ΤΗΣ ΕΦΗΣ ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗ*
Η ιστορία της ανθρωπότητας χαρακτηρίζεται από τις συνεχείς κινήσεις λαών για διάφορες αιτίες - πόλεμοι, οικονομικές καταστροφές, φυσικές καταστροφές από κλιματικές αλλαγές: ξηρασίες, πλημμύρες, ηφαίστεια, σεισμοί, κ.λπ., που αναγκάζουν τους φτωχούς κατά κανόνα κατοίκους των περιοχών που επλήγησαν να πάρουν τον δρόμο του πρόσφυγα, προκειμένου να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους.
Το προσφυγικό ζήτημα είναι εθνικό, ευρωπαϊκό, όπως έχει ήδη αναγνωριστεί, και η Ε.Ε. κινητοποιείται με διάφορες πολιτικές, ενέργειες και δράσεις, ενώ πρόσφατα ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ έδωσε μια νέα διάσταση - την παγκοσμιότητα. Οι μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές καθώς και οι θάνατοι από πνιγμό στον υγρό τάφο του Αιγαίου και της Μεσογείου γενικότερα κατά την τρέχουσα περίοδο μπορούν να συγκριθούν μόνον με τις ροές και τους θανάτους που επήλθαν κατά τη διάρκεια των ροών, που κατέγραψε η ιστορία κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η απραξία της προηγούμενης κυβέρνησης και κυρίως η επαίσχυντη κατασκευή του «τείχους του αίσχους» στον Έβρο οδήγησε στη μαζική αλλαγή της πορείας των προσφύγων προς την Ευρώπη από τη θάλασσα, μέσω των ελληνικών νησιών, με συνέπεια την καταγραφή πολλών εκατοντάδων πνιγμών στα «ναυάγια». Ο πνιγμός του τετράχρονου αγοριού, που η θάλασσα εναπόθεσε στην ακρογιαλιά το πτώμα του κι αργότερα τα πτώματα του αδελφού του και της μητέρας τους, συγκίνησε τις κοινωνίες όλου του κόσμου, καθώς και τους πιο συντηρητικούς ηγέτες. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κάμερον δήλωσε ότι υποδέχονται χιλιάδες πρόσφυγες και θα συνεχίσουν, ενώ ο Γάλλος πρωθυπουργός Μανουέλ Βαλς δήλωσε ότι θα πρέπει να φερόμαστε με αξιοπρέπεια στους πρόσφυγες, να τους στεγάσουμε και να τους παράσχουμε φροντίδα.
Κατά την Ε.Ε., στην Ελλάδα και την Ιταλία πρέπει να δημιουργηθούν άμεσα κέντρα υποδοχής. Τα μέτρα δε που εξήγγειλε η υπηρεσιακή πρωθυπουργός περιλαμβάνουν μεταξύ των άλλων δράσεις για τη βελτίωση των συνθηκών στις υφιστάμενες δομές υποδοχής ώστε, όπως δηλώθηκε, οι πρόσφυγες να νιώσουν βελτίωση της κατάστασης που βιώνουν. Την ταχεία ολοκλήρωση του χώρου ανοιχτής φιλοξενίας στον Ελαιώνα ακολούθησε η εξαγγελία της προηγούμενης κυβέρνησης διά των αρμόδιων υπουργών της σχετικά με τη δημιουργία και άλλων παρόμοιων χώρων και σε άλλες πόλεις και αναφέρθηκε η περίπτωση της Θεσσαλονίκης.
Ήταν ορθή η απόφαση της κυβέρνησης να δημιουργήσει στον Ελαιώνα χώρο ανοιχτής φιλοξενίας των προσφύγων και να τον χαρακτηρίσει χώρο «ανοιχτής φιλοξενίας» αντί «υποδοχής», ενώ στον χώρο κράτησης της Αμυγδαλέζας θα μένουν στο εξής μόνον οι πρόσφυγες εκείνοι που ενδεχομένως έχουν κάποιο πρόβλημα. Πρόκειται για χώρο που είχε κατασκευάσει η προηγούμενη κυβέρνηση της Ν.Δ. για να λειτουργήσει ως «χώρος κράτησης» - ήταν πραγματικά ένα κρατητήριο που καταδικάστηκε για τις απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων που έζησαν σ' αυτό.
Το εγχείρημα στον Ελαιώνα επιτεύχθηκε με τις απόλυτα απαραίτητες εργασίες για τη δημιουργία του χώρου, την τοποθέτηση προκατασκευασμένων οικίσκων και την πρόβλεψη των απολύτως απαραίτητων υποδομών - υδροδότηση, ηλεκτροδότηση, κλιματισμό.
Ο συγκεκριμένος «χώρος ανοιχτής φιλοξενίας» αναπτύχθηκε σε έκταση ιδιοκτησίας του Δήμου Αθηναίων, χαρακτηρισμένη από το σχέδιο πόλης ως Κοινόχρηστος Χώρος που ποτέ δεν υλοποιήθηκε, δεν διαμορφώθηκε, δεν φυτεύθηκε, όπου σ' αυτόν τον «μη-τόπο», σε εφήμερες κατασκευές διαβιούσαν Ρομά, από τους οποίους ζητήθηκε και μετεγκαταστάθηκαν σε όμορη έκταση - επίσης «μη-τόπο». Κι όλοι αυτοί περιλαμβάνονται σε έναν απέραντο «μη-τόπο», στον αφιλόξενο Ελαιώνα - μια εγκαταλειμμένη γωνιά της ιστορικής Αθήνας, ανάμεσα σε σωρούς από απορρίμματα, ανάμεσα σε ερείπια, κενά κτήρια -παλιές βιοτεχνικές μονάδες- ελάχιστες εν ενεργεία, όπου κυριαρχούν οι χωματόδρομοι, αλλά και το χώμα μέσα στα οικόπεδα. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον θα δημιουργηθεί μια νησίδα ανθρωπιάς, ένας χώρος διαμορφωμένος για να κατοικήσουν άνθρωποι, σε έναν χώρο φιλοξενίας, σε μια περιβάλλουσα ευρύτερη αφιλόξενη περιοχή. Κι αυτός είναι ο στόχος και τα επόμενα βήματα.
Πώς ο χώρος αυτός δεν θα αποτελέσει γκέτο μέσα στην πόλη; Οι κάτοικοί του θα μπορούν να βγούνε στην πόλη, αλλά θα βγούνε; Υπάρχουν ή πρέπει να δημιουργηθούν στον πολεοδομικό ιστό ιμάντες σύνδεσης. Πόσο μάλλον δε που ο χώρος φιλοξενίας είναι ένα «κενό» μέσα στην πόλη που, όπως και θεωρήθηκε -δυστυχώς ως θετικό στοιχείο της χωροθέτησης- βρίσκεται σε απόσταση από κατοικημένες περιοχές. Και ποιοι θα πρέπει να είναι αυτοί οι ιμάντες; Τα όσα πέρασαν από τον πόλεμο, τους κατατρεγμούς, τη φυγή με «προστάτες» τους ίδιους τους δουλέμπορους, τις απώλειες των ανθρώπων τους και το αίσθημα της διάκρισης του «άλλου», τους επιτρέπουν με μεγάλη επιφύλαξη να δεχθούν την ελευθερία κίνησης στην πόλη που ορθώς τους δίδεται, αλλά ίσως διστάζουν να την αξιοποιήσουν. Στην πόλη που η δομή της αποτελεί τη χωρική έκφραση μιας μονοεθνικής κοινωνίας ώστε να διατηρεί τη συνοχή της, η οποία όμως τις τελευταίες δεκαετίες αναπόφευκτα μετεξελίσσεται πλέον σε έναν πολυεθνικό οργανισμό που ως τέτοιος πλέον πρέπει να αντιμετωπιστεί από την Πολιτεία και την κοινωνία, με βασική αρχή των πολιτικών που πρέπει να ασκούνται στον αστικό χώρο τον σεβασμό στην ετερότητα και την πολυπολιτισμικότητα.
Πώς θα διαμορφωθεί ο χώρος ώστε να είναι πραγματικά χώρος φιλοξενίας - χώρος φιλικός, οικείος, φιλόξενος, όπου οι κάτοικοι θα ζουν, θα κατοικούν - δεν θα κρατούνται; Αν οι εργασίες μέχρι την τοποθέτηση των οικίσκων, τη σύνδεση του χώρου και των οικίσκων με τα δίκτυα της πόλης αποτελούν την πρώτη φάση ώστε να αρχίσει να λειτουργεί ο χώρος, υπάρχει και η δεύτερη φάση - τα επόμενα βήματα.
Πέρα από τους οικίσκους, ο χώρος ελεύθερης φιλοξενίας θα μπορούσε να διαθέτει ελεύθερους χώρους -«κοινόχρηστους χώρους», θα λέγαμε- και χώρους πρασίνου, που ήδη ανέλαβε το Τμήμα Κηποτεχνίας της Δ/νσης Πρασίνου του Δήμου Αθηναίων. Χώρους ατομικότητας και συλλογικότητας, γνωριμίας, παιγνιδιού (ένας παιδότοπος ήδη υπάρχει) και απασχόλησης των παιδιών, πιθανόν και εκπαιδευτικής γνωριμίας με τη χώρα στην οποία βρίσκονται, με εκδηλώσεις πολιτισμού δικού τους και δικού μας και ιδιαίτερα της δικής μας προσφυγιάς. Με χορούς και τραγούδια του λαού μας και δικά τους, ώστε να αμβλυνθεί, έστω και προσωρινά, το αίσθημα της απόγνωσης, της απώλειας της πατρίδας που άφησαν και να θυμούνται, όπου κι αν καταλήξουν, τον σεβασμό που δέχθηκαν στη χώρα μας προς τη δική τους προσφυγιά και την πραγματική φιλοξενία. Μια μικρή ομάδα αλληλέγγυων αρκεί για την οργάνωση και τον συντονισμό των δράσεων αυτών και άλλων παρόμοιων ενεργειών.
Πρόκειται για εγχείρημα φιλόδοξο, που η κυβέρνηση ολοκλήρωσε με επιτυχία στην πρώτη του φάση με τον συντονισμό της διυπουργικής συνεργασίας -από την οποία λείπει το ΥΠΑΠΕΝ, οι δ/νσεις Χωροταξίας και Πολεοδομίας,- στην οποία επιπλέον συμμετέχουν η Περιφέρεια και ο Δήμος Αθηναίων, καθώς και οι εταιρείες ΕΥΔΑΠ, ΔΕΔΔΗΕ και ΔΕΗ. Επειδή η διαχείριση του χώρου θα αποτελέσει μια επίσης πολυεπίπεδη συνεργασία, συμπεριλαμβανομένων των επικείμενων αδειοδοτήσεων, και λαμβανομένου υπ' όψη του προσωρινού χαρακτήρα της παρέμβασης αυτής, πιθανόν να είναι απαραίτητη η ίδρυση μιας δομής διαχείρισης του συγκεκριμένου χώρου στον Ελαιώνα και όλων των άλλων που θα δημιουργηθούν, σε συνεργασία με το Συντονιστικό Κέντρο Διαχείρισης Προσφυγικών Ροών, με στόχο την υλοποίηση εναλλακτικών πρακτικών και με τη συμμετοχή των τοπικών αρχών, της εκάστοτε Περιφέρειας, εκπροσώπων της κοινωνίας των πολιτών και των ομάδων αλληλέγγυων, καθώς και των ίδιων των κατοίκων του χώρου. Η δομή αυτή θα πρέπει να είναι ορισμένης διάρκειας λειτουργίας - μέχρις ότου θα υπάρχει η ανάγκη λειτουργίας του συγκεκριμένου χώρου φιλοξενίας προσφύγων, η δημιουργία νέων παρόμοιων χώρων ή χώρων υποδοχής, όπου κριθεί απαραίτητη μέσα από την ανάγκη αντιμετώπισης του ζητήματος με ανθρωπιά και εν κατακλείδι μέχρι να τερματιστούν οι πόλεμοι που προκαλούν αυτή την απέραντη ανθρωπιστική κρίση της προσφυγιάς.
* Η Έφη Καραθανάση είναι δρ αρχιτέκτων - πολεοδόμος, αν. μέλος Δ.Σ. ΣΕΠΟΧ
