Στα τέλη του 1989 στις μεγάλες πόλεις της Σκωτίας εμφανίστηκαν αυτοκόλλητα που τοποθετούνταν στο πίσω μέρος των αυτοκινήτων με το σύνθημα «Vive l' Ecosse libre» (Ζήτω η ελεύθερη Σκωτία). Το αίτημα εθνικής ανεξαρτησίας, που ξεκίνησε δυναμικά τη δεκαετία του 1960 γνώρισε πολλές διακυμάνσεις. Η εκ νέου αναζωπύρωσή του συμπίπτει με την εισαγωγή του κεφαλικού φόρου της Μ. Θάτσερ («Poll Tax»). Το νεοφιλελεύθερο φορολογικό πείραμα, ανάλογο με αυτό του ΕΕΤΗΔΕ και του ΕΝΦΙΑ, ξεκίνησε από τη Σκωτία και έναν χρόνο αργότερα επεκτάθηκε στην υπόλοιπη Μεγάλη Βρετανία. Οι αντιδράσεις που δημιουργήθηκαν οδήγησαν στην κατάργηση του φόρου και την παραίτηση της Θάτσερ από την πρωθυπουργία. Το 40% περίπου των Σκωτσέζων αρνήθηκε να πληρώσει τον φόρο. Ακόμα και η μεγαλύτερη συντηρητική εφημερίδα («Ο Σκωτσέζος»), που εκδίδεται στην πρωτεύουσα της Σκωτίας, το Εδιμβούργο, κυριαρχούνταν τότε από επικριτικά για τον κεφαλικό φόρο άρθρα.
Γιατί όμως το σύνθημα «Ζήτω η ελεύθερη Σκωτία» γραφόταν στα γαλλικά και όχι στα αγγλικά ή τα γαελικά (τη γηγενή Κέλτικη γλώσσα των Σκωτσέζων); Η εκφορά του στα γαλλικά έθιγε τον πυρήνα του εθνικού φαντασιακού των Άγγλων. Η εθνική μυθοπλασία της Αγγλίας τοποθετεί τη Γαλλία ως έναν από τους δύο προπατορικούς εχθρούς με τους οποίους οι Άγγλοι διαχρονικά αναμετρώνται (ο έτερος αλλά πιο πρόσφατος εχθρός είναι η Γερμανία). Η εκφορά του συνθήματος στα γαλλικά συνιστά μια σημειολογικά πολλαπλή επίθεση στην ένωση Αγγλίας - Σκωτίας που επιβλήθηκε από τους Άγγλους το 1603. Θα ήταν πάντως λάθος να προσεγγίσουμε το αίτημα της ανεξαρτησίας της Σκωτίας μένοντας μόνο στο τι έγινε πριν από τέσσερις αιώνες και στο εθνικό φολκλόρ. Οι Σκωτσέζοι δεν επιζητούν την ανεξαρτησία τους επειδή δεν τους επιτρέπεται κάθε 25 Ιανουαρίου να απαγγέλλουν τα ποιήματα του εθνικού τους ποιητή Ρόμπερτ Μπερνς (που έζησε στα τέλη του 18ου αιώνα), ούτε γιατί δεν μπορούν να απολαύσουν το εθνικό πιάτο χάγκις (τζιγεροσαρμάδες χωρίς ρύζι), ούτε γιατί δεν μπορούν να χορέψουν τους αντικριστούς σκωτσέζικους χορούς. Όλα αυτά ήταν και είναι από απολύτως έως εορταστικά σεβαστά στο πλαίσιο της Μεγάλης Βρετανίας. Ακόμα και ο παραδοσιακός τρόπος τού να φοράνε οι άνδρες τα κιλτς (φούστες μάλλινου υφάσματος ταρτάν), δηλαδή χωρίς εσώρουχο, είναι εθιμοτυπικά αποδεκτός στον βρετανικό στρατό.
Το εθνικό πρόταγμα στη Σκωτία κατασκευάζει και αξιοποιεί το δικό του παρελθόν (την «εθνική παράδοση»), όπως συμβαίνει με κάθε κοινωνικό κίνημα. Οι λόγοι όμως που ενίσχυσαν το αίτημα της ανεξαρτησίας είναι πολύ πιο απτοί και καθημερινοί: η υπανάπτυξη της Σκωτίας συγκριτικά με την Αγγλία, η μεταφορά των εσόδων που προκύπτουν από την εξόρυξη πετρελαίου της Σκωτίας στην Αγγλία, η σοσιαλδημοκρατική εκδοχή ενός κοινωνικού κράτους που διατηρήθηκε στη Σκωτία αλλά καταστράφηκε πλήρως στην Αγγλία. Ο εθνικισμός της Σκωτίας είναι ένας καινούργιος εθνικισμός που δεν ανάγεται στο μακρινό παρελθόν, αλλά προκύπτει από τις κοινωνικο-οικονομικές ανάγκες του παρόντος. Ό,τι δηλαδή συνέβη και στην Ανατολική Ευρώπη πριν από λίγες δεκαετίες.
Αυτό άλλωστε φάνηκε από τις αντιδράσεις του βρετανικού πολιτικού κατεστημένου στο δημοψήφισμα. Η εκστρατεία υποστήριξης της παραμονής της Σκωτίας στη Μεγάλη Βρετανία ξεκίνησε με κινήσεις καλής θέλησης, όπως η ανάρτηση της σκωτσέζικης σημαίας (η γαλάζια σημαία με τον χιαστί σταυρό του Αγ. Ανδρέα) πάνω από την κατοικία του Βρετανού πρωθυπουργού. Συνεχίστηκε με μια εκστρατεία φόβου, όπου τράπεζες και εταιρείες ανακοίνωσαν την αποχώρησή τους από τη Σκωτία σε περίπτωση ανεξαρτησίας και όπου όλα τα κόμματα του βρετανικού κοινοβουλίου προέβλεπαν βιβλικές καταστροφές αν επικρατήσει το «ναι». H κορύφωση της εκστρατείας όμως ήρθε με τις πρόσφατες δηλώσεις του Βρετανού πρωθυπουργού. Απευθυνόμενος στους Σκωτσέζους τόνισε: «Μην συγχέετε το παροδικό με το μόνιμο... Αν δεν σας αρέσει αυτή η κυβέρνηση, δεν θα μείνει για πάντα». Τα λόγια του συνιστούν μια ξεκάθαρη παραδοχή ότι το αίτημα της ανεξαρτησίας εδράζεται στην αντιπαράθεση ανάμεσα στον συντηρητικό πολιτικό προσανατολισμό της αγγλικής κοινωνίας και τον σοσιαλδημοκρατικό της σκωτσέζικης. Ανεξαρτήτως του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος, η επόμενη μέρα δεν θα είναι ίδια ούτε στη Σκωτία, ούτε στην Αγγλία, ούτε στην υπόλοιπη Ευρώπη.
* Ο Γιώργος Αγγελόπουλος διδάσκει στο ΑΠΘ
