«Εν μέρει για να εξακριβώσω μια εποχή, εν μέρει και την ώρα να περάσω», όπως λέει ο Καβάφης, πήρα να ξαναπαίξω την κασέτα με τον λόγο του Κωνσταντίνου Καραμανλή το καλοκαίρι του 1974, που υπήρξε το «εισαγωγικό κείμενο» της μεταπολίτευσης. Τον λόγο αυτόν, όσοι ζήσαμε στην κόψη τα γεγονότα, κάπου τον έχουμε καταχωνιασμένο, στα βάθη του μυαλού ή σε κάποιο συρτάρι. Και είναι χρήσιμο, σήμερα που κλείνει ο κύκλος της ενοχής και της αθωότητας, που «ήρθε η στιγμή της πλερωμής κι ακούγονται νομίσματα να πέφτουν πάνω στο τραπέζι» (Σεφέρης), να βάζουμε να τον ακούμε. Ίσως, ακόμη, θα έπρεπε να τυπωθεί και να κυκλοφορήσει. Όχι επειδή είναι ένας σπουδαίος λόγος που αξίζει να μείνει στην Ιστορία, δεν το νομίζω. Αλλά επειδή αποτελεί μια επιτομή της realpolitic, που ήταν σε αυτόν τον τόπο μόνιμο πολιτικό άλλοθι της Δεξιάς. Και μας οδήγησε εκεί όπου μας οδήγησε, υπό διαφορετικά, κάθε φορά, προσωπεία. Από τη Μικρασιατική Καταστροφή στη συμφορά της Κύπρου. Από το δύσμορφο Λαϊκόν Κόμμα στην ελεεινής μορφής λαϊκή Δεξιά. Από το «ανήκομεν εις την Δύσιν» των εθνικοφρόνων στον μνημονιακό μονόδρομο του «δεν γίνεται αλλιώς» των εκσυγχρονιστών. Δεν λέω ότι είναι πάντοτε άσκοπη η Realpolitic. Θέλει, όμως, άλλα πολιτικά μεγέθη για να ασκηθεί. Θέλει πολιτικούς να γνωρίζουν πότε είναι χρήσιμη, πότε όχι. Και, κυρίως, απελευθερωμένους από το σύνδρομο υποτέλειας. Με την ευκαιρία, θυμίζω τι απάντησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε ξένους ανταποκριτές στην επανάσταση του Θερίσου, όταν ρωτήθηκε πώς σκοπεύει να αντιμετωπίσει τον τουρκικό παράγοντα: «Παζάρι και ντουφέκι». Αυτή ήταν η πρακτική σοφία ενός αυτοδίδακτου πολιτικού που έφθασε την Ελλάδα εκεί όπου την έφθασε, σε πείσμα της κακομοίρας Realpolitic των αντιπάλων του. Όταν, πάλι, χρειάστηκε να την εφαρμόσει, είχε το κύρος να το κάνει.
Επιστρέφω στον λόγο του Καραμανλή, το '74. Είπε, επί λέξει, για το δράμα της Κύπρου: «Ευρέθημεν προ τετελεσμένων γεγονότων... Η ένοπλος αντίστασις εις την Κύπρον κατέστη αδύνατος λόγω των γνωστών γεγονότων... Θα αποδυθώμεν εις διπλωματικόν αγώνα». Παζάρι χωρίς ντουφέκι γίνεται, όμως; Με τον λαό «άοπλο», στριμωγμένο στη γωνία, και ερήμην του; «Όπως σε έχουν ξαρματώσει σε πουλάνε για ένα γρόσι» λέει το γνωστό τραγούδι, που γνωρίζει, ως φαίνεται, την πολιτική καλύτερα από πολλούς αστέρες του metier. Μπορεί ίσως να ισχυρισθεί κάποιος ότι ο ρεαλιστής Καραμανλής διέκρινε καθαρά τα «τετελεσμένα γεγονότα» να προβάλλουν, το ένα μέσα από την τσέπη του άλλου, ως γεγονότα τετελεσμένα. Είναι μια εξήγηση και αυτή. «Τα μαλλιά της κεφαλής μου είναι τετελεσμένον γεγονός», λέει κάπου ο υπερρεαλιστής ποιητής Εγγονόπουλος. Εξ ου, τα «τετελεσμένα γεγονότα» της Κύπρου έγιναν ακόμη πιο τετελεσμένα μετά τη ρεαλιστική δήλωση του ρεαλιστή πολιτικού. Και τα μαλλιά της κεφαλής μας έγιναν στο μεταξύ και εκείνα, με ρεαλιστικό τρόπο, «τετελεσμένον γεγονός». Μπλέξαμε σε ατελείωτους «διπλωματικούς αγώνες», πόκερ με σημαδεμένη τράπουλα, με μασκοφόρους πιστολάδες, με διαβόητους διεθνείς χαρτοκλέφτες, καραφλιάσαμε «προσμένοντας τον άγγελο» σαράντα χρόνια... Εκείνον του Σεφέρη, που μας είχε προειδοποιήσει εγκαίρως για όλα... Όχι τον διάσημο μαιτρ της κομμωτικής που μας επισκέφθηκε οίκοι, νύκτωρ, με τα σύνεργά του.
Συνοψίζω: Υπήρχε λόγος να δηλωθεί δημόσια, εκ στόματος πρωθυπουργού, το «τετελεσμένον» των γεγονότων; Σε τι βοηθούσε και σε ποιους απευθυνόταν η εσπευσμένη πρωθυπουργική δήλωση; Να μας πουν όσοι γνωρίζουν. Και να ανοίξει ο φάκελος της Κύπρου.
Επισκέφθηκα το νησί λίγο μετά την καταστροφή και έμαθα πολλά, από πρώτο χέρι. Δεν μπαίνω αυτήν τη στιγμή στα καθέκαστα των «τετελεσμένων». Έγραψα τα πιο πάνω ενόψει του επερχόμενου, νέου Σχεδίου Ανάν, θέλοντας να τονίσω ότι πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί, αν πράγματι περιέχει μια δίκαιη λύση, όπως διζωνική ομοσπονδία με ενιαία κρατική υπόσταση, μια ιθαγένεια και άμεση απόσυρση των τουρκικών δυνάμεων κατοχής ως απαράβατο όρο. Ή αν θα είναι ένα ακόμη εκβιαστικό, ληστρικό σχέδιο επικύρωσης των «τετελεσμένων».
