Του Γιάννη Σιώτου*
Καθώς ο χρόνος προς τις εκλογές τρέχει, όλο και λιγότερα ακούγονται για το μείζον θέμα που ταλανίζει την Ευρώπη και κυρίως τη λαβωμένη από την πολιτική της εσωτερικής υποτίμησης Ελλάδα: την ανισότητα.
Όσο κι αν οι Ευρωπαίοι πολιτικοί προσπαθούν με κάθε τρόπο να υποβαθμίσουν τις επιπτώσεις αυτής της πραγματικότητας που έχει οικονομικά αίτια και τεράστια κοινωνικά αποτελέσματα, οι φωνές κορυφαίων οικονομολόγων, όπως του Κρούγκμαν, του Στίγκλιτς και του Πικετί, ηχούν όμοια με εκείνες των μαντείων της αρχαιότητας που προανήγγειλαν με τους χρησμούς τους επερχόμενα δεινά.
«Μειώσεις φόρων στους ισχυρούς και περικοπές δημοσίων δαπανών προκαλούν συρρίκνωση της οικονομίας, ακριβώς το αντίθετο από αυτό που γενικώς χρειάζεται», υπογράμμισε από το Παρίσι ο νομπελίστας οικονομολόγος Τζόζεφ Στίγκλιτς, εκφράζοντας απορία γιατί η Ευρώπη συνεχώς το προσπαθεί «παρά τις αποδείξεις και τις θεωρίες πως κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό». Ως «πραγματικά ηλίθια ιδέα» χαρακτηρίζει και τη μείωση των φόρων στις επιχειρήσεις για την τόνωση της οικονομίας. Παράλληλα, ζήτησε από τις αριστερές δυνάμεις, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, να αντιδράσουν απέναντι στις εντεινόμενες κοινωνικές ανισότητες.
Θα περίμενε κανείς ότι σε αυτήν την εκλογική αναμέτρηση θα ακούγαμε απ' όλους κάτι γι' αυτή την πολιτική που παράγει, διευρύνει και παγιοποιεί την ανισότητα. Δυστυχώς, κάθε μέρα που περνά απογοητευόμαστε ακόμα περισσότερο, αφού όσο πιο κοντά φτάνουμε στην ημερομηνία των εκλογών τόσο λιγότερα ακούγονται γι' αυτό. Λες και δεν υπάρχει. Λες και ζούμε σε μια άλλη πραγματικότητα, όπου ξαφνικά εξαφανίστηκε ο πόνος και η δυστυχία από την ανέχεια που προκαλούν τα... οικονομικά της προσφοράς.
Αυτή η σιωπή σίγουρα είναι αναμενόμενη από εκείνους που είναι "ξαδέλφια" και "ανίψια" αυτών που την επιβάλλουν. Για τους υπόλοιπους, όμως, η εκφορά μιας διαφορετικής πρότασης, προσαρμοσμένης στην πραγματικότητα, είναι επιτακτική για την ίδια τη Δημοκρατία, η οποία κινδυνεύει να οδηγηθεί στο αδιέξοδο του ισοπεδωτισμού.
Οι πολιτικοί ηγέτες της Ευρώπης εμφανίζονται απρόθυμοι -και ενδεχομένως ανήμποροι- να αμφισβητήσουν ευθέως τη συνταγή της κυρίας Μέρκελ και του κ. Σόιμπλε. Αλλά και σε αυτή την απροθυμία υπάρχουν διαφοροποιήσεις. Κάποιοι, όπως ο κ. Ραχόι, εμφανίζονται αμετανόητοι υποστηρικτές της πολιτικής τής λιτότητας. Κάποιοι άλλοι, όπως για παράδειγμα ο υπουργός Οικονομικών της Γαλλίας, ο κ. Ε. Μακρόν, απλώς διατυπώνουν διαφορετικά θεωρητικά σχήματα για την ανάγκη επανεξέτασης των συνθηκών της Ε.Ε. και της Ευρωζώνης, τα οποία όμως αντιμετωπίζονται με την περιώνυμη παγερή αδιαφορία των Γερμανών.
Και μάλλον θεωρούν πρέπον να μην αντιδρούν, αφου γνωρίζουν την αντικειμενική αδυναμία τους να αντιδράσουν. Όπως είπε και ο πρώην επικεφαλής οικονομολόγος της Παγκόσμιας Τράπεζας και σύμβουλος του πρώην Αμερικανού προέδρου Μπιλ Κλίντον: «Η κυβέρνηση της Γαλλίας δεν ήταν σε θέση να αντιπαραταχθεί με τη Γερμανία σε ό,τι αφορά τον δημοσιονομικό προσανατολισμό, την πολιτική στην Ευρωζώνη και την ελληνική κρίση».
Και ενώ πολιτικοί διασταυρώνουν τα ξίφη τους για τη δοσολογία της λιτότητας, οι ανισότητες διευρύνονται. Στην Ισπανία η ανεργία, παρά τους εντυπωσιακούς ρυθμούς ανάπτυξης που προαναγγέλλει, λίγους μήνες πριν τις εκλογές ο Ισπανός πρωθυπουργός, βρίσκεται σε δυσθεώρητα ύψη, ενώ οι πολυδιαφημισμένες θέσεις εργασίας αποδεικνύεται ότι δεν είναι τίποτα άλλο παρά θέσεις περιορισμένου χρόνου με αμοιβές πείνας που διαιωνίζουν την ανέχεια χιλιάδων Ισπανών. Στην Ιρλανδία, στο άλλο παράδειγμα που χρησιμοποιούν κατά κόρον οι υποστηρικτές της πολιτικής της λιτότητας, οι εξώσεις και οι κατασχέσεις συνεχίζονται. Μάλιστα, δεν είναι λίγοι εκείνοι που καταγγέλλουν ευθέως ότι το "ιρλανδικό θαύμα" δεν είναι τίποτα άλλο παρά μπόνους των πολυεθνικών, σε αντάλλαγμα στα κίνητρα που έχουν θεσπιστεί από την ιρλανδική κυβέρνηση για να τις προσελκύσουν. Άλλωστε, όπως προκύπτει από σχετικές αναλύσεις, τα τρία τέταρτα της ιρλανδικής ανάπτυξης προέρχονται αποκλειστικά από τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και τη φορολογική βελτιστοποίηση.
Η αλήθεια είναι ότι οι ανισότητες οι οποίες διαιωνίζονται και τραυματίζουν -κάποιες φορές και θανάσιμα- τους απλούς καθημερινούς ανθρώπους ουσιαστικά αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή όχι μόνο για την οικονομία αλλά και για την ίδια τη Δημοκρατία. Αν κάποιος το γνωρίζει και σιωπά, τότε δεν μιλάμε για αδιαφορία, αλλά για συνέργεια.
Σήμερα, από το ένα άκρο μέχρι το άλλο άκρο της Γηραιάς Ηπείρου, εκατομμύρια άνθρωποι ξεμένουν όχι μόνο από υπομονή αλλά και από εμπιστοσύνη στο παραδοσιακό πολιτικό σύστημα, το οποίο αδυνατεί να διεκδικήσει μια διαφορετική πρόταση. Για τους Ευρωπαίους Χριστιανοδημοκράτες που έχουν επιβάλει αυτές τις πολιτικές δεν θα μπορούσε κανείς να περιμένει κάτι διαφορετικό. Η απογοήτευση όμως είναι οι Σοσιαλδημοκράτες, οι οποίοι όχι απλώς εμφανίζονται αμήχανοι, αλλά με την ανοχή τους έχουν συμβάλει πολύ περισσότερο στη διαγραφή της ελπίδας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο κ. Στίγκλιτς αναφέρθηκε σε Σοσιαλδημοκράτες πολιτικούς, όπως τον πρώην Βρετανό πρωθυπουργό Τόνι Μπλερ, τον πρώην καγκελάριο Γκέρχαρντ Σρέντερ, αλλά και τον Αμερικανό πρόεδρο Μπάρακ Ομπάμα, που, όπως είπε, στήριξαν τις τράπεζες, το σύστημα απορρύθμισης και σύναψαν εμπορικές συμφωνίες κακές για τους εργαζόμενους.
Αποτέλεσμα; Με εκείνα και τα άλλα, η Ευρώπη, παρασυρμένη από τη δίνη της ανισότητας, οδεύει σε ένα ταξίδι προς το άγνωστο.
Το κακό είναι ότι οι εμμονές δεν είναι άγνωστες στην πολιτική ιστορία της Ευρώπης. Για παράδειγμα, στον Μεσοπόλεμο υπήρξε η εμμονή με την αφαιρετική ταύτιση της εθνικής αυτοδιάθεσης με τους δημοκρατικούς θεσμούς (το ιδεολογικό κατασκεύασμα του Μαντσίνι, των φιλελεύθερων του 19ου αιώνα και του Αμερικανού προέδρου Ουίλσον, που ασπάστηκαν και οι τότε Ευρωπαίοι ισχυροί, Βρετανοί και Γάλλοι). Αυτό το θεωρητικό δημιούργημα μετατράπηκε σε κυρίαρχο δόγμα της ΚτΕ και χρησιμοποιήθηκε ως βάση για το ευρωπαϊκό status της Ευρώπης του Μεσοπολέμου. Χαράχθηκαν σύνορα, χωρίς όμως να λαμβάνονται υπόψη οι οικονομικές και πολιτικές ανισότητες, ακόμα και τα μειονοτικά προβλήματα του κάθε κράτους. Αποτέλεσμα; Χάος. Διεύρυνση των ανισοτήτων σε εθνικό επίπεδο, όξυνση των μειονοτικών προβλημάτων στα 2/3 της ηπείρου και ακόμα μεγαλύτερες κοινωνικές και ταξικές διαφορές. Έτσι, αυτή η εμμονή οδήγησε τη Γηραιά Ήπειρο σε λίγα χρόνια να κυβερνάται στη συντριπτική της πλειονότητα από φασιστικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Εμμονή χαρακτήρισε και την εφαρμογή της οικονομικής «πειθαρχίας» για να αντιμετωπιστεί η μεγάλη κρίση του '29 και η οποία είχε ως συνέπεια το ξεχαρβάλωμα της ευρωπαϊκής οικονομίας, τη χρεοκοπία πολλών μικρών ευρωπαϊκών κρατών και την άνοδο των ναζιστών στη Γερμανία. Χρειάστηκε να εμφανιστεί ο Κέυνς και οι προτάσεις του να εφαρμοστούν από τον Ρούσβελτ, για να πειστούν οι Ευρωπαίοι ότι η εμμονή τους στην πολιτική της λιτότητας ήταν λάθος. Όταν ξέφυγαν από αυτή, το κακό είχε γίνει. Η κρίση και η παρατεταμένη ανεργία είχαν προκαλέσει τεράστια ζημιά στην πολιτική και κοινωνική δομή της Ευρώπης. Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία θεωρήθηκε από πολλούς ως η κορωνίδα αυτής της εμμονής.
Το σίγουρο είναι ότι σήμερα, με την άρνηση με την οποία αντιμετωπίζεται οποιαδήποτε πολιτική πρόταση που αμβλύνει την ανισότητα, ο ευρωπαϊκός Βορράς, δηλαδή η Γερμανία, οδηγεί τους υπόλοιπους Ευρωπαίους σε έναν προορισμό χωρίς δυνατότητα επιστροφής. Σε έναν προορισμό ανάλογο και αντίστοιχο με εκείνο των προηγούμενων παραδειγμάτων. Και αυτό, είτε το θέλουμε είτε όχι, προκαλεί αντιδράσεις, η ένταση και η σφοδρότητα των οποίων θα είναι ευθέως ανάλογες με τον χρόνο εκδήλωσής τους. Κοντολογίς, όσο αργούν, τόσο πιο βίαιες θα είναι. Πρόκειται για μια πραγματικότητα η οποία έχει επιβεβαιωθεί πολλές φορές από την ίδια την Ιστορία.
