Της Αγνής Σιδερίδου*
Εδώ και μερικά χρόνια, σε δημόσια συζήτηση σε χώρο κοινωνικού φορέα, που προωθεί τη συνεργασία της Ρωσίας με χώρες του εξωτερικού, ειπώθηκε χαρακτηριστικά ότι μία από τις πιο σημαντικές κληρονομιές της Ρωσίας από τη Σοβιετική Ένωση είναι το Ιντερντόμ, στην πόλη Ιβάνοβο. Η πλήρης ονομασία του ήταν Διεθνές Παιδικό Σπίτι Ελένα Στάσοβα.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό το Ιντερντόμ; Η ιστορία του αρχίζει το 1926, όταν στη Σοβιετική Ένωση ήρθε η Ελβετή επαναστάτρια Μεντόνα Μόζερ, κόρη του ιδιοκτήτη της επιχείρησης ρολογιών Μόζερ. Τόσο την εντυπωσίασε η χώρα, που αποφάσισε να προσφέρει όλη την τεράστια περιουσία της για την ίδρυση οικοτροφείου για παιδιά επαναστατών. Αγόρασε στην Ελβετία τον εξοπλισμό και ίδρυσε το Διεθνές Παιδικό Σπίτι στο χωριό Βάσκινο, κοντά στη Μόσχα.
Αργότερα, οι παλιοί μπολσεβίκοι του Ιβάνοβο, κέντρου της υφαντουργίας, πόλης με επαναστατική παράδοση (κατά την Επανάσταση του 1905 εδώ ιδρύθηκαν τα πρώτα Σοβιέτ – η βασική μορφή της νέας λαϊκής εξουσίας), πρότειναν να ιδρυθεί στην πόλη τους παιδικό σπίτι για τα παιδιά των επαναστατών του εξωτερικού. Η Ελένα Στάσοβα, στέλεχος της παλιάς φρουράς μπολσεβίκων και πρόεδρος της ΜΟΠΡ (Διεθνής Οργάνωση Βοήθειας στους Αγωνιστές Eπαναστάτες), καθώς και η Κεντρική Επιτροπή της ΜΟΠΡ ενέκριναν την πρόταση. Κηρύχτηκε διεθνής έρανος, στον οποίο το Ιβάνοβο συγκέντρωσε το μεγαλύτερο ποσό και κέρδισε το δικαίωμα να φιλοξενήσει το οικοτροφείο.
Έτσι, το 1933, στην άκρη της πόλης, δίπλα σε ελατόδασος, ξεκίνησε τη ζωή του το Διεθνές Παιδικό Σπίτι Ελένα Στάσοβα. Το ίδιο το διώροφο κτήριο ήταν «επαναστατικό». Κατασκευάστηκε στον πρωτοποριακό τότε κονστρουκτιβιστικό ρυθμό και θύμιζε στο πλάνο σφυροδρέπανο.
Τα πρώτα παιδιά έφτασαν τον Αύγουστο του 1933. Ήταν 140 παιδιά από 26 εθνότητες. Ήρθαν να τα προϋπαντήσουν χιλιάδες κάτοικοι του Ιβάνοβο. Παιδιά αντιφασιστών από τη Γερμανία και Βουλγαρία, όπου είχαν ήδη εγκαθιδρυθεί φασιστικά καθεστώτα, από την Κίνα, την Ιταλία και την Αυστρία. Ήρθαν εδώ και τα παιδιά από το Βάσκινο. Το Ιντερντόμ ήταν πάντα βαρόμετρο της πολιτικής κατάστασης στον πλανήτη μας. Από τη σύστασή του μπορούσες να κρίνεις πού συμβαίνουν ιστορικές και επαναστατικές αναταραχές.
Η Σοβιετική Ένωση έζησε 74 χρόνια. Τόσα περίπου έζησε και το Ιντερντόμ (71). Μαζί της πέρασε δοκιμασίες και μετά τη διάλυσή της προσπάθησε και πάλεψε για να σταθεί πιστό στα ιδανικά της φιλίας και συνεργασίας των λαών, καθώς και του σεβασμού προς τον άνθρωπο.
Η περίοδος των βίαιων καταπιεστικών μέτρων της δεκαετίας του 1030 άγγιξε όχι μόνο τους ξένους κομμουνιστές, αλλά και τα παιδιά τους. Επτά παιδιά από το Ιντερντόμ μεταφέρθηκαν στα ειδικά οικοτροφεία του υπουργείου Εσωτερικών.
Στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο του 1941-1945, όπως τον ονομάζουν στη Ρωσία, πήραν μέρος 50 οικότροφοι του Ιντερντόμ. 24 απ’ αυτούς σκοτώθηκαν. Μεταξύ τους και ο Έλληνας Γιώργος Νικολαΐδης. Δεν του επέτρεπαν να ενταχθεί στον στρατό επειδή ήταν ξένος. Τότε έγραψε στον Στάλιν και τον Βοροσίλοβ ζητώντας να του το επιτρέψουν. Το κατόρθωσε. Εντάχθηκε σε ένα από τα πρώτα τμήματα εθελοντών από το Ιβάνοβο και σκοτώθηκε έπειτα από τέσσερις μήνες.
Στις αρχές του πολέμου υπήρχαν σχέδια για εκκένωση, μεταφορά του Ιντερντόμ στις ανατολικές περιοχές. Τελικά, όμως, το Ιντερντόμ παρέμεινε στο Ιβάνοβο και όλα τα χρόνια του πολέμου αντιμετώπιζε πολλές δυσκολίες, όπως όλος ο σοβιετικός λαός. Τα παιδιά καλλιεργούσαν πατάτες και λαχανικά για το συσσίτιο της χρονιάς, έκοβαν και μετέφεραν ξύλα για τη θέρμανση. Το 1942, όταν άνοιξε ο δρόμος προς το πολιορκημένο Λένινγκραντ πάνω στην παγωμένη λίμνη Λάντογκα, στο οικοτροφείο έφεραν παιδιά από το Λένινγκραντ. Στα δικά μου χρόνια, ήταν οι μόνοι Ρώσοι που είχαμε στο Ιντερντόμ. Το 1943, μετά τη διάλυση της ΜΟΠΡ, το Ιντερντόμ πέρασε στη δικαιοδοσία του Σοβιετικού Ερυθρού Σταυρού.
Τελείωσε ο Πόλεμος. Οι οικότροφοι από τη Γερμανία, τη Βουλγαρία, την Ιταλία επέστρεψαν στις χώρες τους, βρήκαν τους γονείς τους. Τον Αύγουστο του 1950, μετά τη νίκη της Λαϊκής Επανάστασης στην Κίνα το 1949, γύρισαν στη χώρα τους και οι Κινέζοι (τη δεκαετία του 1960, περίοδο της πολιτιστικής επανάστασης, πολλοί από αυτούς εκτοπίστηκαν και φυλακίστηκαν).
Εγώ έμεινα στο Ιντερντόμ από τον Οκτώβριο του 1950 έως τον Σεπτέμβριο του 1956. Εκεί βρήκα ακόμα έναν Έλληνα, το Νίκο Ρίζο, γιο του γενικού γραμματέα του Κ.Κ. Κύπρου Κώστα Χριστοδουλίδη (Σκελέα). Ο Νίκος ήταν από τα πρώτα παιδιά που ήρθαν στο Ιντερντόμ το 1933. Δεν είχε το επίθετο του πατέρα του (αυτό συνέβαινε συχνά, και άλλα παιδιά στο Ιντερντόμ άλλαζαν το όνομά τους). Αλλά όχι μόνο αυτό. Τον είχαν αφήσει στο Ιντερντόμ πολύ μικρό, μόλις 2 χρόνων (γεννήθηκε το 1931) και δεν ήξερε ούτε ελληνικά ούτε ποιος είναι ο πατέρας του. Του είχαν πει πως είναι γιος του Νίκου Ζαχαριάδη. Τελικά, ο Ζαχαριάδης τον βοήθησε να βρει τη μητέρα του (ο πατέρας του είχε ήδη πεθάνει - θύμα της εποχής της καταπίεσης της δεκαετίας του 1930) και τις αδερφές του από τον δεύτερο γάμο της με τον Παντελή Καραγκίτση, γνωστό συνδικαλιστή. Ο Νίκος πέθανε τον Σεπτέμβριο του 2014 σε ηλικία 83 χρόνων.
Το καλοκαίρι του 1951, στο Ιντερντόμ ήρθαν οι τελευταίοι μαθητές από τα ειδικά οικοτροφεία, που οργανώθηκαν το 1939 για τα παιδιά του Ισπανικού Εμφυλίου, τα οποία κατέφυγαν στη Σοβιετική Ένωση. Τον Φεβρουάριο του 1953 έφτασαν πάνω από 60 Ελληνόπουλα από την Τασκένδη. Ήταν παιδιά των πολιτικών προσφύγων, που ήρθαν στην Τασκένδη μετά τη λήξη του Εμφυλίου, τον Αύγουστο του 1949. Πέρασαν μόλις τέσσερα χρόνια από τη λήξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου! Η ίδια η Σοβιετική Ένωση επούλωνε τις πληγές της. Οι πρόσφυγες δεν ήξεραν τη γλώσσα, δεν είχαν ειδικότητες, δεν είχαν σπίτια. Και όταν το ΚΚΕ αποφάσισε ότι πρέπει να σμίξουν οι οικογένειες και από τις Λαϊκές Δημοκρατίες άρχισαν να έρχονται τα παιδιά τους, πολλοί γονείς δεν είχαν τη δυνατότητα να τα συντηρήσουν.
Ήμουν το μόνο άτομο στο Ιντερντόμ που μιλούσε ελληνικά και με έστειλαν μαζί με άλλους μαθητές μας στον σιδηροδρομικό σταθμό να προϋπαντήσουμε τα Ελληνόπουλα. Έκανε τρομερό κρύο, τα παιδιά ήταν κακοντυμένα, πολλά ήταν, θα έλεγα, κουρελιασμένα. Στην έξοδο του βαγονιού τα τυλίγαμε με μια κουβέρτα και τα πηγαίναμε στο λεωφορείο. Και ακόμα μια πτυχή: τα συνόδευε από την Τασκένδη η Ρόζα Ταλαγάνη (Ζεύγου), κόρη του Γιάννη Ζεύγου, μέλους του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ, που δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη από μοναρχοφασίστες το 1947. Η Ρόζα προπολεμικά ήταν και αυτή στο Ιντερντόμ και γύρισε στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Τη θυμάμαι το 1947 στην Αθήνα, σε μια εκδρομή με την Κομματική Σχολή, όπου δίδασκε ο θείος μου, ο Λευτέρης Αποστόλου. Στεκόμασταν δίπλα-δίπλα πάνω σε ένα φορτηγό και κρατιόμασταν από την καμπίνα και αυτή τραγουδούσε στα ρωσικά τη γνωστή “Κατιούσα”, πάνω στη μουσική της οποίας στην Αντίσταση είχε γραφτεί ο Ύμνος του ΕΑΜ. “Τρία γράμματα μόνο φωτίζουν...”
Την άνοιξη του 1953 ήρθε ακόμα μια μεγάλη αποστολή από το Σοβιετικό Αζερμπαϊτζάν (σημερινή Αζερία). Ήταν παιδιά από το Ιράν που κατέφυγαν εκεί με τους γονείς τους, μετά τα γεγονότα του 1950 στο Ιράν. Πάντα το Ιντερντόμ έδινε καταφύγιο και στοργή σ’ εκείνους που τα είχαν ανάγκη. Αργότερα έδωσε φιλοξενία σε παιδιά από τις χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής, τη Χιλή.
Στα περίπου εβδομήντα χρόνια της ύπαρξής του (1933-2004), εδώ σπούδασαν πάνω από 4.500 παιδιά από περίπου ογδόντα χώρες του κόσμου. Ήταν εδώ και παιδιά ηγετών του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, οι γιοί του Μάο Τσε Τουνγκ, ο γιος του Τολιάτι, του Τίτο, οι γιοι του Λόνγκο. Κάποια παιδιά έμεναν εδώ με ψεύτικο όνομα. Δεν υπήρχε καμία διάκριση από πλευράς παιδαγωγών και προσωπικού. Σημασία είχε ότι οι γονείς όλων των παιδιών, ο καθένας με τον τρόπο του, τη θέση του και τις συνθήκες στις οποίες βρέθηκε, πάλευε κατά του φασισμού, της εκμετάλλευσης, της αποικιοκρατίας, για ένα καλύτερο αύριο.
Η δεκαετία του 1990, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ήταν πολύ δύσκολα χρόνια για το Ιντερντόμ. Ο Ερυθρός Σταυρός της Ρωσίας δεν είχε πια την οικονομική δυνατότητα που είχε ο Ερυθρός Σταυρός της ΕΣΣΔ. Πολύτιμη ήταν αυτή την εποχή η υποστήριξη της Διεθνούς Ένωσης Επιτροπών Ειρήνης με επικεφαλής τον παγκόσμιο πρωταθλητή σκακιού Ανατόλι Κάρποβ και της Ομοσπονδίας των πρώην οικοτρόφων του Ιντερντόμ.
Στις αρχές των 2000 ήρθαν νέες δοκιμασίες. Η κυβέρνηση της περιοχής, με τη δικαιολογία ότι δεν μπορεί να συντηρήσει το τεράστιο, πλουσιότατο συγκρότημα του Ιντερντόμ, το οποίο κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1980, μετά την κατεδάφιση του παλιού μας αγαπημένου κτηρίου, πρότεινε να το μετατρέψει σε στρατιωτική σχολή υπό την αιγίδα του υπουργείου Άμυνας. Ο Ερυθρός Σταυρός, η Διεθνής Ένωση του Κάρποβ, η Ομοσπονδία των πρώην οικοτρόφων, καθώς και πολλές εξέχουσες προσωπικότητες ένωσαν τις προσπάθειές τους και κατόρθωσαν να αποτρέψουν αυτά τα σχέδια. Το Ιντερντόμ μετά το 2004 παραμένει εκπαιδευτικό ίδρυμα και οικοτροφείο για παιδιά από τη Ρωσία και την πρώην ΕΣΣΔ, ορφανά, παιδιά από περιοχές εθνικών συγκρούσεων, θύματα θεομηνιών.
Τι μας έδωσε το Ιντερντόμ
Έγινε για μας μια μικρή πατρίδα. Μας έδωσε τη δυνατότητα να μεγαλώσουμε σε κανονικές συνθήκες. Είχαμε το σχολείο μας (τα χρόνια 1933 – 1961 τα παιδιά πήγαιναν σε σχολείο της πόλης, το 1961 το Ιντερντόμ άνοιξε δικό του σχολείο), τις εξωσχολικές δραστηριότητες (αθλητισμό, μουσική, θέατρο κ.ά.). Διδασκόμασταν τη μητρική μας γλώσσα. Είχαμε σπίτι. Και γι’ αυτό πρέπει να πούμε ένα μεγάλο ευχαριστώ στη Σοβιετική Ένωση και στον λαό της. Μας έδινε πάντα ό,τι καλύτερο είχε. Η τροφοδοσία του Ιντερντόμ γινόταν κατευθείαν από τη Μόσχα. Ζούσαμε, από την άποψη αυτή, σε πολύ καλύτερες συνθήκες από τα παιδιά του Ιβάνοβο. Οι ελλείψεις ήταν μετά τον Πόλεμο και ήταν πάρα πολλές.
Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι στην τάξη μου έκανα με μια συμμαθήτριά μου ανταλλαγή, της έδινα ψωμί με βούτυρο (στο Ιντερντόμ τρώγαμε πάντα βούτυρο) και μου έδινε το δικό της κολατσιό, ψωμί με μαργαρίνη. Οι παιδαγωγοί και καθηγητές μας έδιναν όλη τους την ψυχή. Χάρη στις προσπάθειές τους αποκτήσαμε μια μεγάλη οικογένεια και μια κοινή γλώσσα, τη ρωσική. Σπουδάσαμε σε ανώτερες και ανώτατες σχολές. Είμαστε παιδιά της Ρωσίας, άσχετα αν συμφωνούμε ή όχι με πολλά που γίνονται εδώ σήμερα, και πρεσβευτές της σε όλο τον κόσμο. Το Ιντερντόμ ήταν η εφαρμογή του διεθνισμού στην πράξη. Δεν υπήρχε ποτέ καμιά μορφή φυλετικής διάκρισης. Σήμερα έχουμε αδέρφια σε όλη την Υφήλιο, από τη Χιλή ώς τις ακτές της Κίνας, σε Αμερική, Αφρική, Ευρώπη, Ασία. Έχουμε μια μόνιμη επαφή. Τα τελευταία δέκα χρόνια, κάθε φθινόπωρο συναντιόμαστε σε μία από τις χώρες που μένουν οι απόφοιτοι του Ιντερντόμ. Φέτος η συνάντηση έγινε στην Πορτογαλία. Δύο εβδομάδες γνωριμίας με αυτή την καταπληκτική χώρα, την οποία οργάνωσαν τα εκεί αδέρφια μας. Ήρθαν διακόσιοι απόφοιτοι. Είναι καταπληκτικό: σήμερα είναι εν ζωή η πιο μεγάλη στην ηλικία οικότροφος, η Άνκα Ντιμιτρόβα (γεννήθηκε στις 21.11.1916). Ο πατέρας της Στέφαν Ντιμιτρόβ πήρε μέρος στην επανάσταση του 1923 στη Βουλγαρία. Σκοτώθηκε αντάρτης το 1944. Η 100 χρόνων Άνκα φέτος τον Μάιο παραβρέθηκε στη συνάντηση των ογδοντάχρονων του Ιντερντόμ στη Βουλγαρία. Της εύχομαι να ζήσει.
Σήμερα, η Ομοσπονδία των πρώην οικοτρόφων πιστεύει -και την υποστηρίζουν και πολλοί κοινωνικοί παράγοντες στη Ρωσία- ότι το οικοτροφείο μπορεί και πρέπει να αποκτήσει πάλι διεθνή νομική υπόσταση. Θα μπορούσε να φιλοξενεί παιδιά από περιοχές πολεμικών συγκρούσεων, που δυστυχώς δεν παύουν να υπάρχουν. Η Ομοσπονδία μας ζει. Το 2018 θα γιορτάσουμε τα 85 χρόνια από την ίδρυση του Ιντερντόμ. Παραμένουμε πιστοί στην αδελφότητά μας. Πιστοί στην αγάπη μας προς τη Ρωσία. Στόχος μας είναι να ζουν το πνεύμα του Ιντερντόμ και τα ιερά ιδανικά που μας δίδαξε.
* Ζει στη Μόσχα. Είναι η κόρη της αγωνίστριας της Εθνικής Αντίστασης Ηλέκτρας Αποστόλου, που δολοφονήθηκε τον Ιούλιο του 1944, και του γιατρού Γιάννη Σιδερίδη, στελέχους του ΚΚΕ, που πέθανε στα τέλη του Δεκεμβρίου του 1942. Η Αγνή φεύγει από την Ελλάδα τον Αύγουστο του 1948. Πηγαίνει στη Ρουμανία, στον θείο της Λευτέρη Αποστόλου, ιστορικό στέλεχος του ΚΚΕ. Έμεινε μαζί του δύο χρόνια. Τέλη Οκτωβρίου του 1950 πηγαίνει στη Σοβιετική Ένωση, στην πόλη Ιβάνοβο, 300 χλμ. ανατολικά της Μόσχας. Στο Ιβάνοβο ήταν το σπουδαίο οικοτροφείο-σχολείο Ιντερντόμ για τα παιδιά των αντιφασιστών από το εξωτερικό. Έμεινε από το 1950 έως το 1956. Για έξι χρόνια το σχολείο αυτό ήταν το σπίτι και η οικογένειά της
