Το δίχως άλλο το Brexit είναι πολλαπλό σοκ. Η αιτία δεν ήταν ότι η πλειονότητα του λαού μιας μεγάλης χώρας επέλεξε να πορευτεί μόνος της. Η πραγματική αιτία είναι ότι ανέδειξε θέματα τα οποία επιμελώς προσπαθούσαν να κρύψουν οι ηγέτες της Ευρώπης για πολλά χρόνια. Αλλά μία άλλη ακόμα πιο σημαντική συνέπεια είναι ότι ένας λαός προτίμησε μια αυτόνομη πορεία παρά τη συμμετοχή σε ένα οικονομικό και πολιτικό σχήμα το οποίο περιορίζει αλλά και καθορίζει τις επιλογές του.
Αλλά ας πάμε στο πρώτο: Η αλήθεια που αναδείχθηκε από τη βρετανική έξοδο είναι ότι έγινε ξεκάθαρο πως η Γερμανία χρειάζεται πολύ περισσότερο τη Βρετανία και την Ευρώπη σε σύγκριση με την ανάγκη που την έχουν αυτοί. Για να το πούμε πιο απλά, για τη Γερμανία η Ευρώπη είναι ένα πολυεργαλείο που επιτελεί για λογαριασμό της πολλούς και πολλαπλούς στόχους και σκοπούς. Η αποτυχία της Ευρώπης, κάτι που αναδείχθηκε από το αποτέλεσμα του βρετανικού δημοψηφίσματος, και η δυσαρέσκεια που έχει σκορπίσει το κύριο όπλο της Γερμανίας, το ευρώ, μπορεί να ανατρέψει και να φέρει τα πάνω κάτω όλους τους σχεδιασμούς του Βερολίνου.
Υπό αυτή την έννοια, η βρετανική έξοδος μπορεί να είναι το πρελούδιο για κάτι πολύ πιο σημαντικό για τα γερμανικά συμφέροντα: το ενιαίο νόμισμα. Κανείς δεν αμφισβητεί πλέον ότι σήμερα η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη κατέληξε να βλέπει το κοινό νόμισμα ως τον μεγεθυντή των στρεβλώσεων της παγκοσμιοποίησης, αντί να το βλέπει ως τη θωράκιση της Ευρώπης από αυτές. Για τους περισσότερους, η έλευση του ευρώ βοήθησε να παραδοθεί η οικονομική μοίρα των Ευρωπαίων στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές και οι θέσεις εργασίας τους σε μακρινές χώρες με χαμηλούς μισθούς, όπως η Κίνα. Κοντολογίς, η βρετανική έξοδος μπορεί να ρίξει λίπασμα στο κλίμα της δυσαρέσκειας και ξαφνικά να μετατραπεί σε κρίση του ευρώ.
Πρακτικά το δημοψήφισμα μπορεί να είναι ο κρίκος μίας μεγάλης αλυσίδας που στο τέλος της βρίσκεται η μεσαία τάξη της Γερμανίας. Κανείς άλλωστε δεν αμφισβητεί ότι ο φόβος για ενδεχόμενη αποτυχία του ευρώ που συνδέεται και με τις φυγόκεντρες τάσεις που πιστοποιήθηκαν με το πρόσφατο δημοψήφισμα θα έχουν αντανάκλαση στον μέσο νοικοκύρη Γερμανό. Η επιτυχία της Γερμανίας ως το πλέον ανταγωνιστικό εμπορικό έθνος της Ευρώπης σήμερα συνδέεται κυρίως με τη μεταποίηση, η οποία αντιπροσωπεύει περίπου το 24% της γερμανικής οικονομίας. Αυτό που ποτέ δεν φαίνεται να συζητήθηκε στη Γερμανία όμως, είναι το πώς αυτό το βιομηχανικό θεμέλιο της γερμανικής ευημερίας θα απειληθεί αν το ευρώ αποτύχει. Σε αυτή την περίπτωση, η Γερμανία θα αναγκαστεί να επιστρέψει στο γερμανικό μάρκο, η αξία του νομίσματός της θα ανέβει στα ύψη και η ανταγωνιστικότητα του μεταποιητικού της τομέα θα πέσει κατακόρυφα. Οι γερμανικές πολυεθνικές εταιρείες θα δώσουν ελάχιστο χρόνο πριν να μετακομίσουν την παραγωγή τους εκτός της Γερμανίας για να επωφεληθούν από το χαμηλότερο κόστος εργασίας στο εξωτερικό, την παγκόσμια εξάπλωση της τεχνολογίας, καθώς και το δίκτυο των αλυσίδων εφοδιασμού που επιτρέπει ποιοτική παραγωγή και αλλού. Η έρευνα και ο σχεδιασμός μπορεί να παραμείνουν εντός της χώρας, αλλά η παραγωγή και η συναρμολόγηση που συνδέονται με πολυάριθμες θέσεις εργασίας μεσαίου εισοδήματος θα πάνε αλλού. Οι μεγάλοι χαμένοι σε ένα τέτοιο σενάριο θα είναι τα μέλη της γερμανικής μεσαίας τάξης - και έτσι για τη Γερμανία το ευρώ είναι ένα ταξικό ζήτημα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει το να μελετήσει κανείς την αλληλουχία των οικονομικών παραμέτρων που προκαλεί τρόμο. Έχουμε και λέμε λοιπόν: ακριβώς εξαιτίας τής ιστορικά ισχυρής μεταποιητικής οικονομίας της, η Γερμανία έχει γίνει λιγότερο προσανατολισμένη στις χρηματοπιστωτικές αγορές από όσο άλλα κράτη, κάτι που έχει οδηγήσει στο να υποτιμάται η επίδραση της γερμανικής δημοσιονομικής πολιτικής για την Ευρώπη στις παγκόσμιες αγορές ομολόγων. Σήμερα, όμως, η πραγματικότητα είναι ότι αυτές οι αγορές ομολόγων θα υπαγορεύσουν όχι μόνο αν το ευρώ θα επιβιώσει, αλλά και το κόστος που θα πληρώσει η γερμανική μεσαία τάξη. Εάν η Γερμανία θέλει να παραμείνει σε γενικές γραμμές μια ευημερούσα κοινωνία σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, μπορεί να το κάνει μόνο μέσα σε ένα σταθερό χρηματοπιστωτικό περιβάλλον. Και κάπου εδώ μπαίνει και ο ρόλος του Λονδίνου ως χρηματοπιστωτικό κέντρο της Ευρώπης καθώς και οι αναταράξεις που προκαλεί η αποχώρηση. Μιλάμε δηλαδή για ένα ντόμινο σε βάθος χρόνου.
Εξάλλου, αν το ευρώ αποτύχει, ο γερμανικός χρηματοπιστωτικός τομέας θα δεχθεί επίσης ένα χτύπημα και θα προξενήσει περαιτέρω ζημία στην οικονομία. Το ντόμινο της αποτυχίας τής ευρωπαϊκής περιφέρειας θα καταλήξει τελικά να χτυπήσει τη γερμανική οικονομία και τους αποταμιευτές, δεδομένου ότι είναι μεταξύ των μεγάλων πιστωτών που κατέχουν αυτές τις προβληματικές οφειλές.
Η Γερμανία, ως εκ τούτου, έχει πολλούς ισχυρούς λόγους να θέλει να διατηρηθεί το ευρώ, αλλά για να γίνει αυτό πρέπει να βοηθήσει να διορθωθεί η σημερινή αποσταθεροποίηση του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών, αποδεχόμενη ένα μειωμένο εξωτερικό πλεόνασμα. Πράγματι, με μειωμένο πλεόνασμα, η λεγόμενη Ένωση Μεταβιβάσεων (transfer union) στην οποία αντιτίθενται τόσο πολλοί Γερμανοί -μια μόνιμη επιδότηση των ασθενέστερων περιφερειακών κρατών- θα ήταν περιττή. Αλλά με τα συνεχή μεγάλα εξωτερικά πλεονάσματα θα καταστεί απαραίτητη, αφού μόνο αυτό θα επιτρέψει σε άλλους Ευρωπαίους να χρηματοδοτήσουν την αγορά των γερμανικών προϊόντων. Το πραγματικό ζήτημα για τη Γερμανία σήμερα δεν είναι, επομένως, η διάσωση των υπολοίπων, αλλά η διάσωση του εαυτού της πριν να είναι πολύ αργά.
Ας πάμε και στο δεύτερο. Αν το καλοσκεφτούμε, το βρετανικό δημοψήφισμα έχει μια πρωτοτυπία: Για πρώτη φορά μια μεγάλη οικονομία «είπε»: Θα είμαστε σε καλύτερη θέση αν είμαστε μόνοι υπεύθυνοι του εαυτού μας. Στην πραγματικότητα προτίμησαν τη μοναξιά της αυτόνομης πορείας από τη συλλογικότητα που αντιπροσωπεύει η Ε.Ε. με την ενιαία αγορά και την ελεύθερη κυκλοφορία των ανθρώπων. Αν οι σκέψεις αυτές εξεταστούν υπό τον πρίσμα των γερμανικών προτεραιοτήτων που αναλύθηκαν παραπάνω, τότε εύκολα κατανοεί κανείς τη γερμανική αγωνία. Για να είμαστε ειλικρινείς, αυτό που φοβάται το Βερολίνο είναι το ίδιο το δημιούργημά του και τα πλήγματα που μπορεί να επιφέρει στον ίδιο τον πυρήνα του ευρώ. Δηλαδή αυτό που τρέμει είναι τι θα γίνει στη Γαλλία, την Ιταλία, ακόμα και στην Ισπανία, που ουσιαστικά είναι σημαντικά γρανάζια του ενιαίου νομίσματος.
Δυστυχώς όμως οι τελευταίες μέρες απέδειξαν ότι οι Γερμανοί παραμένουν Γερμανοί. Και αντί να προσπαθήσουν να λειάνουν τις γωνίες, έχουν πάρει τον τόρνο και κόβουν το δοκάρι. Στην πραγματικότητα επαναλαμβάνουν τα ίδια ακριβώς λάθη που έφεραν τους ίδιους και την υπόλοιπη Ευρώπη στο χείλος της καταστροφής. Και, δυστυχώς , η ευθυκρισία που είναι συστατικό κάθε ηγέτη φαίνεται ότι δεν μιλά... γερμανικά.
Το δημοψήφισμα του Brexit στη Βρετανία μπορεί να είναι ο κρίκος μιας μεγάλης αλυσίδας που στο τέλος της βρίσκεται η μεσαία τάξη της Γερμανίας. Ο φόβος για ενδεχόμενη αποτυχία του ευρώ που συνδέεται και με τις φυγόκεντρες τάσεις που πιστοποιήθηκαν με το πρόσφατο δημοψήφισμα θα έχουν αντανάκλαση στον μέσο νοικοκύρη Γερμανό
