Καθώς φτάνουν τρομακτικά νέα από την Παλαιστίνη, όπου το ισραηλινό καθεστώς έχει εκτοπίσει ανθρώπους για δεκαετίες και η Γάζα έχει γίνει μια υπαίθρια φυλακή, με τον μισό πληθυσμό της να είναι παιδιά, οι δυτικές φιλελεύθερες Δημοκρατίες, που έχουν βάλει ισραηλινές σημαίες και έσπευσαν να στείλουν στρατιωτική βοήθεια στο Ισραήλ, μας υπενθυμίζουν για άλλη μια φορά γιατί γι’ αυτές η Παλαιστίνη δεν είναι Ουκρανία.
Λίγο περισσότερο από έναν χρόνο νωρίτερα, το 2022, ο κόσμος έγινε μάρτυρας μιας συντονισμένης προσπάθειας υποστήριξης των Ουκρανών που τράπηκαν σε φυγή λόγω της ρωσικής εισβολής. Καθώς οι γυναίκες και τα παιδιά της Ουκρανίας έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό στην Ευρώπη και απαγορεύτηκε η είσοδος σε «άλλους» που δεν άξιζαν να εισέλθουν, ακούγαμε επανειλημμένα από τις δυτικές και ουκρανικές ελίτ ότι «η Ουκρανία αγωνίζεται σε έναν ευρωπαϊκό πόλεμο». Γειωμένοι στην τρέχουσα χρονική στιγμή, τον Οκτώβριο του 2023, θεωρώ ότι πρέπει να κατανοήσουμε το «ευρωπαϊκό» μέλλον της Ουκρανίας και το θέατρο των λεγόμενων ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών συμπαθειών για τον αντιαποικιακό αγώνα, στον αντίποδα της αποικιοκρατικής βίας σε άλλα μέρη, συμπεριλαμβανομένης της Παλαιστίνης.
Για τον σκοπό αυτό, το σύντομο κείμενό μου εστιάζει στην πολιτική της «περιφερειακής λευκότητας» από μια φεμινιστική οπτική γωνία για την κοινωνική αναπαραγωγή. Η αναδυόμενη ιδέα της «ουκρανικότητας» και η εξίσωσή της με την «ευρωπαϊκότητα» διαμεσολαβείται από μια εννοιολόγηση φυλής, τάξης, φύλου και σεξουαλικότητας. Γινόμαστε μάρτυρες μιας απίστευτης περίπτωσης απόπειρας χειραγώγησης, όπου η αντιαποικιοκρατία και η πολιτική της αυτοδιάθεσης έχουν συνδυαστεί με τον εξευρωπαϊσμό. Περισσότερο από αυτό, ωστόσο, υποστηρίζω ότι η μετατροπή του «ουκρανικού έθνους» σε «λευκό» και «ευρωπαϊκό» και η ενσωμάτωσή του στην «Ευρώπη-φρούριο» εξαρτάται βαθιά από την ίδια την αποστέρηση των ουκρανικών νοικοκυριών, ιδιαίτερα των ανθρώπων της εργατικής τάξης, των ηλικιωμένων, των γυναικών και των παιδιών, μέσω των λεγόμενων εξευρωπαϊστικών, αποκομμουνιστικοποιητικών, νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων.
Οι μελέτες για την Ανατολική Ευρώπη, που ασχολούνται με τη φυλή, την τάξη, το φύλο και τη μετασοσιαλιστική κατάσταση, δείχνουν ότι η «λευκότητα» των Ανατολικοευρωπαίων εξαρτάται από την ένταξή τους στην παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία με ευρωπαϊκούς όρους. Μια ιεραρχία εγγύτητας με τη «λευκότητα». Πειθαρχημένοι μέσω εκπτωχευτικών δανείων του ΔΝΤ, ενεργειακών πολιτικών, επισφαλών ευκαιριών εργασίας για γυναικεία μετανάστευση, καθώς και μέσω της εξάρτησης από εμβάσματα, η Ανατολική Ευρώπη και οι λαοί της έχουν μετατραπεί σε επισφαλείς «Ευρωπαίους». Ενώ είναι προνομιούχοι λευκοί έναντι άλλων, αποτελούν πηγή φθηνότερου εργατικού δυναμικού. Στην περίπτωση της μετασοβιετικής Ουκρανίας, τα υπάρχοντα αποικιακά φαντασιακά την τοποθετούν σε μια τροχιά προόδου, με μορφές μιας «μετάβασης» από τον Homo Sovieticus (ο «σοβιετικός άνθρωπος») στο πολιτισμένο ευρωπαϊκό λευκό υποκείμενο. (1) Από οικονομική άποψη, αυτή η μετάβαση παίρνει τη μορφή νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων της ελεύθερης αγοράς στην πατρίδα, οι οποίες ωθούν σε μετανάστευση εργατικού δυναμικού στη Δύση. Η κατηγοριοποίηση των «Ανατολικοευρωπαίων» ως περιφερειακά «λευκών» τροφοδοτεί τα δυτικά οικονομικά κέρδη, εντείνοντας τον εργατικό ανταγωνισμό και υποτιμώντας περαιτέρω την αξία των εργαζομένων από τον Παγκόσμιο Νότο ως οι «Άλλοι» από πλευράς φυλής. (2)
Οπως και άλλες μετασοσιαλιστικές χώρες, για δεκαετίες η Ουκρανία υπήρξε βασικός εξαγωγέας εργαζόμενων μεταναστών στον τομέα της φροντίδας, κυρίως προς την Ε.Ε., λόγω των οικονομικών ανισοτήτων που προέκυψαν από τη μετασοβιετική νεοφιλελεύθερη μετάβασή της, σε συνδυασμό με την αυξημένη στρατιωτικοποίηση μετά το 2014. Οι Ουκρανές μετανάστριες που εργάζονται στον τομέα της φροντίδας έχουν τοποθετηθεί ως «περιφερειακά λευκές» -φθηνότερες από τις γυναίκες-πολίτες της Ε.Ε.- και θα ανταγωνιστούν τις Σύριες μετανάστριες εργαζόμενες για το «προνόμιο» να φροντίζουν τους ασθενείς και τους ηλικιωμένους της Ε.Ε. Πριν από την πρόσφατη εισβολή η Ουκρανία ήταν ο μεγαλύτερος αποδέκτης εμβασμάτων στην Ευρώπη και στην Κεντρική Ασία και ο δέκατος μεγαλύτερος αποδέκτης εμβασμάτων στον κόσμο σε απόλυτες τιμές. (3) Το 2020 τα εμβάσματα αποτελούσαν το 9,8% του ΑΕΠ της χώρας. (4) Το 2021 οι ροές εμβασμάτων προς την Ουκρανία ξεπέρασαν τα 19 δισ. δολάρια, συνεισφέροντας περίπου το 50%-60% στους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών των δικαιούχων. (5) Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι νέες μελέτες δείχνουν πως από την αρχή του πολέμου τον Φεβρουάριο του 2022, σε σύγκριση με άλλους πρόσφυγες, οι Ουκρανοί -στην πλειονότητά τους γυναίκες σε ηλικία εργασίας και παιδιά- έχουν δει μια προνομιακή και ταχύτερη ένταξη στην αγορά εργασίας στον τομέα της φροντίδας στην Ε.Ε. και στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Η νεοφιλελεύθερη πορεία της Ουκρανίας από το «σοβιετικό» στο επισφαλές «ευρωπαϊκό» είναι ενσωματωμένη στις τρέχουσες πολιτικές και μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης Ζελένσκι. Τον Ιούλιο του 2022 η Ελβετία από κοινού με την Ουκρανία φιλοξένησε στο Λουγκάνο μια διεθνή διάσκεψη για την ανάκαμψη της Ουκρανίας. Αυτή ήταν η έναρξη για το Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανασυγκρότησης για την Ουκρανία. Η διάσκεψη του Λουγκάνο υποστήριξε ότι η ισότητα των φύλων και η ένταξη πρέπει να είναι από τις κατευθυντήριες αρχές για τη διαδικασία ανάκαμψης στην Ουκρανία. Το σύνθημα του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης της Ουκρανίας είναι: «Η ισχυρή ευρωπαϊκή Ουκρανία είναι “μαγνήτης” για διεθνείς επενδύσεις». Προτεραιότητα δίνεται στη δημιουργία ενός σταθερού επενδυτικού και επιχειρηματικού περιβάλλοντος σε βάρος της κοινωνικής πολιτικής. Στο διάγραμμα προτεραιοτήτων του Σχεδίου, από τα 15 σημεία, η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη αναγράφονται στους αριθμούς 12 και 13, και η κοινωνική πολιτική είναι τελευταία, 15η. Τον Μάρτιο του 2023 η κυβέρνηση Ζελένσκι κατέληξε σε μια άνευ προηγουμένου συμφωνία δανείου με το ΔΝΤ. (6) Το δάνειο ανέρχεται σε 15,6 δισ. δολάρια, ένα τετραετές πακέτο χρηματοδότησης που συνδέει την κυβέρνηση με μια ατζέντα περικοπής των κοινωνικών δαπανών. Ως αποτέλεσμα, θα υπάρξουν ουσιαστικές αλλαγές στις συντάξεις και στο κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας. Και στους καλύτερους τρόπους αποκομμουνιστικοποίησης είναι η απομάκρυνση από τα οφέλη που σχετίζονται με το σοβιετικό καθεστώς. Ένας τέτοιος νόμος, μεταξύ άλλων μέτρων λιτότητας και καταπατήσεων των εργασιακών δικαιωμάτων, είναι ο «Περί υποχρεωτικής κρατικής κοινωνικής ασφάλισης», που θα συγχωνεύσει το Ταμείο Κοινωνικών Παροχών και το συνταξιοδοτικό ταμείο της Ουκρανίας. Επισήμως διαφημιζόμενος ως πιο αποτελεσματικός και οικονομικός μηχανισμός εξορθολογισμού των παροχών, στην πράξη σημαίνει την απομάκρυνση από την κρατική παροχή ορισμένων παροχών προς την ιδιωτική ασφάλιση. […] Κατά την περιγραφή αυτών των λεγόμενων εξευρωπαϊστικών και αποκομμουνιστοποιητικών μεταρρυθμίσεων η υπουργός Κοινωνικής Πολιτικής της Ουκρανίας Oksana Zholnovych δήλωσε πρόσφατα:
«Πρέπει να σπάσουμε ό,τι είναι κοινωνικό σήμερα και απλώς να δημιουργήσουμε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την κοινωνική πολιτική στη χώρα μας από την αρχή. Πολλοί πολίτες είναι, κατά μία έννοια, έφηβοι: “Το κράτος μάς οφείλει φροντίδα και βοήθεια, αλλά εγώ δεν θα συμμετέχω στην προσωπική μου εξέλιξη και στην προσωπική μου ζωή, δεν είμαι έτοιμος να αναλάβω την ευθύνη”. Και αυτή είναι η φιλοσοφία που πρέπει οπωσδήποτε να σπάσουμε». (7)
Η ιδέα ότι το κράτος είναι υπεύθυνο για την κοινωνική αναπαραγωγή των πολιτών του διαβρώνεται ως αρχαϊκή και σοβιετική και μη ευρωπαϊκή. Η αυτοδιάθεση της Ουκρανίας εκφράζεται με νεοφιλελεύθερες πολιτικές που είναι πολύ χειρότερες από τα χαμηλότερα ευρωπαϊκά πρότυπα. Και αυτό δεν είναι ατύχημα, είναι η λογική τους. Η αποκαλούμενη αντιαποικιακή «επιστροφή στην Ευρώπη» της Ουκρανίας συσκοτίζει τον τρόπο με τον οποίο η αναπαραγωγή της ίδιας της Ευρώπης στηρίζεται σε αποστερητικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις στην Ανατολική Ευρώπη και στον Παγκόσμιο Νότο, και διαμορφώνεται από τη φυλετική ιθαγένεια και την έμφυλη βία.
Η Olena Lyubchenko είναι υποψήφια διδακτόρισσα Πολιτικής Επιστήμης. Μένει στον Καναδά
Μετάφραση: Δημήτρης Παπανικολόπουλος
1. Arat-Koc, Sedef. (2014). «Rethinking Whiteness, “Culturalism,” and the Bourgeoisie in the Age of Neoliberalism». In A. Bakan & E. Dua (Eds.), Theorizing Anti-Racism: Linkages in Marxism and Critical Race Theories (311-339). Toronto: University of Toronto Press.; Yurchenko, Yulia 2018. Ukraine and the Empire of Capital: From Marketisation to Armed Conflict. London: Pluto Press.
2. Apostolova, R. & Hristova, T.(2021). «The post-socialist posted worker: social reproduction and the geography of class struggles». In G. Grappi (Ed.), Migration and the contested politics of justice: Europe and the global dimension (pp. 143-161). London: Routledge; Krivonos, Daria. (2023). «Racial Capitalism and the Production of Difference in Helsinki and Warsaw». Journal of Ethnic and Migration Studies 49 (6): 1500-1516.
3. International Organization for Migration. (2022, June 16). Remittances in War: How Money from Abroad is Helping Ukraine. International Organization for Migration. Retrieved from 22 September 2022. https://ukraine.iom.int/stories/remittances-war-how-money-abroad-helping-ukraine.
4. The World Bank. (n.d.) Personal Remittances, Received (% of GDP) Ukraine. The World Bank. Retrieved 12 March 2022. https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?locations=UA&most_recent_year_desc=false.
5. Rathaeung, D. & Kim, E. J. (2022, March 2). Russia-Ukraine Conflict: Implications for Remittance flows to Ukraine and Central Asia. World Bank Blogs. Retrieved 10 September 2022. https://blogs.worldbank.org/peoplemove/russia-ukraine-conflict-implications-remittance-flows-ukraine-and-central-asia.
6. https://www.imf.org/en/News/Articles/2023/03/21/pr2388-ukraine-imf-and-authorities-reach-staff-level-agreement-eff-arrangement.
7. Slobodyan, Olena. 2023. «The anti-social ferocity of Ukrainian neo-liberals». Commons, September 29. https://commons.com.ua/en/socialna-politika/.
