Ο κόσμος δεν είναι μόνο εκείνος που υπάρχει έξω από την πόρτα της πολυκατοικίας μας. Μικρά παράλληλα σύμπαντα εντοπίζονται να κατέχουν τη δική τους διάσταση πίσω από σκονισμένες ανήλιαγες τζαμαρίες. Ή με φως τόσο όσο επιτρέπει ο ακάλυπτος. Μία από αυτές τις αφανείς επικράτειες, έστω κι αν ο όρος δεν είναι συμβατός με τη φιλοσοφία τους, είναι το υπόγειο εργαστήριο του Γιώργου Ψύχα. Ενός παιδιού που γεννήθηκε στη Λιβαδειά, δοκίμασε πρώτη φορά τα χέρια του στο ξυλουργείο του πατέρα του και αγάπησε τη μελέτη όχι μέσα στα πανεπιστήμια που βρέθηκε, αλλά όταν ήρθε σε επαφή με τον πηλό. Με το που κατέβηκα τις σκάλες του χώρου του στην οδό Παράσχου 40, στου Γκύζη, αισθάνθηκα τις διαφορές. Όπως το πόσο ξένο έμοιαζε το πλαστικό ποτήρι με τον καφέ μου μέσα σ’ ένα περιβάλλον χειροποίητο. Ο Γιώργος μού μίλησε για το πώς κυλάνε τα πράγματα εκεί κάθε μέρα, αλλά και για το πώς η τέχνη της κεραμικής μπορεί να μας κάνει να δούμε με διαφορετικό τρόπο τον υπερκαταναλωτισμό.
Βλέπω ότι και τον καφέ σου ακόμη τον βάζεις σε πήλινο ποτήρι. Ένα από αυτά που έχεις δημιουργήσει. Κατεβαίνοντας δηλαδή τις σκάλες του εργαστηρίου, είναι σαν να μπαίνεις σε μια άλλη πραγματικότητα. Από τη μουσική που κατεβάζει δραστικά τους παλμούς (σ.σ.: ακουγόταν από τους Beach House το «Master of none») μέχρι τα υλικά και τα εργαλεία γύρω σου.
Κοίτα, αυτή η προετοιμασία, που περιλαμβάνει τον καφέ, τη μουσική και ό,τι περιέγραψες, είναι μια προσπάθεια μικρής μετάβασης από το έξω στο εδώ. Στο πώς μπορώ να νιώθω ήρεμος και παρών για οτιδήποτε έχει να γίνει μέσα στη μέρα. Και είναι μικρά πράγματα τα οποία κρατάω, δίνοντας πάντα χρόνο. Ο βασικότερος στόχος που πέτυχα ήταν να είναι κοντά το σπίτι με το εργαστήριο. Να θέλω δέκα λεπτά να έρθω. Να ξέρω ότι θα έχω τον χρόνο να προετοιμαστώ κάπως κατ’ αυτόν τον τρόπο για να μπορώ να συγκεντρωθώ και να προχωρήσει η μέρα.
Αποτελεί προϋπόθεση δημιουργίας η ηρεμία;
O πηλός είναι γενικά ένα υλικό το οποίο μπορεί να φαίνεται πλαστικό, αλλά έχει κι αυτό τα όριά του. Οπότε το ανθρώπινο χέρι έχει μπει στη διαδικασία να προσαρμοστεί σ’ αυτή τη διάλεκτο. Κατά βάση την επιβάλλει το υλικό, από την άλλη όμως είναι αρκετά δεκτικό, κι όταν πιάσεις αυτή τη «γλώσσα», τότε είναι ξεκάθαρα ένας συγκεκριμένος τρόπος επικοινωνίας. Εννοείται ότι υπάρχουν και τεχνίτες και καλλιτέχνες όπου βλέπεις τη βία. Τη βλέπεις την ένταση στα αποτελέσματα. Ένας χαρακτηριστικός, ο οποίος είναι και μισός Έλληνας, είναι ο Πίτερ Βούλκος. Έδινε μια χοντράδα στα κομμάτια του και καταλάβαινες ότι το ένα κομμάτι έπεσε πάνω στο άλλο και μείνανε εκεί πέρα για πάντα. Το οποίο είναι φοβερό ως αποτέλεσμα, από την άλλη όμως φαίνεται και το ότι είναι μια διαδικασία όπου ο κάθε πολιτισμός, ο κάθε τόπος έχει βρει κάπως τη «γλώσσα» του και με βάση την προσέγγιση που είχε απέναντι στη ζωή και στον άνθρωπο. Δηλαδή άλλη προσέγγιση θα δούμε στην Αμερική, άλλη προσέγγιση θα δούμε στην Αφρική, στη λεκάνη της Μεσογείου, στη Βόρεια Ευρώπη και άλλη προσέγγιση θα δούμε στην Ασία. Αρχικά μεν το επιβάλλουν αυτό η πρώτη ύλη και τα χαρακτηριστικά της, από την άλλη όμως έχει να κάνει και με το πόσο κάθε τόπος προχώρησε μέσα στα χρόνια.
Εσύ πώς αποφασίζεις για το επόμενο έργο;
Δεν ξέρω αλήθεια. Είμαι σε μια μεταβατική κατάσταση, γιατί στήνω το εργαστήρι και διδάσκω, και το κομμάτι το δημιουργικό θα έλεγα ότι έχει μπει λίγο σε δεύτερη μοίρα. Τώρα, σε δύο εβδομάδες, θα συμμετάσχω σε ένα bazaar και φέτος είπα να κάνω επαναλήψεις, να το δω. Να δω πώς είναι και το χέρι στην επανάληψη. Αλλά η έννοια της επανάληψης κάπως δεν με εξιτάρει τόσο. Το ποτήρι που πίνω τον καφέ δεν μπορώ να το ξαναβγάλω. Και δουλεύω κατ’ αυτόν τον τρόπο ώστε να μην μπορώ να το ξαναβγάλω. Με νοιάζει εκείνη τη στιγμή να βγει αυτό που έχω στον νου μου κι από κει κι έπειτα να φύγει, να πάει να βρει τον άνθρωπό του. Και ναι, γενικά η κεραμική θα μπορούσε να είναι μια καλή απάντηση στο κομμάτι του υπερκαταναλωτισμού, γιατί ο πηλός είναι ένα υλικό το οποίο κρατάει αιώνες. Αλλά πες σε κάποιον τώρα «πάρε μια κούπα και ζήσε όλη σου τη ζωή μ’ αυτή». Δεν υπάρχει περίπτωση. Θα τη βαρεθούν στον χρόνο.
Βέβαια μετράει λίγο διαφορετικά η πήλινη κούπα. Έχει μια ζεστασιά.
Και το κομμάτι της διαδικασίας της δημιουργικής έχει μια ζεστασιά. Δηλαδή τα παιδιά νομίζω πως μπαίνουν περισσότερο σε μια μη καταναλωτική συνείδηση παράλληλα με τη δημιουργία, γιατί καταλαβαίνουν τη δημιουργία και μπορούν πλέον να εκτιμήσουν πώς έχει φτιαχτεί κι έχει γίνει ένα κεραμικό.
Πώς ένας τόσο νέος άνθρωπος ήρθε σε επαφή με μια τόσο παλιότερη τέχνη; Οι περισσότεροι κλεινόμαστε σ’ ένα γραφείο. Εσύ έχεις επιλέξει έναν διαφορετικό δρόμο.
Επειτα από χρόνια κατάλαβα ότι στην πραγματικότητα γύρισα στα παιδικά μου χρόνια. Τα οποία ήταν το ξυλουργείο του πατέρα μου. Είμαστε τέσσερα αδέλφια, οι τρεις μεγαλύτεροι και πιο κοντά σε ηλικία. Οπότε ως πιτσιρίκια, για να μας διαχειριστούν οι γονείς μου και να απασχολήσουν και λίγο το μυαλό μας, μας έπαιρνε ο πατέρας μου στο ξυλουργείο. Από ένα σημείο και μετά άρχισε να γίνεται αποτρεπτικός από την πλευρά του. Από τη μία μπορούσαμε να βοηθήσουμε, από την άλλη «δεν ήμασταν για εκεί». Αυτό έλεγε πάντα, «Δείτε τη δουλειά», και δεν την έδειχνε και με καλό τρόπο καμιά φορά. Είναι κι αυτή η εμμονή που έχουν κάπως οι παλιοί μάστορες. Υπάρχει κάπως μια μονόχνοτη, αποτρεπτική διάθεση να μπεις μέσα σ’ έναν χώρο, σ’ ένα ξυλουργείο, σ’ ένα σιδηρουργείο, σ’ ένα γκαράζ, σ’ ένα εργαστήρι κεραμικής, σ’ ένα οργανοποιείο. Ήταν πάντα μια κατάσταση αρκετά μοναχική για τους παλιούς μάστορες. Ήταν ένα θέμα και ταξικό κατά κάποιον τρόπο. Γιατί μπαίνανε στη διαδικασία να ζήσουνε κάνοντας κάτι συγκεκριμένο, το οποίο οι περισσότεροι από αυτούς μπορεί να μην το είχαν επιλέξει κιόλας, να ήτανε λύση ανάγκης. Ο πατέρας μου δεν ήθελε να γίνει ξυλουργός. Στα 12 του τον πήρε η γιαγιά μου και του είπε «Κάτσε εκεί πέρα γιατί δεν παίζει μία». Στη Λιβαδειά. Οπότε η βιοτεχνία και μετά το μαγαζί που είχε ο πατέρας μου ήταν ο κόσμος μέσα στον οποίο μεγάλωσα. Από την άλλη, ο πατέρας μου ο ίδιος προσπάθησε να μας σπουδάσει. Προσπάθησε να μας δείξει αυτό το όνειρο του καταξιωμένου επιστήμονα, το οποίο η επαρχία κατά κάποιον τρόπο το είχε σαν μια εσφαλμένη ιδέα για το πώς μπορούν να διακριθούν τα παιδιά τους. Υπήρχε δηλαδή κι ένας ανταγωνισμός μεταξύ των οικογενειών - «Εμένα έγινε δικηγόρος το παιδί μου»…
Οπότε μεγάλωσες στη Λιβαδειά.
Μεγάλωσα εκεί, αλλά πάντα υπήρχε αυτή η άρνηση, ότι αυτό το πράγμα δεν θα το ακουμπήσω αργότερα. Ότι θα φύγω να σπουδάσω. Με τα χίλια ζόρια τελικά πέρασα στο Γεωπονικό της Αθήνας, αλλά κατάφερα να φύγω για ένα μεταπτυχιακό στην Κοπεγχάγη, το οποίο είχε να κάνει με αρχιτεκτονική τοπίου και αστικό σχεδιασμό. Κι έπειτα ξεκίνησε όλο αυτό το ταξίδι της αναζήτησης του τι θα κάνω. Δεν ήξερα τι θα κάνω, ακόμα δηλαδή και μετά το μεταπτυχιακό. Μ’ άρεσε το τοπίο και το δουλεύω ακόμη. Αλλά η κεραμική προέκυψε πιστεύω κατά βάση ως επιστροφή στα παιδικά μου χρόνια. Όταν πρωτοέπιασα πηλό, και κάθε φορά που πιάνω πηλό δεν αναρωτιέμαι. Ή κάθε φορά που σηκώνομαι το πρωί δεν αναρωτιέμαι πού πάω και τι κάνω κι άντε άλλη μια μέρα. Ακόμη και στις δύσκολες μέρες.
Οπου δύσκολη μέρα σημαίνει…
Οτι μπορεί να είμαι εδώ από τις 10 το πρωί μέχρι τις 10.30 το βράδυ. Από την άλλη, σε όλες της τις εκφάνσεις αυτή η επιλογή μου έχει δώσει απλώς την ηρεμία να διαχειρίζομαι τον εαυτό μου και να μαθαίνω. Αυτό που μου δίνει ο πηλός ως ευκαιρία είναι το να μελετάω. Που δεν το είχα με άλλα πράγματα. Έχω περάσει από διάφορα. Και ως γεωπόνος δεν με εξίταρε ο τρόπος που παρουσιάζεται η συμβατική αγροτική παραγωγή.
Μία από τις δραστηριότητές σου είναι να παραδίδεις μαθήματα. Υπάρχει ανταπόκριση, κι αν ναι, από ποιον κόσμο; Και τι είναι εκείνο που πιστεύεις ότι τον ελκύει;
Υπάρχει πολύ ενδιαφέρον, ναι. Το προφίλ του κόσμου αλλάζει από χρονιά σε χρονιά. Γιατί πλέον έρχεται κόσμος επειδή έχει κάνει άλλος κόσμος κεραμική. Οπότε δεν έρχονται ακριβώς για την κεραμική. Έρχονται με μια πρώτη απορία και μια ανασφάλεια μαζί. Οπότε φέτος και πέρυσι ήταν λίγο πιο δύσκολες οι χρονιές, γιατί έπρεπε να καλύψω κι εγώ ως δάσκαλος αυτό το κομμάτι της ανασφάλειας. Και να τους πω «Μην φοβάστε, μπείτε στη διαδικασία να δοκιμάσετε πράγματα και το αν πετύχει ή αν αποτύχει αυτό το πράγμα δεν έχει καμία σημασία». Εξοικειωνόμαστε δηλαδή και λίγο με τη ματαιότητα και την κλίμακα που λειτουργούν τα πράγματα.
Είναι κόσμος ο οποίος είναι ανήσυχος. Είναι κόσμος ο οποίος προσπαθεί να κάνει κάτι καλό πέρα από τη δουλειά, το οποίο είναι αρκετά σημαντικό. Δηλαδή ο κόσμος έχει πολλή ανάγκη να ξεφεύγει και δεν είναι μόνο η κεραμική που το προσφέρει αυτό, είναι όλες οι δραστηριότητες. Είναι ο χορός, είναι ο αθλητισμός, είναι πολλά πράγματα. Προσπαθώ να τους λέω να μην το καταναλώνουν αυτό στη δουλειά τους. Ότι μην γεμίζεις μπαταρίες για να πας να τις αδειάζεις σε μια κατάσταση η οποία είναι άνιση και άδικη…
Εσένα οι σου δάσκαλοι ποιοι ήταν και πώς κατάφεραν να σε εμπνεύσουν;
Χαίρομαι για την ερώτηση γιατί έχει σημασία να κάνουμε λίγο σύνδεση και με τους ανθρώπους. Θα σου πω τρία ονόματα. Βέρα Σιατερλή, Μένανδρος Παπαδόπουλος, Νίκος Σκλαβενίτης. Για μένα αυτοί οι τρεις άνθρωποι ήταν δάσκαλοί μου και δεν ήταν μόνο οι δάσκαλοι που μου δείξανε τα βασικά και τον τρόπο να σκέφτομαι. Ήταν άνθρωποι οι οποίοι ήταν δοτικοί. ‘Εγώ θα στη δώσω τη γνώση, η ευθύνη η δικιά σου είναι τι θα την κάνεις’. Μπορούμε να λέμε και να παρουσιάζουμε και να δείχνουμε πράγματα, αλλά το θέμα είναι πώς αυτό πάει παραπέρα. Και η δοτικότητα αυτών των τριών ανθρώπων γενικά στο κομμάτι της πληροφορίας, του τρόπου σκέψης, της διαχείρισης όλου αυτού του κόσμου ήταν πολύτιμη. Η Βέρα Σιατερλή είναι εικαστικός, κεραμίστρια, ακτιβίστρια, φεμινίστρια μέλος του Μωβ κι είχε σπουδάσει στην Ιταλία. Ο Μένανδρος Παπαδόπουλος είναι μάστορας της τεχνολογίας του υλικού. Ξέρει τις αναλογίες, τα υλικά, τα πάντα. Είναι ανοιχτή βίβλος και όταν θα πας να του μιλήσεις δεν θα κομπλεξάρει καθόλου να σου δώσει πράγματα. Ο Νίκος Σκλαβενίτης είναι ένας εικαστικός, κεραμοποιός, ο οποίος στο κομμάτι της φόρμας και της δύναμης και της πραότητας που έχει αυτός ο άνθρωπος και της ηρεμίας, είναι μοναδικός.
Αυτοί οι τρεις άνθρωποι μου δώσανε σε όλες τους τις εντάσεις και τις ηρεμίες, αυτό που θα μπορούσα να καταλάβω και να φέρω σα δουλειά.
Μια κουβέντα ακόμα. Ποια η σημασία και ο ρόλος που μπορεί να έχει ένα μικρό κεραμείο στην καρδιά του κέντρου μιας μεγάλης πόλης;
Ξεκινώντας από το ξυλουργείο του πατέρα μου, βλέποντας τα εργαστήρια, τα οποία μπορεί να ήταν δύσκολοι χώροι εργασίας και βίαιοι χώροι εργασίας και αρκετά αποκρουστικοί καμιά φορά, εμένα η συνεισφορά μου είναι το να γίνει κάτι ήρεμο και συμπεριληπτικό και κάτι στο οποίο θα μπορούσε να βρει θέση το κάθε άτομο. Νομίζω πως αυτό ήταν το σημαντικότερο για μένα στην κεραμική. Τα τραπέζια όλα εδώ πέρα, που γεμίζουνε με κόσμο. Γιατί είναι ο κοινοτισμός το σημαντικότερο. Ειδικά όταν αυτό επιτυγχάνεται σε μια εποχή που εκθειάζονται το άτομο και η προσωπική ενέργεια.
Ο κόσμος μπαίνει σε έναν χώρο που δεν είναι εκτός πραγματικότητας, ούτε προσπαθώ να φτιάξω μια ιδανική κατάσταση. Αλλά ξεκινά από μια βάση. Οτιδήποτε μπορεί να φέρει ένας άνθρωπος εδώ μέσα από την καθημερινότητά του, από τις δυσκολίες της ζωής, απ’ όλα αυτά που συμβαίνουν γενικά, ξέρει ότι είναι σε ένα safe περιβάλλον, στο οποίο και μπορεί να τα εξωτερικεύσει και σιγά-σιγά σαν κομμάτι διαδικασίας παράλληλα με το κομμάτι το δημιουργικό να επέλθει κάπως μια ηρεμία, μια αίσθηση του παρόντος για την ακρίβεια.
