Στο προηγούμενο άρθρο σχολιάσαμε την έννοια της ιδέας στην ιστορία των επιστημών και επικεντρωθήκαμε κυρίως στο γεγονός ότι μια ιδέα δεν είναι δυνατόν να αυτονομηθεί από το περιβάλλον και τους ανθρώπους που την παρήγαγαν. Ποιοι είναι, τελικά, αυτοί οι άνθρωποι που παράγουν ιδέες; Σήμερα τους λέμε επιστήμονες. Κάποτε τους λέγαμε φιλοσόφους ή φυσικούς φιλοσόφους. Υπήρξε κάποια κρίσιμη ιστορική στιγμή, κατά την οποία χαράκτηκε μία διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε όσους δεν ήταν επιστήμονες και σε όσους ήταν επιστήμονες;
Η ιστορία δεν έχει διαχωριστικές γραμμές, αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχει αλλαγές, επαναστάσεις, μετατοπίσεις, μεταμορφώσεις κοκ. Συνήθως, οι αλλαγές αυτές είναι τόσο σταδιακές ώστε οι άνθρωποι που συμμετέχουν ή συμβάλλουν σε αυτές δεν συνειδητοποιούν αυτή τη διαδικασία μεταβολής. Παραδοσιακά, οι ιστορικοί των επιστημών αναφέρονται σε κάποιες ιστορικές περιόδους για να σηματοδοτήσουν αυτές τις αλλαγές, όμως και οι ίδιοι γνωρίζουν ότι αυτά τα χρονικά όρια δεν είναι αυστηρά οριοθετημένα. Πόση ακρίβεια, άλλωστε, μπορεί να κρύβουν χρονικοί προσδιορισμοί, όπως το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ή το πρώτο μισό του 20ου ή ο Ύστερος Μεσαίωνας; Παρόλα αυτά, κάπως έτσι κάνουν τη δουλειά τους οι ιστορικοί.
Οι επιστήμες επινοήθηκαν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και εκείνη την περίοδο απέκτησαν την επαγγελματική διάσταση που έχουν και σήμερα. Θα περίμενε, επομένως, κανείς να αντικρίσει μόνο επιστήμονες όταν ρίχνει το βλέμμα του σε εκείνη την ιστορική περίοδο. Ποιος ήταν ο πιο διάσημος επιστήμονας του 19ου αιώνα; Ένα όνομα έρχεται μόνο στο μυαλό, ο Δαρβίνος (1809-1882). Ήταν, όμως, επιστήμονας; Στην πραγματικότητα, ο Κάρολος Δαρβίνος ήταν ερασιτέχνης και ευγενής. Θα έλεγε κανείς ότι δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί ο Δαρβίνος παρήγαγε νέα γνώση. Αν ήταν ή δεν ήταν επιστήμονας, έχει ελάχιστη σημασία γιατί σήμερα μπορούμε να τον δούμε ως έναν σημαντικό επιστήμονα. Αν, όμως, ο ίδιος δεν θεωρούσε ότι έχει την ταυτότητα του επιστήμονα, έχουμε το δικαίωμα να τον καταγράφουμε ως επιστήμονα; Έχουμε το δικαίωμα να του αλλάξουμε την ταυτότητα και να του δώσουμε μία ταυτότητα που, κατά πάσα πιθανότητα, είτε δεν θα επιζητούσε είτε δεν θα καταλάβαινε το νόημά της;
Επίσης, υπάρχει και μια άλλη πολύ σημαντική λεπτομέρεια που συχνά παραβλέπουμε. Τον Δαρβίνο δεν τον μίσθωσε κάποιος για να παράγει νέα γνώση. Η γνώση που παρήγαγε δεν προοριζόταν να είναι ωφέλιμη ή να χρησιμοποιηθεί ως μέσο παραγωγής κέρδους. Είναι γνωστό ότι ο Δαρβίνος συνέλαβε τις ιδέες του στα ταξίδια που έκανε με το διάσημο πλοίο Beagle. Στα ταξίδια αυτά ήταν απλώς καλεσμένος του καπετάνιου και, μάλιστα, πλήρωνε ο ίδιος ένα μικρό ποσό για να τρώει με τον καπετάνιο. Όχι μόνο δεν έλαβε κάποιου είδους αμοιβή αλλά ο πατέρας του επωμίστηκε για το ταξίδι αυτό ένα συνολικό κόστος της τάξεως των 1.200 λιρών περίπου. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον ότι μερικές από τις πιο εμβληματικές φυσιογνωμίες της περιόδου εκείνης στην Αγγλία ήταν ερασιτέχνες «επιστήμονες». Ο άνθρωπος, του οποίου το όνομα έχει συνδεθεί με τη γέννηση του κλάδου της γενετικής, ήταν μοναχός. Προφανώς, αναφερόμαστε στον Γκρέγκορ Μέντελ (1822-1884). Αρκετοί Βρετανοί, επίσης, που ασχολήθηκαν συστηματικά με τη γεωλογία είχαν θέσεις κληρικών, ενώ διατηρούσαν και ακαδημαϊκές έδρες.
Στην ιστορία των επιστημών αρκετές φορές αναφέρεται ότι η σταδιακή ενσωμάτωση της επιστήμης στους κρατικούς θεσμούς και στις εμπορικές δραστηριότητες ήταν εκείνη η κομβική μεταμόρφωση που μετέτρεψε την επιστήμη σε καριέρα και σταδιοδρομία. Ωστόσο, αυτό είναι κάπως ανακριβές. Οι κρατικοί και εμπορικοί θεσμοί αποζητούσαν, πρωτίστως, τεχνογνωσία και ειδημοσύνη. Τους ενδιέφερε να υπάρχει αυστηρή και βέβαιη γνώση από ανθρώπους που γνώριζαν καλά ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Αν αυτή η τεχνογνωσία μπορούσε να φανεί ωφέλιμη στην οικονομία και βιομηχανία, ακόμη καλύτερα. Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνογνωσία δεν αποτελούσε αίτημα και σε εκείνους τους κλάδους που δεν θεωρούνταν -σε πρώτη ανάγνωση τουλάχιστον- οικονομικά ωφέλιμοι. Επιστήμες, όπως η γεωλογία, η βιολογία ή και η φυσική ακόμη, δεν θεωρούνταν επιστήμες που μπορούσαν να συμβάλλουν στην οικονομική ή βιομηχανική ανάπτυξη. Χαρακτηριστική είναι η απάντηση που είχε δώσει ο εμβληματικός φυσικός Μάικλ Φάραντεϊ (1791-1867) στον Υπουργό Οικονομικών Ουίλιαμ Γκλάντστοουν όταν τον ρώτησε «Τι χρησιμότητα έχει η δουλειά σου πάνω στον ηλεκτρομαγνητισμό;». Η απάντηση του Φάραντεϊ ήταν «Δεν γνωρίζω αλλά είμαι βέβαιος ότι μία μέρα θα τον φορολογήσεις». Τελικά, ο Βρετανός φυσικός είχε δίκιο αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος δεν μπορούσε καν να διανοηθεί την ωφελιμότητα της εργασίας του.
Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η επαγγελματοποίηση της επιστήμης δεν περνούσε απαραίτητα μέσα από την εμπορική εκμετάλλευση ή τη βιομηχανία. Αυτό είχε ως συνέπεια να σημειωθεί μια θεμελιώδης διάκριση, η οποία αναπαράγεται έως και σήμερα. Από τη μία πλευρά, βρίσκονταν οι επιστήμες που δεν είχαν άμεση εφαρμογή και είχαν αυτοσκοπό την εύρεση της αλήθειας, την απλή κατανόηση των φυσικών διεργασιών. Από την άλλη, βρίσκονταν οι εφαρμοσμένες επιστήμες, οι οποίες είχαν άμεσο αντίκτυπο στην οικονομία και βιομηχανία. Αναπόφευκτα, εγείρονταν ερωτήματα σχετικά με τους λόγους για τους οποίους θα έπρεπε να χρηματοδοτούνται έρευνες που δεν είχαν καμία ωφελιμότητα αλλά έμοιαζαν περισσότερο ως ένα χόμπι πολυτελείας. Αυτή η αμφισβήτηση είναι που γέννησε έναν άλλο οικείο σε εμάς μύθο, ότι οι επιστήμονες που δεν ασχολούνταν με τις εφαρμοσμένες επιστήμες ήταν άνθρωποι που ανήκαν σε μια άλλη διανοητική σφαίρα. Ήταν εκείνοι που, με τη δύναμη του νου και μόνο, μπορούσαν να ανακαλύψουν νόμους της φύσης. Αυτό σήμαινε ότι ο νους που συλλαμβάνει τέτοιου είδους ιδέες είναι ένας ανώτερος νους. Οι κατώτεροι νόες μάλλον γίνονταν μηχανικοί ή κάτι αντίστοιχο. Κάποιοι αναγκάζονταν, οριακά σαν να είχαν τύψεις, να σημειώσουν ότι «δεν ήταν άτιμο για έναν επιστήμονα να κερδίζει τα προς το ζην».
Ποιοι είναι, επομένως, επιστήμονες και τι είναι αυτό που παράγουν; Όποιοι και αν είναι και ό,τι και αν παράγουν παραμένει ένα ανοιχτό ζήτημα. Κάθε φορά που παράγεται νέα γνώση, οι διαδικασίες και προθέσεις των πρωταγωνιστών είναι ανοιχτές σε ερμηνεία και κάθε ερμηνεία είναι αρκετές φορές μια διαισθητική κρίση ή και μια αισθητική επιλογή, περίπου όπως και οι εργασίες των ανθρώπων που ονομάζουμε επιστήμονες.
Πηγή: Shapin, S. (2009). The scientific life. University of Chicago Press.
