Χρόνια πολλά στη μισή Ελλάδα που γιορτάζει σήμερα, στις Μαρίες, στις Δέσποινες, στις Παναγιώτες και τους Παναγιώτες. Σε μια γιορτή που ξορκίζει τον θάνατο, αφού, την ημέρα που η χριστιανοσύνη τιμά την κοίμηση της Θεοτόκου, απ’ άκρη σ’ άκρη σ’ όλη την Ελλάδα στήνονται τα πιο λαμπρά πανηγύρια του καλοκαιριού. Κι οι πιο μεγάλες λιτανείες. Από την Τήνο μέχρι τη Σουμελά, από τα Φάρσαλα μέχρι τη Ικαριά.
Ξωκλήσια, μοναστήρια, εκκλησίες και πλατείες, λιγότερο ή περισσότερο γνωστές, γεμίζουν από τουρίστες που πάνε να γιορτάσουν, από επισκέπτες που πάνε να δουν φίλους και γνωστούς ή να αναβιώσουν τα έθιμα του τόπου τους, από πιστούς που πάνε να εκπληρώσουν το τάμα τους. Ο Δεκαπενταύγουστος είναι και αργία και γιορτή και ανάπαυλα για τη συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων. Και η Παναγία με τα εκατοντάδες ονόματά της -η Κεχαριτωμένη, η Αερινή, η Χρυσοσπηλιώτισσα, η Αγγελόκτιστη, η Παντάνασσα, η Τρανή- σημαίνει και κάτι διαφορετικό για χριστιανούς και μη, για πιστούς και μη.
Προσκυνήματα, λοιπόν, στην Εκατονταπυλιανή και στη Βουλκανιώτισσα, στην Παναγιά τη Θαλασσινή και στην Καλαμιώτισσα, στη Θεοσκέπαστη και την Αθηνιώτισσα, στη Δροσιανή, την Ψαριανή και την Αμπελακιώτισσα. Προσευχές στην Παναγία την Ελεούσα, στην Αγία Λεχούσα, στην Παρηγορίτισσα, τη Γιάτρισσα, την Ελευθερώτρια, την Ανοιχτοπορτούσα, τη Φανερωμένη, την Παραμυθία, την Γοργοεπήκοο.
Η πιο καλοκαιρινή Παναγιά είναι η Παναγιά η Γοργόνα, αυτή που προστατεύει τους ναυτικούς, σύμφωνα με το ομώνυμο αριστούργημα του Στράτη Μυριβήλη:
Κατάμπροστα στο ψαραδολίμανο, μέσα στο μάτι του πουνέντη, ορθώνεται πάνω σε θεώρατη θαλασσοβραχιά το ξωκλήσι της Παναγιάς της Γοργόνας. Τούτο τον όγκο της πέτρας τόνε κράζουν οι χωριανοί «της Παναγιάς τα ράχτα». Ο βράχος είναι ριζωμένος στον πάτο. Σηκώνει την χήτη του μες από τα νερά σα θεριό που ξενέρισε το μισό και εκεί πέτρωσε. Οι άνθρωποι ρίξανε ριχτίμι στην προέχταση του βράχου. Έτσι έκαναν εύκολα το μόλο του λιμανιού, και το διαφεντεύουν από τις αγριοκαιριές της Ανατολής. Όσο γέρνει η μέρα σκουραίνουν οι ίσκοι μέσα στα νερά και τα ράχτα ροδίζουνε στον ήλιο με το χρώμα του ξερού τριαντάφυλλου. Τη νύχτα ο όγκος τους ξεκόβει ψηλός και σκοτεινός μες από την ισάδα της ακρογιαλιάς και του νερού. Στέκεται σα δραγάτης και ξαγρυπνά πάνω από τα μαγαζάκια και τα λίγα σπίτια της Σκάλας. Οι περαστικοί τρατάρηδες ανεβαίνουν και ανάβουν φωτιές εκεί πάνω, στις γούβες και στα σπηλάδια, να βράσουν την κακαβιά. Οι μεγάλοι ίσκοι τους κουνιούνται με την αντιλαμπή στ' ασβεστωμένα ντουβάρια της Παναγιάς και πάλι χάνουνται. Το ξωκλήσι δεν είναι να πεις τίποτα παλαιικό χτίσμα, απ' αυτά τα μικρά αριστουργήματα που μαστόρεψε η βυζαντινή αρχιτεχτονική σ' όλη την Ελλάδα. Είναι τετράγωνο και γερό, χτισμένο με πολλή ευλάβεια και λίγο γούστο από κάτι θεοφοβούμενους μαστόρους και ναύτες, πάνε τώρα εβδομήντα ή ογδόντα χρόνια.
Περνούσαν με μια μπρατσέρα, κι ο εργολάβος τους μαζί, συμφωνημένοι στα βορεινά του νησιού, σ’ ένα κεφαλοχώρι, να χτίσουν κάποιο σαπουνάδικο. Στο δρόμο τούς πήρε αλακάπα ένα άγριο μπουρίνι. Πήγαν να μπατάρουν εκεί απέξω στον κάβο - Κόρακα, σαν αντίκρισαν ξάφνου της Παναγιάς τα ράχτα. Γλίτωσε μας, τάχτηκε ο εργολάβος, και μεις θα σου χτίσουμε ένα ξωκλήσι. Μεμιάς καταλάγιασε ο καιρός, οι μαστόροι και το τσούρμο απάγγιασαν στο μικρό λιμάνι της Παναγιάς. Δέσανε πρυμάτσα και κάμαν το τάμα τους. Γι’ αυτό το κλησάκι τούτο μοιάζει τόσο πολύ με μικρό λαδομάγαζο.
