε και η μεγάλη καθυστέρηση στην αποχουντοποίηση του κράτους. Οι επιθέσεις προς τον πρωθυπουργό ολοένα και εντείνονταν, ιδίως μετά την ομιλία του στη Θεσσαλονίκη στις 28 Οκτωβρίου, η οποία θεωρήθηκε επιστροφή στον μετεμφυλιακό αντικομμουνισμό. Πάντως, στο πνεύμα των ηπίων τόνων, αποφεύχθηκαν επικλήσεις σε στιγμές προηγούμενων δεκαετιών που είχαν ειδικό βάρος για την Αριστερά και είχαν συνδεθεί με τον Καραμανλή, όπως οι εκλογές του 1961 ή η δολοφονία Λαμπράκη.
Το αποτέλεσμα των εκλογών ήταν εξαιρετικά αρνητικό για το ΚΚΕ Εσωτερικού. Η Ενωμένη Αριστερά έλαβε μόλις 9,4% και εξέλεξε 8 βουλευτές. Το σημαντικότερο πρόβλημα όμως ήταν ότι το ΚΚΕ κυριάρχησε κατά κράτος σε σταυρούς έναντι των δύο εταίρων του. Τα μόνα θετικά σημεία για το ΚΚΕ Εσωτερικού ήταν ότι εξασφάλισε κοινοβουλευτική παρουσία με 2 βουλευτές και ότι υπερκέρασε σε σταυρούς την ΕΔΑ. Το εγχείρημα της Ενωμένης Αριστεράς δεν μακροημέρευσε, καθώς έπαψε επί της ουσίας να υφίσταται μετά τη συγκρότηση της νέας Βουλής.
Από την άλλη, οι «Στόχοι του έθνους» όχι απλώς δεν εγκαταλείφθηκαν, αλλά έγιναν επίσημη πολιτική του ΚΚΕ Εσωτερικού για τα επόμενα χρόνια με ορισμένες διαφοροποιήσεις. Ο Καραμανλής πλέον αντιμετωπιζόταν ως εχθρός, καθώς κατηγορήθηκε πως προωθούσε αντιδημοκρατικές διατάξεις στο υπό διαμόρφωση σύνταγμα. Τo νέο στοίχημα ήταν να δημιουργηθούν συγκλίσεις, κυρίως μεταξύ των προοδευτικών δυνάμεων, που θα απέτρεπαν κινδύνους για τη Δημοκρατία.
Κάπως έτσι έκλεινε ο πρώτος κύκλος της νόμιμης «ζωής» του ΚΚΕ Εσωτερικού. Ήταν μια αμήχανη περίοδος, που ξεκίνησε με ορμή και ενθουσιασμό αλλά κατέληξε σε προβληματισμό και απογοήτευση. Η τραυματική εμπειρία της Ενωμένης Αριστεράς έμελλε να χαράξει μια αδιαπέραστη γραμμή στον κομμουνιστογενή χώρο, εμπεδώνοντας στα στελέχη του ΚΚΕ Εσωτερικού την άποψη ότι το πρόταγμα της ανανέωσης ήταν το δικό τους ταυτοτικό στοιχείο εντός της Αριστεράς. Αν μη τι άλλο, είναι άξιο λόγου ότι, παρά την εκλογική αποτυχία, η πίστη σ’ αυτό το πρόταγμα δεν κλονίστηκε διόλου. Ήταν ένας κρίσιμος σταθμός σε μια «ανανεωτική» προσπάθεια που άντεξε στον χρόνο και παραμένει ενεργή, με σαφώς διαφορετικά χαρακτηριστικά, μέχρι και σήμερα.
* Ο Βαγγέλης Ζιώγας είναι υποψήφιος διδάκτωρ Ιστορίας ΕΚΠΑ
