Της Αναστασίας Γιάμαλη
Στις 23 Απριλίου "έσπασε" το Ίντερνετ. Τις ημέρες που ακολούθησαν, ακόμη περισσότερο. Όλος ο κόσμος μιλούσε για το Lemonade. Όχι, δεν πρόκειται για αναψυκτικό, αλλά για το νέο άλμπουμ της Μπιγιόνσε, για τους φανς, Bey.
Είναι το έκτο κατά σειρά άλμπουμ της με 12 τραγούδια, που συνοδεύονται από ταινία μίας ώρας, για ένα visual album (οπτικό άλμπουμ) δηλαδή, που έκανε πρεμιέρα στο αμερικανικό δορυφορικό κανάλι HBO και αρχικά ήταν διαθέσιμο μόνο μέσω της ηλεκτρονικής μουσικής πλατφόρμας Tidal που ανήκει στον σύζυγό της Jay Z και στη συνέχεια στις μεγαλύτερες πλατφόρμες του είδους, όπως είναι τα iTunes και το Spotify.
Βιντεοκλίπ ή ποπ ντοκιμαντέρ;
Δεν πρόκειται για μία συρραφή βίντεο κλιπ, αν και τα 56 λεπτά του Lemonade είναι γεμάτα από ισχυρές και έντονα στυλιζαρισμένες εικόνες. Είναι περισσότερο ένα ποπ ντοκιμαντέρ που κάθε λεπτό του φέρει και την υπογραφή της καλλιτέχνιδας. Σύμφωνα μάλιστα με πληροφορίες το HBO θα υποβάλει το φιλμ στις υποψηφιότητες για Emmy.
Στα καρέ του Lemonade βλέπουμε την Μπιγιόνσε -που στηρίζει ανοιχτά την υποψηφιότητα της Χίλαρι Κλίντον- να σπάει αυτοκίνητα και μία κάμερα παρακολούθησης με ένα ρόπαλο του μπέιζμπολ έξω από το αστυνομικό τμήμα της Νέας Ορλεάνης, να αφήνει σαφείς υπαινιγμούς για την απιστία του συζύγου της, να πετάει τη βέρα της δίνοντας μια "τελική προειδοποίηση" την οποία φαίνεται να λαμβάνει υπόψη ο Jay Z καθώς στο τέλος εμφανίζονται μαζί με την κόρη τους «να ζουν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα».
Οι μαύρες γυναίκες στο προσκήνιο
Πέρα και πάνω από τη συζυγική απιστία, ωστόσο, η Μπιγιόνσε μιλάει για την εμπειρία των μαύρων γυναικών χρησιμοποιώντας τα λόγια του Mάλκολμ Χ πως «η μαύρη γυναίκα χαίρει του λιγότερου σεβασμού στην Αμερική», χρησιμοποιεί τους στίχους της Βρετανοσομαλής ποιήτριας Βαρσάν Σάιρ, και πιάνει το νήμα των διαδηλώσεων ενάντια στην αστυνομική αυθαιρεσία κατά των μαύρων εμφανίζοντας τις μητέρες των νεκρών από χέρια αστυνομικών Τρεϊβόν Μάρτιν, Μάικλ Μπράουν και Έρικ Γκάρνερ να κρατούν φωτογραφίες των αδικοχαμένων γιων τους. Σε άλλο καρέ, ως «θηλυκή συμμορία / αδελφότητα» το πλάνο κοσμούν νέες μαύρες αθλήτριες και σελέμπριτι με εμφάνιση που στυλιστικά θυμίζει γκέτο.
Το Lemonade παίρνει το όνομά του από ένα ερασιτεχνικό -όσο μπορεί να ειπωθεί αυτό για δουλειά της Μπιγιόνσε και του επιτελείου της- βιντεάκι που παρουσιάζεται στα μισά του άλμπουμ και δείχνει τη γιαγιά του Jay Z να γιορτάζει τα ενενηκοστά της γενέθλια. "Είχα τα πάνω και τα κάτω μου, αλλά πάντα βρίσκω την εσωτερική δύναμη να σηκώνομαι. Μου έδωσαν λεμόνια, αλλά έφτιαξα λεμονάδα" λέει η γιαγιά.
Είναι η πρώτη φορά που για ένα άλμπουμ μιας ποπ τραγουδίστριας -αν και η 35χρονη Μπιγιόνσε με το άλμπουμ αυτό άμβλυνε τα όρια της ποπ- γίνεται τόση πολλή συζήτηση. Ήδη από το 2013 η Bey, που ξεκίνησε την καριέρα της στα τέλη της δεκαετίας του 1990 με το γυναικείο συγκρότημα Destinys Child το οποίο μανατζάριζε ο μπαμπάς της, για να βγάλει το πρώτο σόλο άλμπουμ της το 2003, οπότε ξεκίνησε να τη μανατζάρει ο μετέπειτα σύζυγός της, ράπερ και παραγωγός, έλεγε σε μία από τις ελάχιστες συνεντεύξεις της, αυτή τη φορά στη "Vogue", πως "υποθέτει" ότι είναι φεμινίστρια γιατί "πιστεύει στην ισότητα".
Το 2014, στην εμφάνισή της στα βραβεία του MTV εμφανίστηκε με ένα φωτισμένο "feminist" στο φόντο. Τον Φεβρουάριο, την ώρα που η Αμερική ήταν σε αναταραχή λόγω της αστυνομικής αυθαιρεσίας κατά των μαύρων, η Bey, όπως την φωνάζουν οι φαν της, σε εμφάνισή της στο Superbowl, το πρωτάθλημα αμερικανικού ποδοσφαίρου, προκάλεσε σάλο με ένα τραγούδι για τη μαύρη ομορφιά και με τα κοστούμια των χορευτριών που τη συνόδευαν να θυμίζουν πολύ εκείνα των Μαύρων Πανθήρων. Οι αντιδράσεις δεν άργησαν να έρθουν από το ακροδεξιό Tea Party και τις ντουντούκες του, όπως είναι το κανάλι Fox.
Χτύπησε ο φεμινισμός την πόρτα του Χόλιγουντ;
Το Lemonade άνοιξε μια συζήτηση που εδώ και τρία χρόνια ψιθυρίζεται στο Χόλιγουντ... Έγιναν οι χολιγουντιανές σταρ φεμινίστριες; Το σίγουρο είναι ότι μιλούν για τον φεμινισμό, για έναν φεμινισμό πλατύ όμως, τον οποίο κάποιοι αποκαλούν mainstream, εμπορικό, φαντασιακό, καθώς δεν λαμβάνει υπόψη τη διαθεματικότητα φυλής, τάξης κ.λπ., αλλά περιορίζεται σε δυναμικές -αλλά έως εκεί- εικόνες και τσιτάτα χειραφέτησης.
Η Μπελ Χουκς, μαύρη Αμερικανίδα φεμινίστρια και ακτιβίστρια, χωρίς να ακυρώνει το πόνημα της Μπιγιόνσε κάνει λόγο για μία "οπτική υπερπαραγωγή, μια παρουσίαση μαύρων γυναικείων σωμάτων όλης της γκάμας. Όλα γίνονται για το σώμα και το σώμα είναι εμπόρευμα. Αυτό στα σίγουρα δεν είναι ριζοσπαστικό ή επαναστατικό. Από την εποχή της δουλείας μέχρι σήμερα, τα μαύρα γυναικεία σώματα, ντυμένα ή γυμνά, ήταν αντικείμενο αγοραπωλησίας".
Εμπορική εκμετάλλευση
"Αυτό που κάνει αυτήν την εμπορευματοποίηση να διαφέρει στο Lemonade είναι σκόπιμη, στόχος της είναι να ξελογιάσει, να γιορτάσει και να τέρψει - να προκαλέσει τη μέχρι σήμερα υποτίμηση του μαύρου γυναικείου σώματος. Όλο το Lemonade αισθητικοποιεί πλήρως την ομορφιά του μαύρου γυναικείου σώματος δυναμικά" επισημαίνει.
Η Χουκς την ίδια στιγμή όμως αναγνωρίζει πως το Lemonade οικοδομεί "μια δυναμικά συμβολική μαύρη γυναικεία αδελφότητας που αντιστέκεται στην αφάνεια, που αρνείται να σωπάσει. Αυτό από μόνο του δεν είναι λίγο - στρέφει το βλέμμα της λευκής κυρίαρχης κουλτούρας. Μας προκαλεί να αναθεωρήσουμε ριζοσπαστικά το πώς βλέπουμε το μαύρο γυναικείο σώμα", αλλά επισημαίνει πως "η ριζοσπαστική επανατοποθέτηση των μαύρων γυναικών δεν επισκιάζει πραγματικά ούτε αλλάζει τις συμβατικές σεξιστικές δομές της μαύρης γυναικείας ταυτότητας".
Η ίδια συνεχίζει λέγοντας πως "αν και η Μπιγιόνσε και οι δημιουργικοί συνεργάτες της χρησιμοποιούν την ισχυρή φωνή και γλώσσα του Μάλκολμ X για να δώσουν έμφαση στην έλλειψη σεβασμού απέναντι στη γυναικεία φύση, το να εκτίθενται απλώς όμορφα μαύρα κορμιά δεν δημιουργεί μια δίκαιη κουλτούρα ιδανικής ευεξίας όπου οι μαύρες γυναίκες μπορούν να αυτοπραγματωθούν και να χαίρουν ειλικρινούς σεβασμού".
Στραφταλιζέ φεμινισμός
Εν ολίγοις το φεμινιστικό "όραμα" της Μπιγιόνσε, όπως παρουσιάζεται μέσα από Lemonade, δεν διεκδικεί το τέλος της πατριαρχικής κυριαρχίας, και γιατί να το κάνει από την άλλη; Δεν είναι παρά ένα ποπ άλμπουμ. Το όραμά της περιορίζεται στα ίσα δικαιώματα για άνδρες και γυναίκες, απλοϊκά, χωρίς ταξικές, έμφυλες και φυλετικές ιεραρχίες και δίχως αίτημα για αλλαγή του συστήματος κυριαρχίας.
Όσοι παρακολουθούν την κυρίαρχη παγκόσμια ποπ κουλτούρα αναγνωρίζουν πως ο φεμινισμός βγαίνει ολοένα και περισσότερο εκτός πλαισίου πολιτικής, μετατρέπεται περισσότερο σε τρόπο να μιλάμε για την ταυτότητα παρά σε δράση. Πολλές νέες σταρ, η Έμμα Γουάτσον (πρωταγωνίστρια του "Χάρι Πότερ"), η Τέιλορ Σουίφτ (τραγουδίστρια) αυτοπροσδιορίζονται ως φεμινίστριες ανοιχτά μέσα από τις συνεντεύξεις τους και μέσα από τα σόσιαλ μίντια. Μπορεί αυτές οι κινήσεις να διευρύνουν το πεδίο της παρέμβασης, αλλά ανοίγουν και μία νέα αγορά, ο trendy φεμινισμός πουλάει: πουλάει αθλητικά ρούχα, πουλάει τραγούδια, πουλάει γενικά, γιατί η χειραφέτηση που προωθεί είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ομορφιά.
To ότι η πιο καλοπληρωμένη γυναίκα του μουσικού στερεώματος, που μόνο το 2014 είχε κέρδη 115 εκατομμύρια δολάρια, που κάνει επιτυχίες χωρίς να χρειάζεται να παρέμβει δημόσια, που κοσμεί το εξώφυλλο της "Vogue" δίχως να δώσει καν συνέντευξη, μπαίνει στη διαδικασία να τοποθετηθεί δημόσια υπέρ -έστω- της ισότητας των φύλων, να παραδεχθεί -η πιο ποθητή του κόσμου- πως ο άντρας της απίστησε σε ένα άρτια σκηνοθετημένο πλαίσιο, μαζικοποιεί έστω απλοποιημένα κάποια βασικά ζητήματα. Μπορεί η οριζόντια προσέγγισή της να μην καλύπτει τις ανάγκες του κινήματος, αλλά φτάνει πολύ μακριά. Από την άλλη όμως η φεμινιστική υπερπαραγωγή της Bey έχει την υπογραφή 53 ανδρών και μόλις 5 γυναικών.
