Έντονη ανησυχία αλλά και ενστάσεις για τις εξελίξεις (θεσμικές και ιδιωτικές) που αίρουν την προστασία της μαρτυρικής Γυάρου και ανοίγουν το δρόμο σε δόμηση, απαξιώνοντας με σαφή τρόπο τόσο την ιστορική όσο και την περιβαλλοντική της σημασία, εκφράζουν η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου και η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού.
Με ανοιχτή επιστολή τους, προς την υπουργό Πολιτισμού Λ. Μενδώνη και Περιβάλλοντος και Ενέργειας Στ.Παπασταύρου, εκθέτουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζει το νησί εκκινώντας από το πρόσφατο Προεδρικό Διάταγμα με τίτλο «Χαρακτηρισμός, οριοθέτηση και καθορισμός ζωνών και ειδικών κατηγοριών χρήσεων γης της Περιοχής Προστασίας της Βιοποικιλότητας «Νήσος Γυάρος και θαλάσσια ζώνη». Αυτό δόθηκε για διαβούλευση μόλις 10 ημέρες,10-17 Ιουνίου.
Αποκαλύπτουν πως το Π.Δ αφήνει απροστάτευτη την περιοχή των πέντε όρμων (ΖΔΟΕ-01) -δηλαδή των φυλακών και του στρατοπέδου Γυάρου - επιτρέποντας λιμενικά έργα και άλλες εγκαταστάσεις (δίκτυα και υποδομές κοινής ωφέλειας) και μη προβλέποντας αυστηρές ζώνες προστασίας. Επίσης, επιτρέπει την εγκατάσταση κατοικίας για προσωπικό και εργαζομένους σε μεγάλο μέρος του νησιού (σε όλη τη Ζώνη Προστασίας της Φύσης και στην περιοχή των φυλακών).
Προειδοποιούν ότι η ασαφής διατύπωση ενέχει τον κίνδυνο της νέας δόμησης, παραβλέπει την υπάρχουσα απαγόρευση διανυκτέρευσης και ανοίγει το δρόμο σε σημαντικές χωρικές παρεμβάσεις πάνω στο νησί. Επιπλέον ,το ίδιο Π.Δ (άθρο 4) επιτρέπει σε όλες τις ζώνες προστασίας «έργα εθνικής σημασίας» δημιουργώντας ένα πλαίσιο εξαιρέσεων και ανοίγοντας το δρόμο για παράκαμψη ουσιαστικών μηχανισμών ελέγχου και την εγκατάσταση μεγάλων υποδομών (ΑΠΕ, λιμενικά έργα κλπ).
Καθιστούν σαφές πως το εν λόγω άρθρο ,αντίκειται απόλυτα στον φαινομενικό στόχο της προστασίας του νησιού. Υπενθυμίζεται ότι το ΥΠΕΝ καθυστέρησε έξι ολόκληρα χρόνια να εκδώσει το Π.Δ ενώ η ισχύς της υπουργικής απόφασης ΥΠΕΝ/ΔΔΦΠΒ/58979/1531/21.6.2019 του τότε Αναπληρωτή Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σ. Φάμελλου «Καθορισμός όρων και περιορισμών για την προστασία, διατήρηση και διαχείριση της φύσης της χερσαίας και θαλάσσιας περιοχής της Νήσου Γυάρου» (Δ’ 389),παρατάθηκε διαδοχικά τρείς φορές και έληξε στις 4 του τρέχοντος μήνα!
Το χρονικό των πιέσεων
Στη χαλάρωση του προστατευτικού καθεστώτος, υπογραμμίζουν ΕΜΠ και ΕΛΛΕΤ έρχεται να προστεθεί και μία μακρά σειρά πιέσεων για άρση της προστασίας στο νησί, το οποίο είχε χαρακτηριστεί ιστορικός τόπος (ΦΕΚ 1680Β/17.12.2001) και περιοχή Natura από το 2011, ενώ τα κτήρια των φυλακών είναι διατηρητέα (ΦΕΚ 772/19-9-2001). Θυμίζουν πως ήδη το 2005 κατατέθηκαν αιτήσεις για εγκατάσταση ανεμογεννητριών οι οποίες δεν προχώρησαν.
Το 2011 το νησί εντάχθηκε στο δίκτυο ΝATURA, την ίδια χρονιά όμως, αποχαρακτηρίστηκε τμήμα του νησιού εν μέσω συζητήσεων για επενδύσεις σε αιολικά πάρκα (ΦΕΚ 182ΑΑΠ/21.7.2011), και κάποιες άδειες δόθηκαν το 2012. Το 2019 με απόφαση του υπουργείου Περιβάλλοντος (ΦΕΚ Δ’389) ολόκληρη η χερσαία και θαλάσσια περιοχή της Γυάρου χωρίζεται σε ζώνες προστασίας, καμία εγκατάσταση ΑΠΕ και καμία νέα δόμηση δεν προβλέπεται, και επιτρέπεται μόνο διημέρευση.
Όμως νέες αρχικές άδειες για ανεμογεννήτριες φαίνεται να δίνονται το 2021. το 2024 προκηρύχθηκε διεθνής διαγωνισμός ιδεών Arxellence 4, από την ιδιωτική εταιρεία Alumil, με την αιγίδα των υπουργείων Πολιτισμού και Περιβάλλοντος και της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, για τη δημιουργία ενός ενεργειακά αυτόνομου ερευνητικού κέντρου για τη βιοποικιλότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Ο διαγωνισμός ιδεών,σχολιάζουν, επιτρέπει τη νέα δόμηση, μη κατανοώντας ούτε το καθεστώς περιβαλλοντικής προστασίας ούτε τη βαριά ιστορία του νησιού, την οποία αντιμετωπίζει περισσότερο ως brand.
Παρόλο που θεωρητικά είναι διαγωνισμός ιδεών, στις Ερωτήσεις – Απαντήσεις αναφέρεται ότι θα υπάρξει επόμενη φάση του διαγωνισμού με πιθανή επιτόπια επίσκεψη, ότι ο διαγωνισμός στοχεύει στο να οδηγήσει στην υποβολή ενός έργου για χρηματοδότηση από την ΕΕ, και ότι το έργο ενδεχομένως να συνεχιστεί και να υλοποιηθεί σε συμφωνία με τη στρατηγική της ΕΕ για την βιοποικιλότητα.
Η μαρτυρική Γυάρος
Χαρακτηρίζουν δε εξαιρετικά προβληματική για μια σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία, την τάση, άρσης της προστασίας του νησιού και απαξίωσης ειδικά της ιστορικής του σημασίας, εξηγώντας : «Η Γυάρος φέρει τεκμήρια εξαιρετικά σημαντικών κεφαλαίων της ιστορίας της χώρας μας και της ιστορίας της δημοκρατίας μας, καθώς μεταξύ 1947-1952, 1955-1961 και 1967-1974 λειτούργησε ως τόπος εξορίας και βασανισμού. Όλα τα κτήρια και οι κατασκευές στο νησί αποτελούν προϊόν καταναγκαστικής εργασίας των κρατουμένων. Κάθε υλικό τεκμήριο – κάθε πέτρα, συρματόπλεγμα, κατασκευή, ή άλλο κατάλοιπο στο έδαφος – έχει αδιαπραγμάτευτη αξία ως τεκμήριο, φέρει τεράστιο φορτίο μνήμης, και πρέπει να αξιολογηθεί ως τέτοιο πριν προταθεί οποιαδήποτε παρέμβαση.
Όπως και σε πολλούς άλλους τόπους μαρτυρίου διεθνώς, επιβάλλεται και εδώ η αρχή της ελάχιστης παρέμβασης με στόχο την ανάδειξη της μνήμης, τη διατήρηση των τεκμηρίων, την απότιση φόρου τιμής και την εκπαιδευτική λειτουργία, πάνω από οποιαδήποτε έννοια οικονομικής επένδυσης. Όπως αναφέρει και ένας επιζήσας της περιόδου της εξορίας της Γυάρου από τον οποίο είχε πάρει συνέντευξη η ερευνητική ομάδα του ΕΜΠ, ο κάθε επισκέπτης στο νησί «πρέπει να καταλάβει ότι κάθε πέτρα, αυτή, έχει κουβαληθεί στον ώμο κάποιου κρατούμενου…Και ο κρατούμενος αυτός δεν τοποθέτησε εκεί κάθε πέτρα ούτε χάριν αναψυχής, ούτε για να εισπράξει κάτι, ούτε για να περιμένει να αποδώσει αυτό το κτίσμα κάτι. Την τοποθέτησε εκεί βασανιζόμενος…ήταν μέρος της διαδικασίας εξόντωσής του…»
Επένδυση στην ιστορική μνήμη
Η εξασφάλιση της πρόσβασης στο νησί, η αποκατάσταση των κτηρίων, και η ενεργοποίησή τους ως μνημείων είναι παραπάνω από ευπρόσδεκτες, χωρίς όμως να παραβιάζονται οι περιορισμοί και η προστασία του ιστορικού και φυσικού τοπίου, αναφέρουν στην ανοιχτή επιστολή. Σε αντίθεση με το διαγωνισμό του 2024, παραπέμπουν στη μελέτη με εντελώς άλλη κατεύθυνση, που είχε ανατεθεί στο ΕΜΠ το 2002 (σύμβαση αρ. 16929/4.11.2002) με επιστημονικά υπεύθυνη την καθηγήτρια Άννη Βρυχέα, και η οποία εγκρίθηκε τότε από το υπουργείο Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής (ΥΑ ΥΠ.ΠΟ./ΔΝΣΑΚ/Γ/53131/1239/25.02.2005) περιλάμβανε το σχεδιασμό μίας διαδρομής μνήμης, πρότεινε ελάχιστες απαραίτητες παρεμβάσεις, και τη δημιουργία των απαραίτητων χώρων αποκλειστικά για την ανάδειξη του ιστορικού τόπου (μουσείο, βιβλιοθήκη, περίπτερα ενημέρωσης και στάσης) και για την διημέρευση των επισκεπτών.
Στόχος της μελέτης ήταν η Γυάρος να υποδεχτεί και πάλι την ανθρώπινη παρουσία με άλλους όρους αυτή τη φορά, διασφαλίζοντας όμως την προστασία του νησιού. Αναρωτώνται, ακόμη, γιατί τα υπουργεία Πολιτισμού και Περιβάλλοντος δεν αξιοποίησαν αυτή τη μελέτη και έδωσαν την αιγίδα τους σε ένα νέο διαγωνισμό ιδεών, ο οποίος έχει πολύ διαφορετικές προτεραιότητες και προσέγγιση. « Η επένδυση στη διατήρηση της μνήμης του νησιού, στην προσεκτική ενεργοποίησή του προς όφελος της δημοκρατίας και της συμφιλίωσης με ένα δύσκολο παρελθόν είναι η καλύτερη «στρατηγική και εθνική επένδυση που μπορεί να υπηρετήσει μία δημοκρατική πολιτεία», σημειώνουν .
Ζητούν από τα δυο υπουργεία τα εξής:
- να εξασφαλίσουν με κάθε θεσμικό τρόπο την προστασία του ιστορικού τόπου της Γυάρου, με κριτήριο το δημόσιο καλό, και με σεβασμό στην ιστορία και το περιβάλλον του νησιού. Να απαγορεύσουν στρατηγικές επενδύσεις σε υποδομές στο νησί όπως ανεμογεννήτριες κλπ. Υπενθυμίζουν ότι αποφάσεις του ΣτΕ (πχ για το Δίστομο) έχουν απαγορεύσει την εγκατάσταση αιολικών σταθμών σε απόσταση μικρότερη των 3.000 μέτρων από ιστορικούς τόπους ή/και μνημεία μείζονος σημασίας.
- να μεριμνήσουν για την κήρυξη του αρχαιολογικού χώρου στο νησί, η πρόταση της οποίας είχε ήδη κατατεθεί στο Υπουργείο Πολιτισμού και η οποία είναι προϋπόθεση για κάθε πρόθεση σχεδιασμού σχετικά με το νησί.
- να επαναφέρουν στη συζήτηση τη μελέτη του ΕΜΠ που είχε εγκριθεί από το αρμόδιο Υπουργείο το 2003 και να προχωρήσουν στην βελτίωση και υλοποίησή της.
