Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για την «μετα-αλήθεια» και τα “fake news”, λες και αυτή η «διαστροφή», που βάζει φυτίλι στο λαϊκό θυμικό στη βάση επινοημένων «γεγονότων», χαρακτηρίζει τη μεταμοντέρνα εποχή μας και μόνο! Αγνοούμε έτσι πως η κατασκευή ψευδών ειδήσεων έχει μια σεβαστή, μακρόχρονη παράδοση, όπως μαρτυρούν και οι παρακάτω στίχοι του Καβάφη, από το ποίημα Το 31 π.Χ., στην Αλεξάνδρεια:
Απ’ τη μικρή του, στα περίχωρα πλησίον, κώμη, / και σκονισμένος από το ταξείδι ακόμη, / έφθασεν ο πραγματευτής. Και «Λίβανον!» και «Κόμμι!» /
στους δρόμους διαλαλεί. Αλλ’ η μεγάλη οχλοβοή, / κ’ η μουσικές, κ’ η παρελάσεις που αφίνουν ν’ ακουσθεί. / Το πλήθος τον σκουντά, τον σέρνει, τον βροντά. / Κι όταν πια τέλεια σαστισμένος, “Τι είναι η τρέλλα αυτή;” ρωτά. / ένας του ρίχνει κι’ αυτουνού τη γιγαντιαία ψευτιά / του παλατιού -που στην Ελλάδα ο Αντώνιος νικά./
Από το «παλάτι» λοιπόν τότε, από τις διάφορες ελίτ και την τέταρτη εξουσία των ΜΜΕ τώρα κατασκευάζονται τα fake-news, τα οποία, όπως η σπίθα σε ξερόχορτα, διαδίδονται και ανάβουν φωτιές στο «συναίσθημα» του ευκολόπιστου λαού!
Η μετα-αλήθεια, ωστόσο, δεν θα μπορούσε να υπάρξει αν δεν είχε προηγηθεί αυτής η Μετα-Ιστορία. Η οποία, συνοπτικά, πρεσβεύει πως η «Ιστοριογραφία» ισούται με τη «Mυθιστορία». Όπως εύστοχα παρατήρησε, ήδη από τον 18ο αιώνα, ο πολιτικός Horace Walpole, θα συμφωνούσε απόλυτα με τον μαθητή ο οποίος στο ερώτημα, τι είναι η Ιστορία; απάντησε: «Η Ιστορία είναι κάτι που δεν συνέβη ποτέ, αφού γράφτηκε από κάποιον που δεν ήταν εκεί!». Το ακόλουθο δίλημμα, το οποίο έθεσε την ίδια εποχή ο μυθιστοριογράφος και κριτικός S. Johnson, μας προβληματίζει ακόμα και σήμερα: «Ο ιστορικός λέει είτε αυτό που είναι ψέμα, είτε αυτό που είναι αλήθεια. Στην πρώτη περίπτωση, δεν είναι ιστορικός. Στη δεύτερη, δεν του δίνεται η ευκαιρία να επιδείξει τις ικανότητές του. Γιατί η αλήθεια είναι μία και όλοι όσοι λένε την αλήθεια πρέπει να τη λένε με τον ίδιο τρόπο».
Έναν αιώνα αργότερα, ο ιστορικός Τ.Β. Macaulay έγραφε πως για να είναι απολύτως αληθής η Ιστορία, θα έπρεπε να καταγράφει τα πάντα, «τα λεπτομερέστερα στοιχεία των παραμικρών υποθέσεων - καθετί που έγινε και όλες τις λέξεις που εκστομίστηκαν κατά την περίοδο που πραγματεύεται... Εάν γραφόταν έτσι η Ιστορία, τότε η βιβλιοθήκη της Οξφόρδης δεν θα χωρούσε ούτε τα συμβάντα μιας εβδομάδας». Ως εκ τούτου, καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο ιστορικός θα έπρεπε, σαν τον μυθιστοριογράφο, να διαθέτει δημιουργική φαντασία και ικανότητα επιλογής, ώστε η αφήγησή του «να είναι συναρπαστική και να συγκινεί». Αναφέρω και την απάντηση που έδωσε, λίγα χρόνια αργότερα, ο καθηγητής της Ιστορίας στο Cambridge, λόρδος Acton, όταν του έθεσαν μια ερώτηση για την Αναγέννηση: «Η Αναγέννηση έχει ύπαρξη μόνο στις μαθητικές εκθέσεις»!1
Τα παραπάνω αποτελούν μια «γεύση» προ-ιστορίας σε ό,τι αφορά τη θεωρία της Μετά-ιστορίας που ανέπτυξε στην εποχή μας ο Hayden White και την οποία ουδείς ιστορικός μπορεί πλέον να αγνοήσει. Η Μετα-ιστορία αποδόμησε πλήρως τις «ψευδαισθήσεις» της ιστοριογραφίας περί «αντικειμενικότητας». Τα «γεγονότα», όπως προσπαθεί να πείσει τους αναγνώστες του ο ιστορικός, δεν αποτελούν τις ανακαλύψεις μιας ουδέτερης έρευνας του Αρχείου. Είναι προϊόντα κειμενικής κατασκευής, αφού οι αφηγηματικές και ρητορικές δομές της Ιστοριογραφίας, συνδέονται άμεσα με εκείνες της τη Μυθοπλασίας.
Έτσι, οι λέξεις που εκφέρονται μετ’ επιτάσεως από τα ΜΜΕ τα τελευταία επτά χρόνια της κρίσης, όπως «αφήγημα» και «success story», εν αγνοία των ομιλητών, είναι τα άδηλα απότοκα της θεωρίας της Μετα-Ιστορίας!
Μετα-μοντερνισμός, Μετα-στρουκτουραλισμός, Μετα-αποικιοκρατία, Μετα-ιστορία, Μετα-μυθοπλασία. Αναπόφευκτο ήταν να ακολουθήσει και η Μετα-αλήθεια. Εδώ, μια αναφορά στο παράδοξο του Ζήνωνα δεν θα ήταν άστοχη: Ένας Κρητικός λέει: «Όλοι οι Κρητικοί είναι ψεύτες». Λέει αλήθεια ή ψέματα; Ας μας απαντήσει ο πρόεδρος της αξιωματικής αντιπολίτευσης Κ. Μητσοτάκης που είναι Κρητικός. Όταν προσυπογράφει με τον λαό μια «συμφωνία αλήθειας», λέει αλήθεια, ψέματα, ή μήπως, ως βέρος μεταρρυθμιστής, κινείται στην επικράτεια της μετα-αλήθειας;
1. Βλέπε: Τζίνα Πολίτη, Δοκίμια για το Ιστορικό Μυθιστόρημα, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2000, σ. 44-46, 50.
