Live τώρα    
14°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Ελαφρές νεφώσεις
14 °C
12.6°C15.2°C
1 BF 65%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Αίθριος καιρός
11 °C
9.2°C12.5°C
2 BF 71%
ΠΑΤΡΑ
Αίθριος καιρός
12 °C
11.0°C17.3°C
4 BF 68%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Αραιές νεφώσεις
17 °C
16.1°C17.5°C
2 BF 85%
ΛΑΡΙΣΑ
Ασθενείς βροχοπτώσεις
7 °C
6.9°C8.5°C
0 BF 87%
Ισπανία / Η ανολοκλήρωτη μεταπολίτευση
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Ισπανία / Η ανολοκλήρωτη μεταπολίτευση

ΦΡΑΝΚΟ

Η Ισπανική Μετάβαση (Transiciόn) στη δημοκρατία είχε δύο βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία τη διαφοροποιούν αρκετά από το ιστορικό γεγονός που στην Ελλάδα ονομάσαμε Μεταπολίτευση. Το ένα είναι η πλήρης απουσία ρήξης, ακόμα και φαινομενικής, ανάμεσα στο καθεστώς που απερχόταν και το νέο πολίτευμα.

Αν στην Ελλάδα οι επικεφαλής του πραξικοπήματος και της επταετούς δικτατορίας οδηγήθηκαν στη φυλακή και οι διαμαρτυρίες αφορούσαν την απουσία ποινών για τα εκτελεστικά όργανα της χούντας, στην Ισπανία η παράδοση και η παραλαβή της εξουσίας από τη φασιστική στρατιωτική χούντα στον βασιλιά Χουάν Κάρλος και από εκεί σε πολιτικά πρόσωπα έγινε απολύτως ομαλά, χωρίς να υπάρξει καμία ποινή και καμία αποκήρυξη των τεσσάρων δεκαετιών του ισπανικού φασισμού -αυτή η τελευταία δεν θα υπάρξει παρά μόλις κατά την αυγή της δεκαετίας του 2010, από την κυβέρνηση του Χοσέ Θαπατέρο.

Η δεύτερη βασική διαφορά ανάμεσα στην Ισπανική Μετάβαση και την Ελληνική Μεταπολίτευση αφορά τη διάρκεια των δύο γεγονότων. Αν στην Ελλάδα η Μεταπολίτευση είναι ζήτημα κάποιων εβδομάδων ή μηνών (ο Μιχάλης Στασινόπουλος θα αναλάβει προσωρινός Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας μόλις πέντε μήνες μετά την κατάρρευση της δικτατορίας), στην Ισπανία η Μετάβαση είναι μια περίοδος που θα κρατήσει στην πραγματικότητα επτά χρόνια.

Ξεκινά δηλαδή από τις 20 Νοεμβρίου 1975, όταν ο επικεφαλής του φασιστικού καθεστώτος Φρανθίσκο Φράνκο πεθαίνει στο κρεβάτι του και ολοκληρώνεται στις 28 Οκτωβρίου 1982, όταν, υπό την ηγεσία του τελευταίου του γραμματέα της εποχής της παρανομίας Φελίπε Γκονζάλεθ, το Σοσιαλιστικό Κόμμα θα πετύχει συντριπτική νίκη στις βουλευτικές εκλογές και θα επιστρέψει με εντυπωσιακό τρόπο στην κυβέρνηση για πρώτη φορά μετά τη νίκη του Λαϊκού Μετώπου τον Φεβρουάριο του 1936.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο συμβολικές ημερομηνίες, μια σειρά κομβικά γεγονότα περιγράφουν το σχήμα αυτής της Μετάβασης: η ανάληψη της εξουσίας από τον βασιλιά Χουάν Κάρλος το 1975, η παράδοσή της στον Αντόλφο Σουάρεθ -ο οποίος θα παραμείνει πρωθυπουργός για έξι χρόνια- το 1976, η υπογραφή των δύο Συμφωνιών της Μονκλόα το 1977 (που θα ορίσουν το νέο πολιτικό και πολιτειακό πλαίσιο της Ισπανίας, στο οποίο θα συναινέσουν όλες οι σημαντικές δυνάμεις της χώρας πλην των αναρχοσυνδικαλιστών και των αναρχικών), το αποτυχημένο πραξικόπημα του Φεβρουαρίου του 1981 και, ανάμεσα σε αυτά, οι πρώτες βουλευτικές εκλογές μετά από τέσσερις και πλέον δεκαετίες, που διεξήχθησαν τέτοιες μέρες πριν από 44 χρόνια, στις 15 Ιουνίου 1977.

Οι επιζήσαντες της χούντας

Η συγκρότηση ενός κοινοβουλευτικού συστήματος στην Ισπανία -όπως και λίγα χρόνια πριν στην Πορτογαλία- είχε να αντιμετωπίσει ένα πρώτο πρόβλημα: οι τέσσερις δεκαετίες δικτατορικού φασιστικού καθεστώτος είχαν εξαϋλώσει τα περισσότερα κόμματα και τις παρατάξεις που υπήρχαν πριν από το φασιστικό πραξικόπημα. Για την ακρίβεια, από το 1936 είχαν επιβιώσει μόνο τα κύρια κόμματα της Αριστεράς.

* Το Σοσιαλιστικό, που βασιζόταν σε μία νέα γενιά ηγετών και στελεχών, που είχαν δράση είτε στην Ισπανία είτε στο εξωτερικό.

* Το Κομμουνιστικό, που -αντίθετα- εξακολουθούσε να έχει στην ηγεσία του τα στελέχη που είχαν πρωταγωνιστήσει κατά την περίοδο του Εμφυλίου, όπως ο γραμματέας του Σαντιάγκο Καρίγιο, η Ντολόρες Ιμπαρούρι «Πασιονάρια» και άλλοι, οι οποίοι είχαν ηγηθεί του Κόμματος όχι μόνο κατά τη διάρκεια των γεγονότων του 1936-1939, αλλά και κατά τη διάρκεια της μεταστροφής του προς τον ευρωκομμουνισμό στα τέλη της δεκαετίας του 1960.

* Τοπικιστικά κόμματα της Αριστεράς ή του αντιφρανκικού στρατοπέδου δημιουργήθηκαν λίγο - πολύ ως φυσικές συνέχειες των προεμφυλιακών ή ως μετεξέλιξη παράνομων οργανώσεων στον φρανκισμό και βασίζονταν κατά κόρον σε στελέχη που ζούσαν στην Ισπανία πριν από τη Μετάβαση.

* Και τέλος, αν και αυτό δεν σχετιζόταν άμεσα με την κοινοβουλευτική γεωγραφία, οι παραδοσιακά πολύ ισχυροί στην Ισπανία αναρχοσυνδικαλιστες είχαν ανασυγκροτηθεί σε μια συνδικαλιστική οργάνωση εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων, μέσα στην οποία η συνύπαρξη παλιών εξόριστων με αναφορές στην αναρχική ορθοδοξία και τον Εμφύλιο από τη μία και ανανεωτών που δρούσαν μέσα στη φρανκική Ισπανία από την άλλη προοιωνιζόταν μια βαθύτατη εσωτερική κρίση τα επόμενα χρόνια.

Το δεξιό δημοκρατικό Κέντρο

Στη Δεξιά, αντίθετα, τα κόμματα έπρεπε να δημιουργηθούν περίπου από την αρχή. Δεξιά δημοκρατική αντίσταση ουδέποτε είχε υπάρξει στην Ισπανία και ως εκ τούτου δεν υπήρχαν και μηχανισμοί έτοιμοι να μετεξελιχθούν σε κόμματα.  Όλο το πολιτικό δυναμικό της Δεξιάς προερχόταν από το Εθνικό Κίνημα, το μοναδικό νόμιμο «κόμμα» της εποχής του Φράνκο.

Έτσι μάλλον με μηχανικό τρόπο δημιουργείται, γύρω από τον πρώτο πολιτικό πρωθυπουργό Αντόλφο Σουάρεθ, ένα κόμμα με τον κάπως εύσχημο τίτλο Ένωση του Δημοκρατικού Κέντρου -αν και, με τον τρόπο που έγινε η μετάβαση στην Ισπανία, ο ορισμός του «Κέντρου» δεν είναι εντελώς παράταιρος, ακόμα και για έναν χώρο που συγκροτήθηκε σχεδόν αποκλειστικά από παλιούς υποστηρικτές ή συνεργάτες του φρανκισμού.

Στην ουσία το Δημοκρατικό Κέντρο εξέφρασε, πάντα υπό τη βαριά σκιά του Σουάρεθ, την τάση εκείνη που αναγνώριζε την ανάγκη η μετάβαση στον κοινοβουλευτισμό να είναι ολοκληρωμένη και να μην περιοριστεί σε μια σειρά μέτρα φιλελευθεροποίησης μεταξύ των διαφορετικών τάσεων του φρανκισμού.

Κομβικό σημείο σε αυτή την πολιτική υπήρξε η νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος τον Απρίλιο του 1977, μόλις δύο μήνες πριν από τις εκλογές, η οποία υπήρξε αποτέλεσμα μιας σειράς κινήσεων σκακιέρας, βασισμένων στους συσχετισμούς δύναμης.

Η σκακιέρα της νομιμοποίησης

Οι κινήσεις νομιμοποίησης του Κομμουνιστικού Κόμματος έγιναν παράλληλα με την απόπειρα πολιτικής του περιθωριοποίησης και απομόνωσης. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα και ο Γκονζάλεθ βρέθηκαν απευθείας σε συνεννόηση με τον Σουάρεθ αποφεύγοντας να αμφισβητήσουν το πλαίσιο της Μετάβασης.

Το Κ.Κ. προσπάθησε να εμποδίσει την πορεία του Σ.Κ. προς τη συνεννόηση μέσω μιας πρότασης συνδικαλιστικής συγχώνευσης των τριών μεγάλων συνομοσπονδιών (UGT - σοσιαλιστές, CCOO - κομμουνιστές, CNT - αναρχικοί). Η άρνηση τόσο των σοσιαλιστών όσο και των αναρχικών (για πολύ διαφορετικούς λόγους) να συνεργαστούν συνδικαλιστικά με τις Εργατικές Επιτροπές του Κ.Κ. άφησε τους κομμουνιστές να αιωρούνται πολιτικά, χωρίς συμμαχίες.

Μετά τη Σφαγή της Ατότσα, τον Ιανουάριο του 1977, το Κομμουνιστικό Κόμμα αναγκάζεται να αποδεχθεί το πλαίσιο της Μετάβασης, ουσιαστικά χωρίς όρους. Οι αναρχικοί που θα μείνουν εκτός θα κατασταλούν με βιαιότητα τα επόμενα δύο χρόνια και θα χρειαστούν σχεδόν 20 χρόνια για να συνέλθουν.

Η ακροδεξιά Μετάβαση

Ωστόσο η πορεία συνθηκολόγησης με το Κ.Κ. και νομιμοποίησής του απελευθέρωσε και ένα κομμάτι φρανκισμού που επιθυμούσε μια πολύ πιο συγκρατημένη μετάβαση, που δεν θα περιλάμβανε τους εχθρούς του Εμφυλίου. Ισχυρό μέσα στον στρατό και τα σώματα ασφαλείας, το ρεύμα αυτό θα αποκτήσει πολιτική έκφραση μέσω ενός από τους παλιούς υπουργούς του Φράνκο, του Μανουέλ Φράγκα.

Το κόμμα αυτό θα συγκροτηθεί ενάντια στο πλαίσιο της Μετάβασης και θα πραγματοποιήσει το πρώτο του συνέδριο υπό την ιαχή «Ο Φράνκο ζει». Για την ώρα είναι ένα μικρό κόμμα νοσταλγών του φασισμού. Θα χρειαστούν μερικά χρόνια για να μετονομαστεί από Λαϊκή Συμμαχία σε Λαϊκό Κόμμα και να ενδυθεί τα φορέματα ενός νομοταγούς κόμματος της Κεντροδεξιάς που θα κυβερνήσει ξανά την Ισπανία υπό τον Αθνάρ και μετά υπό τον Ραχόι.

ΙΣΠΑΝΙΑ

Η κάλπη του 1977 και το οριστικό τέλος της επαναστατικής επαγγελίας

Όπως σε κάθε πτώση δικτατορίας, έτσι και στην περίπτωση της Ισπανίας, υπήρξαν στιγμές υψηλής συναισθηματικής φόρτισης. Η ΑΥΓΗ της εποχής τις καταγράφει με ενθουσιασμό:

* Στις 13 Απριλίου 1977 η εφημερίδα υποδέχεται τη νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος με τον πρωτοσέλιδο τίτλο «Ανεμίζει λεύτερα η κόκκινη σημαία στη Μαδρίτη».

* Στις 29 Μαΐου με ολοσέλιδο άρθρο πανηγυρίζει την επιστροφή της Ιμπαρούρι στην Ισπανία.

* Στις 5 Ιουνίου ο φόρος τιμής δίνεται στην επιστροφή του Ραφαέλ Αλμπέρτι, του κορυφαίου εκπρόσωπου της ποιητικής γενιάς του 1927, του κομμουνιστή ποιητή που έγραψε τον αντιφασιστικό ύμνο «A galopar», τον οποίο μελοποίησε και τραγούδησε σε όλον τον κόσμο ο αναρχικός Πάκο Ιμπάνιεθ.

* Και λίγες μέρες μετά η εφημερίδα πανηγυρίζει την παρουσία 200.000 κομμουνιστών στην προεκλογική ομιλία του Σαντιάγκο Καρίγιο.

Ωστόσο το αποτέλεσμα των εκλογών θα είναι ενδεικτικό του συσχετισμού δυνάμεων που είχε δημιουργήσει στην Ισπανία το πλαίσιο της Μετάβασης. Μια νίκη της Αριστεράς θα ήταν βέβαια έξω από τα όρια του ρεαλισμού. Η αναλογία δυνάμεων ανάμεσα σε σοσιαλιστές και κομμουνιστές όμως είναι ενδεικτική.

Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, που έχει επιλέξει εξαρχής την οδό του συμβιβασμού, οδηγώντας ουσιαστικά τους κομμουνιστές σε απομόνωση και πολιτικό αδιέξοδο, θα συγκεντρώσει σχεδόν 5,5 εκατομμύρια ψήφους και το εντυπωσιακό ποσοστό 29,3%, που το καθιστά την αναμφισβήτητη αξιωματική αντιπολίτευση στη χώρα, και μάλιστα μια αντιπολίτευση που μοιάζει να περιμένει με νομιμοφροσύνη τη σειρά της.

Ο Φελίπε Γκονζάλεθ, μόλις 35 χρόνων τότε, καταγράφεται ως η μεγάλη εφεδρεία του ισπανικού ρεπουμπλικανισμού και μια εγγύηση ότι η ισπανική Αριστερά δεν έχει πλέον επαναστατικές βλέψεις. Το Κομμουνιστικό Κόμμα θα μείνει αρκετά πίσω: μόλις 1,7 εκατ. ψήφοι και 9,3%. Η υπεροχή του σε αριθμό μελών δεν θα σταθεί αρκετή για να συναγωνιστεί έστω τους σοσιαλιστές εκλογικά.

Τα τοπικιστικά κόμματα θα περιοριστούν όλα μαζί σε ένα ποσοστό κοντά στο 6%. Ακόμα δεν είναι εμφανές ότι τα επόμενα χρόνια το φεντεραλιστικό μοντέλο που επιλέγει η Ισπανία της Μετάβασης θα τα μετατρέψει σε ρυθμιστές του πολιτεύματος.

Στα δεξιά ο Αντόλφο Σουάρεθ δεν θα πετύχει τον θρίαμβο που ονειρευόταν. Το ποσοστό του Δημοκρατικού Κέντρου θα περιοριστεί στο 34,5% -καθόλου πρόσφορο για να του προσδώσει απόλυτη κυριαρχία σε μια χώρα που έχει συνηθίσει επί 40 χρόνια να ζει με την ενός ανδρός αρχή. Η Λαϊκή Συμμαχία, ως εκλογική έκφραση του φρανκισμού, θα σταθεί καλά, με ποσοστό 8,3% και 1,5 εκατ. ψήφους.

Το γεγονός ότι η Λαϊκή Συμμαχία βρέθηκε πίσω από το Κομμουνιστικό Κόμμα έχει εκείνη τη στιγμή μεγάλη συμβολική αξία.  Όμως το ποσοστό αυτό θα αποτελέσει μια ισχυρή βάση για την ανασυγκρότηση της Δεξιάς στη βάση της φρανκικής ανάμνησης. Το Λαϊκό Κόμμα θα χρειαστεί μόλις πέντε χρόνια για να συνθλίψει το λεγόμενο Κέντρο και να μετατραπεί σε δεύτερη δύναμη και, ύστερα από 14 χρόνια στην αντιπολίτευση, θα βρεθεί να κυβερνά την Ισπανία το 1996, αυτή τη φορά χωρίς οι φωνές «Ο Φράνκο ζει» να είναι δημόσιες.

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL