του GIULIANO BATTISTON*
Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, επιφανής Ευρωπαίος κοινωνιολόγος και από τους σημαντικότερους σύγχρονους στοχαστές, εξηγεί πώς ο Τραμπ αξιοποίησε την εικόνα του ως ισχυρού άνδρα εκτός πολιτικού κατεστημένου. Έτσι εμφανίστηκε σαν αντίδοτο στην ανασφάλεια που χαρακτηρίζει την εποχή μας. Η νίκη του προδιαγράφει τον κίνδυνο οι παραδοσιακές δημοκρατικές ασφαλιστικές δικλίδες να αντικατασταθούν από αυταρχικά πρότυπα.
* Στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη η κυρίαρχη αντίδραση, τουλάχιστον στον προοδευτικό χώρο, ήταν έκπληξη και φόβος. Κάποιοι μίλησαν «για μεγάλο φόβο», άλλοι για «τραγωδία για την αμερικανική Δημοκρατία και το Σύνταγμα». Πιστεύετε ότι αυτές οι εκτιμήσεις είναι ακριβείς;
Οι θεωρήσεις αποκάλυψης ξεφυτρώνουν κάθε φορά που ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα άγνωστο πεδίο, όπως όταν υπάρχει η βεβαιότητα ότι τίποτα ή σχεδόν τίποτα ή πολύ λίγα από τα δεδομένα του παρελθόντος θα συνεχίσουν να υφίστανται, όπως στο παρελθόν, όταν ο κόσμος δεν έχει στοιχεία για το τι μέλλει γενέσθαι ή για το τι πρόκειται να αντικαταστήσει ό,τι αφήνουμε πίσω. Οι αντιδράσεις για την εκλογή Τραμπ πολλαπλασιάστηκαν με μεγάλη ταχύτητα. Παρουσιάζει ενδιαφέρον το γεγονός ότι όλες οι εκτιμήσεις συγκλίνουν, ομογνωμούν: όπως συνέβη και στην περίπτωση του Brexit, έτσι και στην εκλογή Τραμπ η ερμηνεία που δίνεται είναι ότι πρόκειται για μια λαϊκή αντίδραση - διαμαρτυρία ενάντια στο κατεστημένο και την πολιτική ελίτ της χώρας στο σύνολό της. Απέναντι σε αυτά, μεγάλο τμήμα του πληθυσμού συσσώρευσε απογοήτευση γιατί οι πολιτικοί δεν αφουγκράστηκαν τις προσμονές του και υπήρξαν ασυνεπείς.
* Ενώ ο Τραμπ ιδιοποιήθηκε το χαρτί του ως αουτσάιντερ...
Με δεδομένη τη μη συμμετοχή του σε αυτή την ελίτ, μη έχοντας εκλεγεί ποτέ σε κανένα αξίωμα, όντας "εκτός πολιτικού κατεστημένου", ευρισκόμενος σε αντιπαράθεση με το ίδιο του το κόμμα, ο Τραμπ έγινε ο φορέας της μοναδικής ευκαιρίας για να εκφραστεί, χωρίς αναστολές, μια καταδίκη στο πολιτικό σύστημα συνολικώς. Το ίδιο συνέβη και στην περίπτωση του βρετανικού δημοψηφίσματος, όταν όλα τα κόμματα (από το κόμμα των Εργατικών έως και τους Συντηρητικούς) συσπειρώθηκαν γύρω από την παραμονή στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με αποτέλεσμα όλοι οι πολίτες να κάνουν χρήση της ψήφου τους προκειμένου να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους για το πολιτικό σύστημα στο σύνολό του. Συμπληρωματικό παράγοντα συναποτέλεσε και η έντονη επιθυμία του κόσμου να αντικαταστήσει τις ατέρμονες διαμάχες των αδύναμων και αναποτελεσματικών πολιτικών με την αδιαπραγμάτευτη θέληση ενός ισχυρού άνδρα (ή μιας ισχυρής γυναίκας), ικανού με την αποφασιστικότητα του και τα προσωπικά του χαρίσματα να επιβάλλει χωρίς αναστολές, χωρίς πισωγυρίσματα και χάσιμο χρόνου, γρήγορες λύσεις, πραγματικές αποφάσεις. Ο Τραμπ σχεδίασε περίτεχνα τη δημόσια εικόνα του ως ατόμου γενναιόδωρα προικισμένου με όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που το εκλογικό σώμα ονειρευόταν. Όλα όσα προείπα δεν αποτελούν τις μόνες παραμέτρους που συνέβαλαν στον θρίαμβό του, είναι σίγουρα όμως οι σημαίνουσες. Αντίθετα η τριακονταετής συμμετοχή της Χίλαρι Κλίντον στο πολιτικό κατεστημένο και η κατακερματισμένη και συμβιβαστική ατζέντα της στις εκλογές επέδρασαν δραματικά στη δημοτικότητα της υποψηφιότητας της.
* Συμμερίζεστε την άποψη όσων εκλαμβάνουν τη νίκη Τραμπ σαν εκδήλωση της κρίσης του δυτικού δημοκρατικού μοντέλου;
Πιστεύω ότι είμαστε μάρτυρες μιας επιμελούς αποψίλωσης των αρχών της «δημοκρατίας» τις οποίες θεωρούσαμε αδιαμφισβήτητες. Δεν πιστεύω ότι ο όρος αυτός καθεαυτός θα εγκαταλειφθεί (εννοεί τη δημοκρατία), γιατί, όπως θα υποστήριζε ο Κλοντ Λεβί-Στρος, ως "σημαίνουσα" παραμένει παραγωγός πολλών διαφορετικών “σημαινομένων”. Υπάρχει όμως, εν δυνάμει, η πιθανότητα οι παραδοσιακοί μηχανισμοί διασφάλισης (όπως ο κατά Μοντεσκιέ διαχωρισμός της εξουσίας, νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική, ή το βρετανικό σύστημα των θεσμικών αντίβαρων) να απαξιωθούν και να παραμείνουν κενοί περιεχομένου, για να αντικατασταθούν άμεσα ή έμμεσα από τη συγκέντρωση της εξουσίας σε μοντέλα αυταρχικά έως και δικτατορικά. Όλες οι αναφορές που κάνατε εκφράζουν την κοινή ανησυχία και είναι τα συμπτώματα μιας συνεχώς αυξανόμενης τάσης που επιθυμεί και επιδιώκει η εξουσία να εγκαταλείψει τα προνομιακά υπερώα και να προσγειωθεί. Είναι λοιπόν η προσπάθεια της επαναφοράς της εξουσίας σε συνθήκες άμεσης επικοινωνίας μεταξύ από τη μια, του επικεφαλής ισχυρού άντρα και από την άλλη της ομάδας των υποστηρικτών του και υποκειμένων εξουσίας οι οποίοι κάνουν χρήση του κοινωνικού διαδικτύου για να προσηλυτίζουν και να καταγράφουν και αποτυπώνουν τη διαμόρφωση των απόψεων.
* Κατά τη διάρκεια της εκλογικής του καμπάνιας ο Τραμπ εστίασε πάρα πολύ στο φυλετικό ζήτημα και στον εθνικισμό χωρίς να περιοριστεί αποκλειστικά σε αυτά. Πέρα από τις συστηματικές επιθέσεις κατά των "διαφορετικών", αναφέρθηκε και στην οικονομική αβεβαιότητα όλων εκείνων που έχουν την αντίληψη ότι η παγκοσμιοποίηση τους έχει κατακλέψει. Οι δυο αυτές προσεγγίσεις του οικονομικού άγχους, και του άγχους απέναντι στους άλλους, συνδέονται και πώς;
Η επινόηση συνίσταται στη σύνδεση, την ενδυνάμωση των δυο αυτών εκφάνσεων της κοινωνικής αγωνίας με τη μόνιμη διασύνδεση τους· αυτό κατόρθωσε να κάνει ο Τραμπ, μέγιστος απατεώνας (δεν είναι ο μόνος στο παγκόσμιο πολιτικό στερέωμα). Τείνω να προχωρήσω στην ανάλυση της εκμετάλλευσης εκ μέρους του Τραμπ, εστιάζοντας στον συνδυασμό που έκανε μεταξύ της πολιτικής ταυτότητας και της οικονομικής αγωνίας, γιατί πιστεύω ότι κατόρθωσε να συμπυκνώσει στο σύνολο της την υπαρξιακή ανασφάλεια που διακατέχει την εργατική και μεσαία τάξη σχετικά με ό,τι τους απομένει, καλλιεργώντας την αντίληψη σε όλους τους αποκλεισμένους ότι η απομάκρυνση των ξένων, όσων είναι εθνικά διαφορετικοί, των μεταναστών που μόλις έφτασαν, συνιστά την αγωνιωδώς αναζητούμενη «γρήγορη λύση» που θα αντιμετώπιζε ως διά μαγείας άμεσα κάθε αγωνία και οικονομική ανασφάλεια τους.
* Ανάμεσα σε αυτούς που ψήφισαν Τραμπ υπάρχουν και άτομα τα οποία εντάσσονται στον «περιττό πληθυσμό». Πρόκειται για τους πολίτες που καλύπτονταν από κάποιο "κοινωνικό συμβόλαιο", από το οποίο έχουν αποκλεισθεί (μαζί με τους νέους και όχι μόνο) που δεν είχαν - ήταν υποκείμενα κάποιου κοινωνικού συμβολαίου και ούτε πρόκειται να γίνουν. Η νίκη Τραμπ σηματοδοτεί το τέλος του μεταπολεμικού οικονομικού μοντέλου και την αντικατάσταση του με ένα άλλο αντιθέτου προσήμου, που δημιουργεί «ανθρώπινα απορρίμματα»;
Η μετάβαση από μια θεώρηση και αντίληψη και οικονομική πολιτική που δεν αποκλείει κοινωνικές ομάδες σε μια άλλη που αποκλείει δεν συμβαίνει για πρώτη φορά. Η μετάβαση αυτή πραγματοποιήθηκε σε πλήρη συντονισμό με μια άλλη ποιοτική αναβάθμιση, τη μετάβαση της κοινωνίας από την κοινωνία που παράγει στην κοινωνία των καταναλωτών, η οποία δεν θα ήταν εφικτή χωρίς τη δημιουργία περιθωριοποίησης, δηλαδή τη δημιουργία μια κοινωνικής τάξης που όχι μόνο είναι υποβαθμισμένη σε σχέση με την ταξική κοινωνία, αλλά είναι και πλήρως αποκλεισμένη, μια κατηγορία «ελλειμματικών καταναλωτών» καταδικασμένων σε μόνιμο αποκλεισμό. Η σύγχρονη τάση για «τιτλοποίηση» των κοινωνικών προβλημάτων προσθέτει νερό στον ίδιο μύλο: διευρύνει τα δίκτυα αποκλεισμού, μετατάσσοντας άτομα προερχόμενα από μια κατώτερη κατηγορία που διατηρούσε το θετικό της πρόσημο σε μια άλλη, ελαστική μεν αλλά τοξική.
* Σε μερικά από τα βιβλία σας, π.χ. στο «Η μοναξιά του πολίτη της παγκοσμιοποίησης», ασχολείστε με αυτό που εσείς ορίζετε ως «κακεντρεχή τριάδα», αβεβαιότητα, ανασφάλεια και κοινωνική ευπάθεια, κυρίαρχα συναισθήματα που επικρατούν σε μια πραγματικότητα που καλείται να αντιμετωπίσει το διαζύγιο μεταξύ πολιτικής και εξουσίας. Είναι αναπόφευκτο αυτό το διαζύγιο να οδηγήσει προς έναν ισχυρό άνδρα ή προς τον λαϊκισμό;
Αρχίζω να πιστεύω ότι είναι αναπόφευκτο. Η διάσταση στην οποία αναφέρεστε αφήνει πίσω του ένα κενό -που συνεχώς διευρύνεται- από το οποίο πηγάζει ένας δηλητηριώδης συνδυασμός απελπισίας και ατυχίας. Οι συνήθεις τρόποι αντιμετώπισης με τους οποίους είχαμε εξοικειωθεί και θεωρούσαμε ως δεδομένους για την επίλυση και αποτελεσματική αντιμετώπιση των προβλημάτων και των αγωνιών μας έχουν πια απαξιωθεί. Κυρίως δεν εκτιμάται ότι είναι εφικτό να παραμείνουν συνεπείς στις υποσχέσεις τους. Σε μια κοινωνία της οποίας οι πολίτες στερούνται άμεσης μνήμης, σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης σε απολυταρχικά ή δικτατορικά καθεστώτα, ο ισχυρός άντρας, για τον οποίο δεν υπάρχουν δείγματα γραφής, δεν κρίνεται επικίνδυνος, εκτιμάται ως η εν δυνάμει λύση, για τις γρήγορες και άμεσες λύσεις, για τα άμεσα αποτελέσματα τα οποία υπόσχεται ότι θα φέρει, χάρη στις υποτιθέμενες ικανότητες του να αντιμετωπίζει τα πράγματα.
* Ο Μπέπε Γκρίλο, ο αρχηγός του κινήματος των πέντε αστέρων, υπογράμμισε τις ομοιότητες μεταξύ των εκλογικών νικών του κόμματός του και εκείνης του Τραμπ, αναφέροντας ότι «αυτοί που τολμούν, οι μαχητικοί, οι βάρβαροι, αυτοί θα φέρουν την πρόοδο. Εμείς είμαστε οι βάρβαροι!». Είναι η εποχή που το κατεστημένο θα πρέπει να αναμετρηθεί με τους νέους βαρβάρους;
Στην Ευρώπη οι Γκρίλο είναι πολυάριθμοι. Για όσους πιστεύουν ότι η πολιτοφροσύνη έχει αποτύχει, οι βάρβαροι είναι οι σωτήρες. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό επιδιώκουν να περάσουν στην αντίληψη των ευπίστων. Σε άλλες, είναι αυτό που λαχταρούν να πιστέψουν όσοι αισθάνονται εγκαταλειμμένοι και ξεχασμένοι στην κατανομή των δώρων του πολιτισμού. Ίσως κάποιοι απ' αυτούς που ανήκουν στο κατεστημένο βιαστούν να αδράξουν την ευκαιρία, από τη στιγμή που όσοι πιστεύουν στη μεταθανάτια ζωή συχνά είναι πρόθυμοι να αυτοκτονήσουν...
Μετάφραση: Μαρία Γαβαλά
(Πηγή: http://espresso.repubblica.it, 11/11/2016)
